Skip to main content

Full text of "Adam von Bremen: Hamburgische Kirchengeschichte"

See other formats


CAMPBELL 
COLLEOTiON 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2011  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/adamvonbremenhamOOadam 


CAMPBELL 
COLLECTION 


ADAM  VON  BREMEN, 

HAMBURGISCHE 
KIRCHENGESCHICHTE. 


DRITTE  AUFLAGE 


HERAUSGEGEBEN  VON 


BERNHARD  SCHMEIDLER. 


HANNOYER  UND  LEIPZIG 

HAHNSGHE  BUGHHANDLUNG. 

1917. 


INHALTS  VER  ZEICHNIS. 

Seite 

Einleitung VII—LXVIII 

§  1.   Die  Handschriften  und  ihr  Stammbaum    .  VII— XXXIV 
§  2.    Textgeschiehte  und  Bestandteile  des  Werkes. 

JEinige  Ausschreiber XXXIV— XL  V 

§  3.  Die  bisherigen  Ausgaben  und  die   Grttfid- 

sdtze  der  neuen XLV—LII 

§  4.  Adams  Leben LII — LVII 

§  5.  Die  Quellen  und  die  Entstehungszeit  des 

WerJces LVII-LXVII 

Verzeichnis  wiederholt  wnd  abgekiirzt  angefulir- 
ter  Quellen  und  Bucher L  XVII I 

Adams  Gesta  Hammaburgensis  ecdesiae  pontificum    .     .       1  — 283 

Anhang:   Insulae  Britannicae 284 — 286 

Berichtigungen,  Nachtrdge 287.  288.  353 

Namenregister .     289 — 323 

Wort-  und  SacJiregister 324 — 353 


MAR  8     im^ 


CAMPBELL 
COLLECTION 


EINLEITUNG. 

Fur  die  Neubearbeitung  der  Gesta  Hammaburgensis  ec- 
clesiae  pontifictim  des  Adam  von  Bremen  bot  gro^e  Schwierig- 
keiten  die  Klassifizierung  der  Handschriften,  der  en  Lesarten 
6  einerseits  eine  deutliche,  klassenmd/Sige  Konstanz  zeigen,  an- 
dererseits  wieder  in  auffallender  Weise  wechseln  und  dem 
Klassencharakter  widersprechen.  Als  Losung  der  Schwierig- 
keiten  ergaben  sich  Ansichten,  die  auf  die  Entstehung  und 
Entwicklung  des  Werkes  helles  Licht  werfen,  die  Herkunft  und 

10  den  Ursprung  der  einzelnen  Bestandteile  meist  mit  Sicher- 
Jieit  aufkldren  und  audi  fiir  die  sachliche  Auffassung  vieler 
Stellen  von  Wert  sein  konnen  und  unter  Umstdnden  ent- 
scheidendes  Gewicht  beanspruchen  dilrfen.  Im  folgenden 
wird  daher  als  Grundlage  alles  ubrigen  zundchst  eine  genaue 

15  Beschreibung  der  Handschriften  nach  ihren  du/^eren,  graphi- 
schen,  und  inneren,  textlichen,  Eigenschajten  dargeboten. 

§  1.  Die  Handschriften  und  ihr  StaTnfribaum. 

Drei  Klassen  der  Handschriften  lassen  sich  unterschei- 
den.  A,  B  und  G.    Alle  Handschriften  A  haben  1)  im  Texte 

20  eine  erhebliche  Anzahl  von  Sdtzen  und  Abschnitten  weniger'^ 
als  alle  anderen  Handschriften,  dafilr  eine  geringere  Anzahl 
Sdtze  und  Worte,  die  den  anderen  Texten  fehlen^;  2)  sie 
bieten  in  den  Teilen,  die  sie  mit  BG  gemeinsam  haben, 
einen  vielfach  anderen  Text  als  jene;  3)  die  Wiener  Hand- 

25  schrift  (Al),  die  wichtigste  der  Klasse,  hat  kein  einziges 
Scholion,  wdhrend  A  2  und  A  3  geraeinsam  mit  BG  der  en 
eine  ganze  Anzahl  bringen.  Die  sachliche  Erkldrung  dieser 
grundlegenden  Erscheinungen  wird  weiterhin  in  §  2  nach 
der  Beschreibung  der  Handschriften  zu  entwickeln  sein. 

30  1)  Die  in  A  fehlenden  Teile  sind  in  dieser  Ausgdbe  ebenso  wie 

bereits  in   den  vorigen  von  Lafpenberg  in  eckige  Klammern  [     ]  ein- 
geschlossen.  2)  Das  Fehlen  dieser  Bestandteile  von  A  in  BC  ist, 

wenn  sie  gro^eren  Umfang  oder  besondere  Bedeutung  haben,  in  der  Aus- 
gdbe durch  Sternnoten  gekennzeichnet. 


VIII  M.  ADAM  BREMENSIS 

A 1  (Lappenberg  n.  1)  ist  die  Handschrift  n,  521  der 
Wiener  Hofbibliothek'^.  Sie  ist  um  die  Wende  des  12.  und 
IS.  J ahrhunderts  geschrieben,  fast  durchweg  von  einer  Hand^. 
Besondere  graphische  Eigentilmlichkeiten^  der  Handschrift 
sind,  dafi  sie  oft  die  Endsilbe  nr  fortld/St  *  oder  mit  us  ver-  & 
wechselt^,  und  mehrmals  Wortbildungen  mit  ex  schreibt^, 
wo  tra  oder  trans  zu  erwarten  ware  bzw.  von  den  anderen 
Handschriften  geboten  wird'^.  Hduflg  ist  ferner  die  Ver^ 
wechselung  von  a  und  o^,  nicht  selten  die  von  a  und  u*, 
die  Abkilrzung  m  filr  modi  oder  modum  i^,  Schreibungen  wie  lo 
f  ecer  filr  f  ecerit  ^^,  Verdoppelung  des  s  im  Inner  en  von  Wor- 

1)  Tabulae  codicum  ...  in  bibliotheca  Palatina  Vindobonensi  as- 
servatorum  7,  8.  88.      Beschreibungen  der  Handschrift  und  des  Textes 
gaben  Pertz,  Archiv  III,  650—667;  Lappenberg,  Archiv  VI,  836—839. 
Zur  GeschicMe  der  Handschrift  vgl.  Kohlmann  S.  52—55.    Ein  Faksimile  15 
der  Haupthand  in  SS.  VII,  Tafel  zu  S.  76.  2)  Neben  der  Haupt- 

hand  ist  wM  Sicherheit  zundchst  eine  zweite  Hand  zu  unterscheiden,  die 
I,  60  (62),  S,  58,  Z.  7:  vestigia  bis  I,  62  (64),  8.  59,  Z.  25:  aegritudine 
geschrieben  hat;  einer  dritten  gehoren  II,  3,  8.  62,  Z.  10:  Otto  bis  8.  63, 
Z.2:  compressit  an.  Ferner  von  11,22  (19),  8.  79,  Z.  20:  tribus  bis  8.  80,  20 
Z.  12:  Greciae,  ebenda  von  Sicut  bis  II,  24  (21),  8.  82,  Z.  6:  Francorum 
sind  andere  8chriftcharaktere  bemerkbar,  die  aber  zum  Teil  einander  sehr 
dhnlich  und  schwer  voneinander  zu  unterscheiden  sind,  fast  ineinander 
uberzugehen  scheinen.  8.  82,  Z.  6  mit  regibus  setzt  wieder  deutlich  die 
Haupthand  ein,  die  das  Werh  dann  zu  Ende  gefiihrthat.  3)  Beindufier-  25 
liche  Orthographica  sind  unten§3,8.  XLIX  zusaminengestellt.  4)  I,  2, 
8.  5,  N.  q;  39  (41),  8.  42,  N.  s.  ///,  20  (19),  8.  163,  N.  x;  26  (25), 
8.  168,  N.  h;  45  (44),  8.  188,  N.  q;  62  (61),  8.  208,  N.  n.  IV,  18, 
8.  245,  N.  g.  5)  II,  1,  /S.  61,  N.-p;  52  (50),  aS.  113,  N.  g.    ///,  37 

(36),  S.  180,  iV.  p;  55  (54),  8.  199,  iV.  c;  61  (60),  8.  206,  i\^.  d;  ?;.gZ.  awc/^  30 
///,  38  (37),  8.  181,  N.  f.  /F,  23,  8.  254,  iV.  b;  32  (31),  8.  265,  .V.  k. 
6)  ///,  64  (63),  8.  211,  Z.  3  mi7  iV.  d;  68  (67),  8.  215,  Z.  6  mit  N.  h. 
/F,  23,  8.  254,  Z.  11  mit  N.  t.  /7^  7F,  8,  /S.  236,  Z.  5  mif  iV^  *  schreibt 
A  1  peregit,  wo  A  2.  BC  exegit  haben;  II,  79  (75),  >S^.  137,  N.  t:  recepit 
^  1,  excepit  BG.  Vgl.  auch  III,  12  (11),  8.  153,  N.  1.  7)  i)a/?  ^  1  35 
ofter  ^  a^i  falscher  8telle  schreibt,  teilt  es  mit  vielen  Handschriften  des  Mittel- 
alters,  besonders  auch  der  Wende  des  12.  und  13.  Jahrhunderts:  vgl.  I,  24 
(26),  8.  30,  N.i;  49  (51),  8.  49,  N.  k.  //,  6  (5),  8.  65,  iV^.  e ;  21  (18),  8.  77, 
iV.  m;  22  (19),  8.  80,  Z.  35,  .V.  c;  69  (67),  8.  131,  N.i;  82  (78),  /S.  139, 
N.c',8. 140,  i\^.  s;  141,  N.  w.  ///,  46  (45),  8. 189,  .V.  y :  50  (49),  8.  193,  40 
i\^  b;  51  (50),  8.  195,  iV^.  m;  59  (58),  8.  205,  i\^.  q;  68  (67),  8.  215,  N.  e. 
/F,  32  (31),  8.  265,  iV^.  r.  8)  /,  14  (15),  8.  19,  N.  n.  //,  2  aS.  62,  N.  b; 
11  (9),  ^.68,i\r.g;  17  (15),  ^.73,  iV.d;  21  (18), /S^.  78,  iV^.  1;  22  (19), /S*.  79, 
iV^.  r ;  61  (59),  8.  120,  iV.  r ;  70  (68),  8. 132,  N.  m.  ///,  37  (36),  8. 180,  i\^.  t ; 
56  (55),  8.  202,  iV^.  e.  9)  7,  39  (41),  8.  42,  iV^.  1;  61  (63),  8.  59,  N.  c.  45 

///,  47  (46),  8.  190,  i\^.  i;  56  (55),  8.  201,  Z.  39,  iV^.  e;  66  (65),  8.  213, 
iV.  f.  i.  Vgl.  dazu  III,  62  (61),  8.  208,  i^^.  f.  /F,  1,  8.  227,  i\^.  t.  10)  1, 2, 
8.  5,  N.  g.  II,  58  (56),  8.  118,  N.  n.  ///,  2,  aS.  144,  i\^.  k ;  49  (48),  8. 191, 
i\^.  e;  63  (62),  8.  209,  i\^.  d.  11)  ///,  27  (26),  8.  170,  Z.  39,  iV^.  a; 
63  (62),  8.  209,  xA^.  m;  69  (68),  8.  215,  N.  c.  /F,  21,  aS.  252,  N.  p.  50 


EINLEITUNG  §  1.  IX 

ten  wie  transsitus  statt  transitus^.  Durchgehend  ist  die 
Schreibung  nqnam,  ncupare  filr  nunquam,  nuncupare^, 
ferner  die  Neigung,  t  filr  c  zu  schreiben^,  z.  B.  Bethemi 
statt  Bechemi,  cetus  filr  cecus,  lutus  filr  lucus,  amiticia* 

5  undAlinliches  mehr.  NicJit  selten  finden  sich  Korrekturen 
und  tiberschreibiingen  in  der  Handschrift,  deren  Ursprung  oft 
schwer  zu  bestimmen  ist,  Manche  rilhren  sicher  vom  Schreiber 
der  Handschrift  her^,  der  Ursprung  anderer  mufi  —  z.  T.  aus 
sogleich  zu  erwdhnenden  Griinden  —  unbestirnmt  bleiben^, 

10  eine  dritte  Reihe"'  kann  entschieden  anderen,  ganz  oder  fast 
ganz  gleichzeitigen  Hdnden  zugewiesen  werden,  ohne  dafi  dabei 
die  Hand^  eines  einheitlichen,  bestinimt  nach  der  Vorlage 
arbeitenden  Korrektors  ^  sicher  erkannt  werden  konnte.  Viele 
Vber  schreibung  en  si7id  nachtrdglicJi   bei  anderer  Handstel- 

15  lung  mit  spitzer  Feder  zwischen  die  Zeilen  so  eingefilgt  wor- 
den,  dap  sich  ilber  dieGleichheit  oder  Verschiedenheit  der  Hand 
mit  der  des  Haupischreibers  d^i/Serst  schwer  urteilen  IdfSt, 
darunter  finden  sich  manche  von  sachlicher  Bedeutung  oder 
Wichtigkeit  filr  den  Stammbaum  der  Handschriften^/ 

io  Al  ist  die  einzige  Handschrift  der  A-Klasse,  die  das 

ganze  Werk  bietet,  die  einzige,  die  keinerlei  Scholien  und 

1)  /,  64  (56),  8.  65,  N.  d.  77,  10  (9),  S.  67,  N.  d.  777,  58  (57), 
S.  204,  Z.  38,  N.  a.    IV,  1,  S.  227,   Z.  41,  N.  d.  2)   7,  18  (20), 

S.  25,  N.  vfi    33  (35),    S.  37,   N.  d.     77,  2,   8.  Q2,  N.  i;    82  (78), 

25  8.  141,  N.  n.    Ill,  5,  8.  147,  N.  1  usw.  3)  7,  12  (13),  8.  15,  N.  a; 

60  (62),  8.  58,  N.  v.  77,  1,  8.  61,  N.  d;  22  (19),  8.  81,  N.  g.  777,  41 
(40),  8.  184,  N.  d/  4)  77,  49  (47),  8.  110,  N.  x;  56  (54),  8.  117, 

N.  e;  75  (73),  8.  135,  N.  d.  777,  11  (10),  8.  151,  N.  e;  18  (17),  8.  161, 
N.  p;  29  (28),  8.  172,  N.  f ;  41  (40),  >S'.  184,  N.  g;  42  (41),  8.  185,  N.  f. 

30  5)  7,  25  (27),  8.  31,  N.  *;  50  (52),  8.  51,  N.  b.  77,  21  (18),  8.  77, 
N.  *.  **;  8.  78,  N.  *;  31  (29),  8.  92,  N.  *;  93,  N.  *.  777,  15  (14),  8.  156, 
iV^.  x;  46  (45),  8.  189,  Z.  37,  N.  g;  58  (57),  8.  204,  Z.  39/40,  N.  e. 
IV,  19,  8.  248,  N.  m;  21,  8.  252,  Z.  26,  N.  s^;  Z.  39,  iV^.  d;  23,  /S.  254, 
iV.  t.  6)  7,  11  (12),   >S.  12,   N.o;    12  (13),   ;S.  14,  N.i;   21  (23), 

-35  8.  27,  iV.  e;  22  (24),  8.  28,  iV.  x;  47  (49),  8.  48,  iV.  *;  63  (55),  8.  54, 
iV^.  h.  77,  3,  8.  63,  iV^.  e;  26  (24),  8.  86,  iV^.  1;  30  (28),  8.  91,  i^.  h; 
53  (51),  8.  113,  N.  1;  61  (59),  ^.  121,  N.  *.  777,  13  (12),  8.  154,  .V.  b; 
28  (27),  8.  172,  i\^.  c;  56  (55),  8.  202,  N.  1;  62  (61),  aS.  207,  N.  p; 
68  (67),  8.  215,  iV.  h.     77,  16,  8.  244,  A^  m;  18,  8.  246,  i\r.  h;  37  (36), 

40  8.  274,  iV^.  b ;  39  (38),  /S.  275,  N.  c ;  Epilog  V.  21,  /S.  281,  N.  t.  7)  7, 12 

(13),  8.  14,  iV^.  i ;  57  (59),  8.  56,  N.  d.  77,  64  (62),  8.  124,  iV.  i ;  78  (74), 
8.  136,  iV^.  V.  777,  12  (11),  8.  153,  N.  1;  17  (16),  8.  169,  iV^.  w;  39  (38), 
8.  182,  _Z.  37,  N.  a;    52  (51),  /S.  196,  N,  n.  8)  Jwr  eine  groj^ere 

Tdtigkeit  eines  solchen  ist  schon  darum  kein  Baum,  weil  der  8chreiher 

45  selber  meist  sehr  exakt   und  korrekt  gearbeitet  hat.  9)  7,  47  (49), 

8.  48,  N.  *.  II,  53  (61),  8.  113,  N.  1;  61  (69),  8.  121,  N.  *.  777,  13 
(12),  8.  154,  i\^.  b;  28  (27),  8.  172,  A',  c. 


X  M.  ADAJM  BREMENSIS 

Tceinen  cler  die  BC-Hss.  charaJcterisierenden  Sdize'^  im  Text 
hat.  DaB  dieses  Weniger  gegeniiher  BC  nicM  auf  Aus- 
lassung  aus  FliicMiglceit  berulit  und  nicht  ein  Mangel  ist, 
ergibt  sich  daraus.  da/]  der  A-Text  uberall  in  sicli  geschlossen, 
ilberalP  verstdndlich  und  einwandfrei  ist.  Andererseits  sind  t 
die  in  A  1  oder  A  1 — 3  ilber  BC  liinaus  uberscTiussigen 
Sdtze  an  manchen  Stellen  deutlich  erkennbar  nachtrdgliche 
Einschaltungen ^.  Dieser  A-Text  ist  an  vielen  Stellen  eckiger, 
ungeschickter,  grammatisch  weniger  korrekt  als  die  Texte  BC, 
aber  er  entspricht  fast  stets^  dem  Wortlaut  der  von  Adam  lo 
benutzten  Quellen^  besser  als  BC  und  er  zeigt  uberall  den 
in  sick  konstanten,  leicht  erfa/^baren  Sprachgebrauch  einer 
schriftsteUerischen  Individualitdt^.  Zahlreich  sind  die  Stellen, 
an  denen  BC  in  solcher  Weise  von  A  abweichen'^,  da/]  ein 
Mi/Sverstdndnis^  des  ursp7'iinglichen  Textes  oder  ein  Fehler  15 
durch  Verhoren^  oder  Verlesen^^  ganz  offenbar  ist  oder  eine 
bewuf^te  Anderung  auf  Grund  eines  Mipverstdndnisses  oder 
einer  Verlesung  anzunehmen  ist^'^.  Fehlt  es  andererseits  nicht 
an  Fdllen,  wo  in  A  1  Worte  und  Satzteile  des  Textes  durch 
offenbares  Versehen  in  sinnstorender  Weise  ausgelassen^^  oder  20 
entstellt  ^^  sind,  die  durch  BC  ergdnzt  oder  berichtigt  werden, 

1)  Von  denen  einige  in  A  2.3  auftauchen;  vgl.  unten  S.  XIII,  Z.  14 
mit  N.  3.  2)  Vielleicht  die  einzige  Ausnahme  der  Auslassung  eines  jiir 
den  Zusammenhung  notwendigen  Satzes  ist  unten  III,  37  (36),  S.  180, 
N.  f  behandelt.^  3)  Vgl.  Ill,  8,  S.  149,  N.  *.  **  mit  N.  9.  IV,  3,  S.  231,  25 
N.  *.  **  m.it  N.  4.  Sachliche  Bereicherungen  des  Textes  in  A,  die  sich 
aber  gut  einfilgen,  vgl.  z.  B.  Ill,  7,  S.  148,  N.  1;  33  (32),  S.  175,  N.  q. 

4)  tjber  einige  bedeutungslose  Ausnahmen  vgl.  unten  S.  XXIX,  N.  2. 

5)  Vgl.  I,  6,  S.  l,N.d;  13  (15),  S.  18,  N.  i;  41  (43),  S.  44,  N.  h.  II, 
19  (16),  S.  75,  N.  i.  6)  Einige  Bemerkungen  ilber  Adams  Sprach-  30 
gebrauch  vgl.  unten  S.  XXXVIII,  mit  N.  6.  7.  7)  In  manchen  der  in  den 
folgenden  vier  Anmerkungen  aufgezdhlten  Fdlle  wird  man  vielleicht  zivei- 
feln  konnen,  ob  ein  Fehler  durch  sachliches  Mijiverstdndnis  oder  durch 
Verhoren  oder  Verlesen  oder  durch  bewufite  Anderung  vorliegt.  Ich  glaubte 
doch  zweckmd,6ig  diese  Gruppen  bilden  und  die  Fdlle  mit  iiberiviegender  35- 
Wahrscheinlichkeit  auf  sie  verteilen  zu  konnen.  8)  /,  12  (13),  S.  14, 
N.  d;  39  (41),  S.  42,  N.  u.  w.  II,  9  (8),  S.  67,  N.  f ;  26  (23),  S.  85, 
N.  k.      Ill,  18  (17),   S.  162,  N.  b;  40  (39),  S.  183,  N.  k.  9)  /,  1, 

S.  6,  N.  a.    //,  36  (34),  S.  97,  N.  1;  37  (35),  S.  98,  iV.  b;  48  (46),  S.  108. 
N.  h;  57  (55),  S.  117,  N.  z;  62  (60),    S.  122,  N.  g;  73  (71),  S.  134,  40 
N.  t.     ///,  43  (42),  S.  186,  Z.  35,  N.  d.  10)  //,  50  (48),  S.  Ill, 

'N.  X.   ///,  49  (48),  S.  192,  N.h;  51  (50),  S.  194,  N.  r;  64  (63),  S.  210, 
N.  t.  IV,  19,  S.  247,  N.  h.     Vgl.  I,  21  (23),  S.  27,  N.  i.  k.  11)  //,  61 

(59),  S.  121,  N.  1.  m.    Ill,  2,  S.  145,  N.  d.  g;  52  (51),  S.  196,  N.  k  und 
N.5.      Vgl.   II,   21    (18),   iS'.  76,   N.u.  12)  Praejatio  S.\,   N.e;ib 

I,  7  (8),  S.  9,  N.  a.  c;  27  (29),  S.  32,  N.h;  29  (31),  S.  35,  ^.  c;  47  (49), 
S.  47,  N.  b  usiv.  13)  Praefatio  S.  2,  N.  f.  m;  7,  1,  /S.  4,  iV^.  a.  d; 

4,  S.l,  N.  q;  7,  S.  8,  N.  k;   10  (11),  S.  11,  N.  q  usw. 


EINLEITUNG  §  1.  XI 

SO  ist  da  das  geringe  Alter  unserer  Handschrift  von  etwa 
1200  zu  berilcksichtigen ;  auf  dem  Wege  bis  zii  ihr  und  bei 
ihrer  Entstehung  konnte  der  Text  wolil  Entstellungen  er- 
leiden.  Nicht  in  alien  Fallen  hann  man  mit  Sicherheit  ent- 
5  scheiden,  ob  Worte,  die  in  A  1  (bzw.  audi  A  2,  3)  stehen^ 
in  BG  fehlen,  wirklich  in  den  Text  gelioreji  oder  aber  spdtere 
Zusdtze  in  A  sind  ^;  oder  audi  umgekeJirt^  ob  nidit  Worte,  die 
in  A  1  (bzw.  audi  A  2.  3)  fehlen,  in  BC  dagegen  stehen^ 
fehlerhafte  Auslassungen  in  A  sind^.    Ferner  hat  A  1  (im 

10  vierten  Budie  mit  A  2.  3)  eine  Anzahl  ganze,  in  sich  ab- 
geschlossene  Sdtze,  die  in  BC  fehlen  ^  oder  am  Rande  stehen  *► 
Endlich  finden  sich  in  A  1  Worte  ilber  der  Zeile,  Uber- 
schreibungen^  verschiedenster  Art:  1)  solche,  die  in  BC  im 
Texte  wiederkehren  ^ ;  2)  andere  (z.  T.  gemeinsam  mit  A  2), 

^^  die  in  BC  sich  nicht  im  Text  finden'^;  3)  solche,  die  in 
einzelnen  Handschriften  von  BC  ebenfalls  Interlinearglossen 
sind,  in  anderen  im  Texte  stehen,  in  iveiteren  fehlen^; 
4)  solche,  die  in  einigen  Handschriften  BC  im  Texte  wieder- 
kehren,  in  anderen  nicht,  aber  nirgends  sonst  Interlinear- 

20  glossen  sind^. 

1 )  Das  kann  bei  erster  Erivdgung  der  Textverlidltnisse  als  moglich  er- 
scheinen,  mit  versckiedenen  Graden  von  WaJirscheinlichkeit,  z.  B.  bei  /,  12 
(13),  S.  17,  N.  *;  51  (53),  S.  52,  N.  a;  53  (55),  S.  55,  N.  a.  //,  3,  S.  64, 
N.  k;  28  (26),  S.  87,  N.  b;  36  (34),  S.  97,  N.  *.     ///,  20  (19),  S.  163, 

25  N.y;  34  (33),  S.  176,  N.  t.  Ich  bin  in  fast  alien  Fallen  ndherer  Unter- 
suchung  zu  dem  Ergebnis  gelangt,  da/S  der  A-Text  in  A  1  jilr  vollauf 
zuverldssig  anzusehen  und  jedenfalls  die  Annahme  gro/^erer  Interpola- 
tionen  von  sachlicher  Bedeutung  auszuschliefien  ist.  Kleine  Worte  ohne 
Bedeutung  sind  wohl  hier  und  da  in  A  1  fehlerhaft  hinzugefiigt  worden, 

30  vgl.  II,  21  (18),  S.  76,  N.i;  III,  3,  S.  145,  N.h;  24:  (23),  S.  167,  N.  f. 
2)  Das  ware  aufier  in  den  oben  S.'K,  Z.  20,  mit  N.\2  erwdhnten  sicheren 
Fallen  mit  verschieden  groj^er  Wahrscheinlichkeit  noch  moglich  z.  B.  bei 
I,  22  (24),  S.  29,  i\^.  a.  c;  51  (53),  S.  52,  N.  e;  52  (54),  S.  52,  N.  e. 
//,  42  (40),  S.  103,  N.a;  57  (55),  S.  118,  N.i;  68  (66),  S.  129,  N.  k; 

35  74  (72),  S.  134,  N.h;  79  (75),  S.  137,  N.  o;  82  (78),  S.  140,  N.  k. 
///,  17  (16),  S.  159,  N.k;  37  (36),  S.  179,  N.d;  S.  180,  i^.  1;  41  (40), 
S.  184,  N.  c;  4:1  (46),  S.  189,  N.  *  mit  N.I;  68  (07),  8.  214,  N.  e. 
IV,  18,  S.  245,  N,  a.  f ;  20,  S.  248,  N.  c.  g;  S.  249,  N.  s;  30  (35),  S.  272, 
N.  V.  b.        3)  ///,  8,  S.  149,  N.  **,  vgl.  N.  *.   IV,  3,  S.  231,  N.  *,  vgl. 

40  N.  **;  10,  S.  238,  N.  *;  25,  S.  257,  N.  *;  31  (30),  S.  263,  N.  **;  S.  264, 
N.  *.  4)  ///,  67  (66),  S.  214,  N.  g.  IV,  19,  S.  248,  iV.  e;  30  (29), 
S.  263,  N.  *;  32  (31),  S.  266,  N.  *.  5)  Oben  S.  IX,  Z.  5ff.  mit  N.  5-7 
sind  sie  vollzahlig  nach  der  verscMedenen  graphischen  Herkunft  ohne 
Rilcksicht  auf  die  inhaltliche  Bedeutung  zusammengesiellt.  6)  I,  50 

45  (52),  S.  51,  N.h;  vgl.  I,  47  (49),  8.  48,  N.  *.  //,  53  (51),  8.  113,  N.  1; 
61  (59),    8.  121,    N.  *.  7)  7,  25  (27),   8.  31,  N.  *.    II,  21  (18), 

8.  11,  N.  *.  **;  8.  78,  N.  *;  31  (29),  8.  92,  N.  *;  93,  N.  *.  8)  ///, 

13  (12),  8.  154,  N.  b;  vgl  IV,  20,  8.  249,  A\  f.  h.  9)  III,  15  (14), 

8.  150,  iS^.  x;  28  (27),  8.  172,  iV^.  b.  c;  58  (57),  8.  204,  Z.  39,  iV.  e. 


XII  M.  ADAM  BREMENSIS 

Die  wichtigsten  der  Jiier  heschriebenen  Eigenschaften, 
ndmlich  der  iyi  sich  glatte  ZusammenJiang  des  stoffdrmeren 
Textes,  die  Einheit  und  der  Charakter  der  Sprache,  hegrun- 
den  den  von  Pertz  und  Lappenberg  mit  Recht  aufgestellten 
Satz,  dap  A  1  eine  dltere,  erste  Fassung  des  Adamschen  5 
Werkes  enfhdlt,  wdhrend  die  Handschriften  BC  eine  jiingere 
Form  bieten.  A  1  ist  daher  noch  genauer  als  bisher  der 
neuen  Ausgabe  zugrunde  gelegt  worden^. 

A 1  ^    (Lappenberg    n.  IbJ    ist    der    codex    Vaticanus 
n.  2010,  i7n  Jahre  1451  geschrieben.    Bereits  Pertz^  erkannte  10 
ihn  als  eine  Abschrift  der  Wiener  Handschrift,  die  Photo - 
graphien  einiger  Seiten,  die  ich  im  J.  1910  aus  Rom  zur 
Nachprilfung  erhielt^,  bestdtigten  lediglich  sein  Urteil. 

A  2  (Lappenberg  n.  6)  ist  die  Handschrift  der  Uni- 
versitdtsbibliothek  zu  Leiden  Codex  Vossianus  Latinus,  4^,  15 
n.  123,  einsi  in  der  Bibliothek  des  Isaak  Voss  n.  206.  A  2 
ist  um  1100  geschrieben^,  zdhlt  10  Blatter  und  besteht  aus 
zwei  Teilen.  Der  erste  Teil  enthdlt  Buch  II,  Kap.  16  (14) 
bis  22  (19)  und  steht  auf  Blatt  1 — 2^,  der  zweite  Teil  auf 
Blatt  3 — 10  enthdlt  das  vierte  Buch.  Beide  Teile  sind  von  20 
verschiedenen  Schreibern  geschrieben^,  die  jetzt  durch  Be- 
schneiden  auf  gleiches  Format  gebrachten  Bldtter^  waren 
ursprilnglich  nicht  gleich  gro^;  denn  im  zweiten  Teil  sind 
die  Scholien  am  Rande  zum  Teil  durch  Beschneiden  zer- 
stort^,  im  ersten  sind  sie  bei  gleichem  Schnitt  unversehrt  25 

1)  Ich  durfte  die  Handschrift  in  den  Jahren  1909—1910  lange 
Zeit  in  Leipzig  henutzen.  Eine  wesentliche  Ergdnzung  mid  Hilfe  waren 
mir  au/^erdem  die  alien  Kollationen  von  Pertz ^  die  in  der  vorigen  Aiis- 
gabe  nicht  voUauf  verwertet  waren,  dann  Auskiinfte  auf  einzelne  spdtere 
Anfragen  durch  die  Verwaltung  der  Wiener  Bibliothek  und  Herrn  Pro-  30 
fessor   HirscJi.  2)  Archiv    V,    153  —  155.       Vgl.    Codices    Vaticani 

latini  vol.  Ill,  codd.  1461—2059,  recens.  B.  Nogara  (Pom  1912^,  S.  405. 
3)  Teilc  des  Textes  wurden  mir  avf  diese  Weise  zugdnglich,  sie  umfassen 
unten  S.  4,  Z.  18  bis  S.  6,  Z.  10 ;  S.  13,  Z.  14  bis  S.  14,  Z.  22 ;  S.  31,  Z.  22 
his  S.  35,  Z.5;  S.  47,  Z.  10  bis  S.  49,  Z.d;  S.  68,  Z.  3  bis  S.  69,  Z.  17;  35 
S.  78,  Z.  10  bis  S.  80,  Z.  1 ;  S.  275,  Z.  1  bis  S.  277,  Z.  7.  Einige  Les- 
arten  von  A  \^  sind  in  diesen  Teilen  angejiihrt.  4)  Ein  Faksimile 

siehe  SS.  VII,    Tafel  zu  S.  76.  6)  So  urteilte  auch  Lappenberg, 

Archiv  VI,  848.    Blatt  1^  und  1^  haben  je  41  Zeilen,  Blatt  2r  [nicht  voll- 
geschrieben)  hat  17  Zeilen  auf  einem  mit  spitzem,  farblosem  Griff  el  ge-  40 
zogenen  Linienschema ;  Blatt  3  —  10  haben  je  36  Zeilen  auf  einem  mit 
Bleigriffel  gezogenen  Linienscheyna.  6)  Die  jetzige  Grofie  alter  Bldtter 

ist  15^  X  23  cm.  Die  Zeilenld7ige  betrdgt  12^4  cm,  der  Abstand  von  der 
obersten  bis  zur  untersten  Linie  der  Schrift  19  cm,  dies  beides  auf  alien 
Bldttern  gleichmd/jig.  7)  Die  Scholien  sind  fast  alle  von  roten  Linien  45 

umrdndert,  die  die  verschiedensten  symmetrischen  Figuren  bildcn.  Aus  den 
erhaltenen  Half  ten  oder  Teilen  kann  man  auf  den  Umfang  der  weggeschnitte- 


EINLEITUNG  §  1.  XIII 

geblieben.  Dennoch  dilrften  beide  Telle  ursprilnglich  zu- 
sammengehoren,  audi  wird  die  Handschrift  niemals  mehr 
enthalten  haben.  Denn  beide  Telle  slnd  glelchen  Alters  und 
ganz  dhnllcher  Ausfilhrung;  unter  dem  ilber  dem  ersten  Tell 
5  stehenden  Tltel:  Excerptum  de  Gestis  pontificum  Hama- 
burgensis  sive  Bremensis  ecclesiae  bleten  sle  die  vorwlegend 
geographlscJien  Telle  von  Adams  Werk.  Es  wlrd  also  derselbe 
Mann,  der  slch  filr  dlese  Telle  Interesslerte,  sle  von  ver- 
schledenen  Schrelbern  fiir  slch  haben  abschrelben  lassen, 

10  Dap  A  2  zur  A-Klasse  gehort,  zelgen  vlele  Stellen  Ini 

Text  J  besonders  die  durch  Sternnoten  gekennzelchneten  Sdtze  ^ 
des  vlerten  Buches,  die  nur  In  A  1 — 3  stehen,  In  BG  fehlen. 
Mlt  BG  gegen  A  1  hat  A  2  aber  gemelnsam  1)  elne  grope 
Anzahl  Schollen^;  2)  zwel  Absdtze  und  elnen  Satz  Im  Text  ^; 

15  3)  elne  Anzahl  Lesarten  Im  Text^,     Au/Ser  den  Schollen, 

die  slch  auch  In  BG  flnden,  hat  A  2  ^)  elnlge  Schollen  ^, 

die  gemelnsam  hler  und  In  A  3  und  endllch  5)  elne  nlcht 

unerhebllche  Anzahl  solcher,  die  nur  hler  uberllefert  slnd  ^. 

A^  slnd  drel  eng  verwandie  Uberlleferungen  des  vlerten 

20  Buches  (Lappenberg  n.l.  7  b.  7cJ. 

JL3  ^  (Lappenberg  n.  7  c)'^  1st  die  Handschrift  Kopen- 
hagen,  Alte  kgl.  Sa,mmlung  718,  aus  dem  15.  Jahrhundert. 
Auf  die  Uberschrlft  Descriptio  usw.  folgt  von  junger  Hand: 
ex  Adami  Bremensis  Lib.  II.  (  ?),  und  von  elner  Hand  des 

25  19.  Jahrhunderts:  exarat.  ca.  1434.    Die  Handschrift  (Pa- 

nen  Telle  schlie/^en,  diese  Raumverhaltnisse  sind  bei  der  Ergdnzung  der 
zerstorten  Scholien  also  stets  zu  herucksicktigen  und  unten  beriicksichtigt. 
Nicht  rot  umrdndert  sind  die  Nummern  100.  117.  152.  154,  sie  kenn- 
zeichnen  sich  schon  dadurch  und  meist  auch  aus  anderen  Grilnden  als 

30  neuey   nicht  der  Vorlage    entnommene  Zusdtze  in  der  Handschrift  A  2. 

1)  IV,  3,  S.  231,  N.  *.  **;  10,  S.  238,  N.  *;  19  S.  248,  N.  e;  25, 

S.  257,  N.  *;  30(29),  S.  263,  N.  *;  31  (30),  S.  263,  N.  **;  32  (31),  S.  266, 

N.  *.  2)  Nach  meiner  Zdhlung  die  Nummern  11  —  14.  16.  17.  96.  118. 

121-123. 125-127.  129-148.  150.  155.  156.  158.  159.        3)  IV,  36  (35), 

35  S.  273,  iV^.  i;  39  (38),  8.  275,  2^.  i;  42  (40),  S.  279.  Diese  Bestandteile 
kehren  auch  in  A  3  wieder,  4)  Vgl.  ti.  a.  II,  16  (14),  S.  71,  Z.  19 
mit  N.  *;  19  (16),  S.  75,  N.  b.  d.  m;  21  (18),  S.  76,  N.  i.  IV,  4,  S.  232, 
N.o.  v;  8,  /S.  236,  N.*;  18,  ^.245,  N.n;  20,  ^.249,  N.  t  h;  25, 
S.  257,  N.  b;  27,  S.  260,  N.  Si;  31  (30),  8.  263,  N.d;  32  (31),  8.  265, 

*o  iV^.  e.  k;  8.  266,  N.  *.  **;  33  (32),  8.  267,  iV^.  q;  36  (35),  8.  272,  Z.  37, 
N.h;  8.  274,  N.  *.  **;  37  (36),  8.  274,  N.  c;  40  (39),  8.  276,  N.  b^ 
41  (40),  8.  278,  N.T.  n;  43  (41),  8.  279,  N.  h.  5)  Nach  meiner  Zdh- 
lung die  Nummern  108.  110.  111.  (117).  120.  157.  Uber  8choL  117 
vgl   unten  ^.  XLII,  N.  1.  6)   Nr.  15.  18.  19.  100.  102-104.    107. 

*^  113-115.  119.  149.  152-154.  7)  Vgl  Waitz  in  Archiv  VII,  455. 
Der  Apparat  von  Lappenberg  in  der  zweiten  Oktavausgabe  ist  in  der 
8cheidung  dieser  drei  tjberlieferungen  durchaus  nicht  zuverldssig. 


XIV  M.  ADAM  BREMENSIS 

pier)  ist  21  X  29,8  cm  gro/S  und  besteht  aus  8  Bldttern,  von 
denen  das  letzte  nur  auf  der  V order seite  halb  beschrieben  ist. 
Der  Text  ist  hier  unter  Zerstorung  der  ursprilnglichen  Ka- 
piteleinteilung  in  10  grojie  Kapitel^  eingeteilt,  der  en  Anfdnge 
durch  neue  Zeile  und  rote  Initiate  kenntlich  gemacht  sind.  5 
Einige  Korrekturen  in  Mennig  scheinen  von  anderer^  aber 
gleichzeitiger  Hand,  von  einem  Korrektor  nack  der  Vorlage 
ausgefilhrt  zu  sein. 

A^^'  (Lappenberg  n.  1)  ist  die  Handschrift  der  Stadt- 
bibliothek  Hamburg,  Cod.  ms.  hist.  22  fol.  chart,  saec.  XVI.  lo 
miscellan.,  sie  enthdlt  auf  Blatt  1 — 18  die  Descriptio  insu- 
larum  aquilonariiim  und  ist  von  Heinrich  Lindenbrog,  dem 
spdteren  Holstein-Gottorper  Bibliothekar,  dem  Sohne  Erpolds 
und  Bruder  Friedrichs  Lindenbrog,  geschrieben^. 

A^^  (Lappenberg  n.  7  h)  ist  eine  Kollation,  die  gleich-  i5 
falls  Heinrich  Lindenbrog  von  einer  nicht  genannten  Hand- 
schrift in  das  jetzt  unter  der  Signatur  JOS  folio  auf  der 
Hamburger  Stadtbibliothek  befindliche  Exemplar  der  Adam- 
ausgabe  seines  Vaters  eingetragen  und  die  Staphorst,  Ham- 
bur  gische  Kirchengeschichte  I,  363 — 370  gedruckt  hat^.  20 

Zum  ndheren  Verhdltyiis  der  drei  tjberlieferungen  A  3 
zueinander  Id/^t  sich  das  eine  mit  Bestimmtheit  sag  en,  dafS 
A  3^'  aus  A  3^  abgeschrieben  ist.  A  3^'  hat  eine  grofSe  An- 
zahl  Stellen,  an  denen  es  sich  graphisch  so  nahe  mit  A  3^ 
beriihrt  *,  d^as  letzteres  als  Vorlage  filr  A  3^'  dadurch  erwiesen  25 
ivird.  Wenn  andere  Stellen  nicht  fehlen,  wo  A  3^'  von  A  3^ 
abweicht  ^,  so  ist  zu  berilcksichtigen,  daf^  der  Text  Adams 
bereits  gedruckt  vorlag,  als  Heinrich  Lindenbrog  seine  Ab- 
schrift  nahm,  da/3  Willkur  und  Mi  fiver  stdndnisse  des  Ab- 

1)  Bei  Kap.  1.  4.  7.  10.  21.  26.  31.  33.  35.  36.  2)   So  nach  30 

freundlicher  genauer  Auskunft  der  Stadtbibliothek  Hamburg.  Die  An- 
gaben  von  Weiland.  Deutsche  Chroniken  II,  612  sind  danach  zu  be- 
richtigen.  3)  Auf  meine  Bitte  erhielt  ich  von  der  Hamburger  Stadt- 

bibliothek  das  Exemplar  zugesandt   und   habe  nach  den  Originalnotizen 
den   mehrfach  nicht  zuverldssigen  Druck  Slaphorsts  vervollstdndigt  und  35 
herichtigt.  4)  Vgl   vor  allem   Schol.  120,   S.  240,   N.h;  Kap.  22, 

S.  252,  N.  b;  Schol  138,  >Sf.  257,  N.  b;  Kap.  28,  S.  261,  N.  m.  Ferner 
Kap.  I,  S.  229,  N.  d;  6,  S.  233,  N.  k;  10,  S.  239,  N.\;  II,  S.  240,  N.  o 
(wo  gerad,e  die  Form  der  Buchstaben  in  A  3*  die  Verlesung  in  A  3^'  er- 
Jcldrt);  15,  S.  242,  N.  d;  16,  S.  243,  N.  q;  31  (30),  S.  264,  Z.  40,  iV^.  1;  40 
32  (31),  S.  265,  N.  f ;  35  (34),  S.  271,  iV'.  b;  39  (38),  S.  276,  N.  i.  *.  n; 
40  (39),  S.  277,  iV^.  n;  .Sf.  278,  N.  e.  5)  Vgl  Kap.  1,  S.  226,  N.c.i; 
S.  228,  N.k;  2,  S.  230,  N.h;  11,  S.  240,  N.  d;  12,  S.  241,  N.  q;  26, 
^.257,  N.h;  Schol  139,  S.25S,  N.c;  Kap.  31  {30),  S.2Q3,  N.i;  32(31), 
S.  267,  N.e;  35  (34),  S.  270,  N.t;  36  (35),  S.  272,  N.  s.  Diese  Ab-  45 
weichimgen  erweisen  sich  fast  alle  auf  den  ersten  Blick  als  bedeutungslos. 


EINLEITUNG  §  1.  XV 

schreibers  nicht  auszuschlie/Sen  sind.  Die  Kollation  ^3^ 
ruhft  ebenso  wie  die  Abschrift  A  3^'  von  Heinrich  Linden- 
brog  her;  es  ist  an  sich  wenig  wahrscheinlich,  da^  dieser  aus 
derselben  Handschrift  A  3^  eine  Kollation  und  eine  Ab- 
5  schrift  genommen  habe'^,  schon  diese  Erw'dgung  spricht  da- 
filr,  nicht  A  3^  als  Vorlage  filr  A  3^  anzunehmen.  A  3^ 
hat  zwar  einige  Stellen  von  solcher  Beschaffenheit,  dap  man 
gleichivohl  paldographisch  auf  A  3^  als  die  Vorlage  schlie/3en 
mochte  oder  mufSte^,  da  ist  aber  die  Annahme  moglich,  dap 

10  A  3^  schriftmdpig  seiner  heute  nicht  behannten  Vorlage  sehr 
dhnlich  war  und  A  3^  darum  an  diesen  Stellen  durch  A  3^ 
so  gut  erkldrbar  ist.  Denn  andere  Stellen  sprechen  sehr  stark 
und  fast  zivingend^  gegen  einen  Ur sprung  von  ^3^  aus 
A  3^ J  nicht  zum  mindesten  die  Tatsache,  da^  H.  Linden- 

15  brog,  der  alle  Zusdtze  der  von  ihin  benutzten  Handschriften 
zu  dem  damals  gedruckten  Text  gewissenhaft  vernierkt  hat, 
den  in  A  3^-^'  vMrlieferten  in  Kap.  39  (38),  S,  276,  N,  * 
in  A  3^  nicht  verzeichnet;  also  wird  ihn  seine  Vorlage  nicht 
gehabt  haben,  die  von  H.  Lindenbrog  filr  A  3^  benutzte  Hand- 

20  schrift  wird  nicht  A  3^,  sondern  eher  dessen  Vorlage  ge- 
wesen  sein. 

Dap  die  Uberlieferungen  A  3  zur  A-Klasse  gehoren, 
erweisen  sehr  viele  Lesarten  *,  sie  haben  aber  daneben  viele 
Eigenheiten.     Mit  BG  und  A  2  teilen  sie  gewisse  ^  und  nur 

25  mit  A  2  andere^  Scholien.  Mit  A  2  haben  sie  die  oben 
S.  XIII,  N.  3  genannten,  in  A  1  fehlenden,  in  BG  vorhandenen 
Absdtze  und  fast  alle  mit  BG  iibereinstimmenden,  von  A  1 
abweichenden  Lesarten  gemeinsam,  A  3  geht  also  auf  eine 
gleiche  Vorlage  mit  A  2  zuriick^  die  von  der  in  A  1  benutzten 

30  verschieden  war.     Auperdem  hat  A  3  filnf  Beruhrungen'^ 

1)  DenJcbar  ware  wohl  immerhin,  da/3  H.  L.  erst  die  Kollation  ge- 
fertigt  UTid  dann  erst  sich  zu  voller  Abschrift  entschlossen  hdtte.  Nach 
allgemeiner  Wahrscheinlichkeit  wird  man  andere  Moglichlceiten  voran- 
stellen.  2)  Vgl.  Kap.  1,  S.  227,  N.  b;  11,  S.  240,  N.  d;  13,  S.  241, 

35  N.  1;  25,  S.  256,  N.  g;  Schol.  139,  S.  258,  N.  c;  Kap.  36  (35),  S.  272, 
N,w.  3)  Vgl.  vor  allem  Schol.  US,   S.257,  N.h;  Kap.  31  (30), 

S.  264,  iV.  a;  32  (31),  aS^.  265,  N.r;  S.  266,  N.  n;  33  (32),  S.  267,  N.  s; 
41  (40),  S.  278,  N.  w.  Ferner  folgende,  nicht  jede  im  einzelnen,  aber 
alle  zusammcn  in  ihrer  grofien  Zahl  sehr  zu  beachtenden  Stellen:  Kap.  3, 

40  S.231,  N.i;  16,  ^.242,  N.i;  18,  S.  24.5,  N.  g;  ^.245,  Z.  39,  N.g; 
24,  S.  255,  N.  c;  25,  S.  257,  N.  f ;  26,  S.  258,  N.  k;  27,  S.  259,  N.  c; 
28,  S.  260,  N.t;  S.  261,  N.  a;  33  (32),  S.  267,  N.v;  39  (38),  S.  21  o, 
N.  b ;  S.  276,  N.  i.  4)  Vgl.  oben  S.  XIII,  Z.  lOff.  milN.  1.  5)  Nr.  134. 
138.  139.  141.  150.  158.  159.       6)  Vgl.  oben  S.  XIII,  N.  5.       7)  Kap.  3, 

45  S.  231,  N.  h;  13,  S.  241,  N.  h;  18,  S.  245,  Z.  39,  N.  e;  20,  S.  249,  N.  t ; 
28,   /Sf.  261,   N.3.. 


XVI  M.  ADAM  BREMENSIS 

wAt  BC,  die  A  2  nicht  hat,  vier'^  mit  C\  die  sicker  hedeutungs- 
los  und  zufdllig  sind,  eine  Anzahl  Uhereinstimmuyigen  mit 
B,  entweder  mit  allen^  Handschriften  B  oder  besonders^  mit 
B  S^^~^;  diese  sind  ehenso  wie  die  Gleichheiten  mit  BC 
nirgends  sehr  bedeutend  und'  am  ersten  vielleicht  daraus  zu  5 
erJddren,  da/S  A  3  ebenso  wie  alle  Uberlieferungen  B,  be- 
sonders  audi  B  S  (das  vierte  Buck  der  Border  Handschrift) , 
eine  ddnische  Uberlieferung  und  sein  Text  hier  von  B  be- 
einfluf^t  ist.  Weiter  haben  die  Texte  A  3  einige  Zusdtze*, 
die  sich  nirgendwo  anders  finden,  von  denen  der  nur  in  10 
A  3  *•  ^'  uberlieferte  in  Kap.  39  friihestens  aus  dem  Anfang 
des  14.  Jahrhunderts  herrHhrt  ^.  Endlich  ist  die  Fo^ssung  in 
A  3  in  der  Art  bearbeitet,  da/S  alle  oder  die  meisten  Bezug- 
nahmen  auf  die  Personlichkeit  Adams  und  auf  seine  Zeit 
getilgt  sind  ^,  ivorin  also  die  Hand  eines  spdten  Bearbeiters  15 
zu  erkennen  ist.  Ob  diesem  selben  auch  die  wenigen  Zusdtze 
zuzuschreiben  sind,  ist  nicht  auszumachen. 

A  1,  A  2  und  A  3  gehen  gemeinsam  auf  eine  Hand- 
schrift zurilck,  die  eine  Abschrift  von  Schreibershand  war, 
wie  einige  sinnentstellende,  ihnen,  soweit  sie  jeweils  vor-  20 
liegen,  gemeinsame,  in  BC  nicht  vorkom.mende'^  Fehler^  er- 
weisen.  Nennt  man  diese  Handschrift  a  und  die  notwendig 
vorauszusetzende,   in  §  2  noch  ndher  zu  bestimmende  Vor- 


25 


30 


35 


1)  Kap.  10,   S.  238,   N.  h;    S.  239,  A^.  c.  e;    16,  S.  244,   N.  b 
32  (31),   S.266,    N.-p.  2)  Kap.  1,    S.  227,  N.  r;    S.  230,  N.  h 

5,  S.  233,  N.  f ;  21,  S.  252,  Z.  40,  N.  f ;  31  (30),  8.  264,  A^.  n;  32  (31) 
S.  266,  N.  c.     Vgl.  40  (39),  S.  277,  Z.  33,  N.  g.  3)  Kap.  1,  S.  228 

N.i;  6,  8.  233,  N.  e;  18,  8.  244,  N.  c;  22,  8.  253,  N.  a;  25,  8.  257 
A^.  r.    Vgl.  Kap.  1,  8.  227,  A.  p;  44  (42),  8.  280,  A.  e.  4)  Kap.  19 

8.  247,  A.  *;  34  (33),  8.  268,  A.  *;  39  (38),  8.  276,  A.  *  5)  Vgl 

8.  276,   A.  6.  6)  Vgl.  Kap.  2,   8.  230,   A.  f.  k;   8.  231,   A.  d 

3,  8.  231,  A.  b.  i;  8,  8.  235,  A.  a;  10,  ;S'.  238,  A^.  a.  b;  11,  8.  240,  A.  c 
20,  8.  248,  A.  b.  d;  >8'.  249,  A.  i;  21,  8.  250,  A.  e.  1;  23,  8.  254,  A^  i 
24,  ^.255,  A.i;  25,  8.251,  N.i;  28,  .S'.  260,  A.  b.  d;  29  (28), /S.  261,  A.  b 
30  (29),  8.  261,  A.  b;  34  (33),  8.  269,  A.  c;  35  (34),  8.  270,  A^  a;  8.  271 
A.  e;  36  (35),  8.213,  A.i;  37  (36),  /S.  274,  A.  m;  38  (37),  aS.  275 
A.  m;  39  (38),  8.  275,  A.  b;  8.  276,  A.  d;  43  (41),  8.  279,  A.  c.  Vgl 
auch  Kap.  I,  8.226,  A.  g;  26,  8.  25S,  A.  o;  31  (30),  8.264:,  A.  h 
Z.  38,  A.  f ;  44  (42),  8.  280,  A.  11.  7)  Einige  der  in  der  folgenden 

Note  gesammelten  Fehler  tauchen  auch  in  einzelnen  Handschriften  B  40 
Oder  C  (aher  keiner  in  BC)  auf,  vgl.  8.  80,  A.  y;  8.  252,  A.  e;  8.  278, 
A.  b.  Da  handelt  es  sich  um  Fehler,  die  im  Zusammenharuje  naheliegen, 
sich  spontan  einstellen  konnten  und  also  filr  das  Verhdlinis  der  Hand- 
schriften zueinander  nichts  heweisen.  8)  //,  17  (15),  8.13,  A.  k; 
18  (15b),  8.  73,  A.  **;  22  (19),  8.  80,  A.  y;  8.  81,  A^  f.  IV,  1,  8.  227,  45 
A.  t;  13,  8.  241,  A.  s;  8.  242,  A.  n;  18,  8.  244,  A.  e;  8.  246,  A.  i; 
22,  8.  252,  A.  e;  40  (39),  8,  277,  A.  o;  8.  278,  A.  b. 


EINLEITUNG  §  1.  XVII 

lage  A,   so  ist  der  Stammbaum  der  A  -  Handschriften  also 
folgender: 

A 

a 

Al      a 


Al^  A2     a" 

/\ 
AS'-AS^ 

JBC  sind  alle  Handschriften^  welche  die  in  der  Aus- 
gabe  in  eckige  Klammern  [  ]  eingeschlossenen  Sdtze  ilber 

5  A  hinaus  bieten,  in  denen  der  ihnen  mit  A  gemeinsame 
Text  eine  vielfach  andere  Fassung  hat"^,  die  endlich  fast  alle 
eine  gro/Se  Anzahl  Scholien  enthalten,  nicht  alle  dieselben^ 
die  einen  diese,  die  anderen  jene,  aber  ein  gro/Ser  GrundstocJc 
ist  docli  gemeinsam.     Diese   Umsta/nde  beweisen,  da/^  die 

10  Handschriften  BC  gemeinsam  auf  eine  Handschrift  (X) 
zurilckgehen^  in  der  diese  Zusdtze  zu  dem  A-Texte  gemacht 
waren  und  die  eine  andere  Fassung  des  Werkes  als  A  bot. 
Von  dieser  gemeinsamen  Grundlage  aus  aber  heben  sich 
weiterhin  die  Handschriften  B  und  G  als  deutlich  geschiedene 

15  Klasse7i  der  Uberlieferung  ab. 

JB  sind  alle  Handschriften,  die  einen  wesentlich  ver- 
dnderten  Text  gegen  AG  bieten,  unter  anderm  in  II,  28  (26), 
S.SS,  Z.  16—23;  82  (78),  >S'.  140,  iV.  *.  IV,  16,  aS'.  243, 
Z.  1—5,  Z.  14;  40  (39),  S.  276,  Z.  13—17;  44  (42),  S.  280, 

20  N.  *,  und  die  allein  die  Scholien  43  (45),  45  (46)  und  46  (47), 
S.  124:  f.  haben,  um  nur  die  wichtigsten  Stellen  zu  nennen; 
daneben  stimmen  sie  sehr  oft  an  vielen,  weniger  wichtigen 
Stellen'^  miteinander  gegen  AG  ilber  ein. 

J^l  sind  zwei  nahverwandte  Handschriften,  die  unter 

25  1)  Eine  Anzahl  textlich  wichtiger  Ahweichungen  der  Handschriften 

BC  von  A  1  hzw.  A  1—3,  die  iiber  die  Beschaffenheit  von  X  ndhere 
Aufschliisse  gehen,  ist  ohen  S.  X,  Z.  13  — 18  mit  N.  8—11  zusammen- 
gestellt.  Weitere  Lesarten  von  BC  finden  sich  auf  jeder  Seite  der  Aus- 
gahe.  2)  Die  Namensformen  sind  in  B  stets  voll  latinisiert;   Sueno 

30  steht  statt  Suein,  Fiunia  statt  Fune,  Iiidlandia,  Selandia  statt  lutland, 
Seland  und  dergleichen  mehr. 

Adam  Bremensis.  II 


XVm  M.  ADAM  BREMENSIS 

anderm  einen  gemeinsamen  Index'^  und  eine  gemeinsame 
Kapiteleinteilung  des  ganzen  Werkes  kaben  und  vide  gleiche 
Fehler  und  kleinere  Auslassungen  oder  Zusdtze^  im  Text 
aufweisen. 

^1^    (Lappeiiberg  n.  2)   ist  die  Handschrift  Wolf  en-  b 
battel  ^,  Codex  Gudianus  n.  83.     Darin  stehen  auf  Blatt  1 
bis  274  sehr  verschiedene  StilcTce.  Blatt  275 — 281  sind  leer^ 
Blatt  282 — 320  enthalten  den  Text  des  Adam  von  Bremen, 
der  dort  mitten  im  Sats  in  IV,  25  verstilmmelt  abbricht^.  Das 
Format  der  Handschrift  ist  28,5  x  20,5  cm  (bzw.  des  Dop-  lo 
pelblattes  28,5  x  41  cm),  die  an  manchen  Stellen  erkenn- 
bare  Beschneidung  Idj^t  als  urspriingliche  Gro/Se  des  Papiers 
29  X  41  cm  vermuten.     Dieses  Format,  das  Wasserzeichen, 
das  denen  bei  Briquet^  7^.12  995  und  12  996  sehr  dhnlich, 
aber  mit  keinem  von  beiden  identisch  ist,  weist  das  Papier  i^ 
in  die  Mitte,  etiva  in  die  vierziger  Jahre^  des  15.  Jahrhunderts, 
und  dazu  stimmt  die  Schrift  durchaus.    B  1^  ist  wahrschein- 
lich  in  Ddnemark,  jedenfalls  aber  nach  ddnischer  Vorlage 
geschrieben,  worauf  eine  Anzahl  Randbemerkungen'^  schlie- 
/Sen  lassen  ^.     Am  oberen  Rande  bemerkt  man  fast  durch  20 
sdmtliche  Blatter  der  Adamhandschrift  durchgehend  die  Ein- 
wirkung  von  Feuchtigkeit;  gegen  den  Schlu/],  besonders  von 

1)   Verdffentlicht  SS.  VII,  280—283  nach  B  la,  wo  aber  der  Index 
weniger  vollstdndig   ist   als  in   B  l^,   das  offenbar   eine   bessere  Form 
bietet.     Da   er  ganz  wertlos  ist,   hate  ich   ihn  hier  nickt  wieder  mit-  25 
geteilt.  2)    Vgl.    die   gro/^en   Umstellungen  in  B  1   in  III,  50/51 

(49/50),  S.  193,  iV.  n;  S.  194,  N.  n.  o.  Ferner  kleinere  Auslassungen 
undZusdtze  I,  15  (17),  8.  21.  Z.  37,  N.  1.  IL  22  (19),  8.  80,  Z.  25,  N.  k; 
28(26),  >S.  89,  N.h;  41(39),  ^.101,  N.h;  43(41),  ^.103,  N.*. 
Ill,  52  (51),   8.  196,   N.  *  und  vieles  anderes  mehr.  3)  Vgl:  Die  30 

Handschriften  der  Herzoglichen  Bibliothek  zu  Wolfenbiittel.  Vierte  Ab- 
teilung:  Die  Gudischen  Handschriften.  Die  lateinischen  Handschriften 
bearbeitet  von  Oberbibliothekar  Gustav  Milchsack  (WolfenbHUel  1913; 
des  ganzen  Werkes  IX.  Band),  8.  130/.  Vgl.  auch  Lappenberg,  Archiv 
VI,  839—841,  ivo  aber  manche  unrichtige  Angaben  gemacht  werden.  35 
4)  Es  fehlen  sechs  Blatter,  siehe  unten  IV,  25,  8.  256,  N.  1.  5)  C.  M. 
Briquet,  Les  Filigranes.  Dictionnaire  historique  de  marques  de  papier.  — 
1282  —  1600.    Tom.  1—4.    Paris  1907.  6)  Einige  8tucke  der  ersten 

Abteilung  des  Bandes  sfammen  aus  den  Jahren  1435  und  1439.  7)  /,  15 

(17),  8.  20,  A^.  t;  ^.  21  A',  t;  25  (27),  8.  31,  A.  i;  28  (30),  8.  34,  A^.  s;  40 
29  (31),  8.  35,  A.  b;  38  (40),  8.  41,  A.  a;  47  (49),  8.  47,  A.  d.    //,  3, 
8.  63,  A.  h.  w;  29  (27),  8.  91,  A.  h;  30  (28),  8.  90,  A.  1;  38  (36),  8.  98, 
A^.  d;  40  (38),  8.  100,  A.  q;  51  (49),  8.  112,  A.  b.  8)  Alle  Hand- 

schriften B  stammen  aus  Ddnemark,  der  B-Text  kann,  obwohl  auch  A 
(A  3)  und  anscheinend  C  (vgl.  unten  8.  XXXI,  A.  1^  im  Lande  nicht  46 
unbekannt  waren,    geradezu   als   die  ddnische  Fassung  des  Adamtextes 
bezeichnet  werden. 


EINLEITUNG  §  1.  XIX 

Blatt  324  an,  steigert  sich  das  zu  einer  an  Umfang  immer 
zunehmenden  Zerstorung  des  Papiers,  der  grd/3ere  Telle  von 
Scholien  auf  dem  oberen  Eande  der  letzten  beiden  Blatter 
zum  Opfer  gefallen  sind,  nirgends  aber  eigentlicher  Text. 
5  jBI^   (Lappenberg  n.2si)   isi  die  Handschrift  Kopen- 

hagen'^,  Alte  Tcgl.  Sammlung  n.  1175,  Papier,  29  X  40  cm, 
WasserzeicJien  Briquet  n.  11  365,  bei  Briquet  filr  eine  Hand- 
schrift von  1557  belegt.  In  diese  Zeit  weist  audi  unseren 
Band  die  Schrift.    In  dem  Text  von  erster  Hand  zeigen  sich 

10  sehr  viele  Korrehturen  von  zweiter  Hand  und  mehreren  an- 
deren  Hdnden;  oft  stehen  zwei,  drei  Lesarten  iibereinander 
und  nebeneinander  und  an  den  Rdndern,  oft  sind  leergelassene 
Stellen  (nach  der  Vorlage)  von  anderer  Hand  ausgefilllt. 
Alles  das  ist  unten  in  der  Ausgabe  in  den  seltensten  Fallen 

15  verzeichnet  und  nur  mitgeteilt,  wo  es  filr  die  Herstellung 
des  Textes  oder  die  Bestimmung  des  V erhdltnisses  der  Hand- 
schrifien  einen  Wert  hat.  Da/S  B  1^  nicht  direht  aus  B  1^ 
abgeschrieben  ist,  zeigen  viele  Lesarten,  von  denen  nur  einige 
der  schlagendsten  unten  im  Apparat  enthalten  sind,  wie  III,  2, 

20  8. 145,  N.  t'^;  34  (33),  S.  176,  N.m\  Da/3  die  Handschrift 
auch  nicht  indireht  durch  ein  Mitielglied  auf  Bl^  zurilckgeht, 
vielmehraufdessenVorlage,  beweist  schon  der  einleitende  Index, 
der  in  Bl^  viel  besser  und  vollstdndiger  ist  als  in  Bl^,  dessen 
Schreiber  a,n  dieser  (von  ihm  mit  Recht  als  uberflUssig  er- 

25  achteten)  Miihe  bald  erlahmt  ist,  zeigen  unter  den  einzelnen 

1)  Vgl.  Waitz,  Archiv  VII,  451—453.  Der  Satz  aus  der  Vorrede 
von  B  2,  der  Ausgabe  des  Vedel,  der  unten  S.  XXI,  N.  2  mitgeteilt  ist,  in 
Verbindung  mit  Adam,  Praefatio  S.  1,  N.  c,  konnte  die  Vermutung  nahe- 
legen,  BV^  sei  das  Exemplar  des  von  Vedel  genannten  M.  Bartholomaeus 

30  Cyprdus  Sleswicensis.  Dock  mu/^te  Vedel  in  seiner  Bemerkung  dann 
irrtilmlich  Annonius  statt  Aimundus  eingesetzt  haben.  Einen  Bartholo- 
maeus Cypraeus  in  Schleswig  im  16.  Jahrhundert  flnde  ich  nicht  bei 
Bricka,  JDansk  biograflsk  Lexikon,  nur  den  bekannten  Jurisien  und 
Historiker   Paul  Cypraeus  daselbst,    1536—1609.      Nach    Vedels  Aus- 

35  drucksweise  ^post  se  reliquitj  war  jener  Bartholomaeus  C.  1579  bereits 
verstorben,  vielleicht  ein  Bruder  des  Vaters  von  Paul  C.  In  B  1^  steht 
nach  freundlicher  Mitteilung  des  Herrn  Sekretdrs  C.  Behrend  von  der 
kgl.  Bibliothek  in  Kopenhagen  'unten  an  der  letzten  Seite  ein  Name, 
welcher,  soweit  ich  sehen  kann,  nur  als  P.  Cyprinus  D.  (nicht  wohl  Cy- 

40  praeus)  gelesen  werden  kann.  Vgl.  ilber  Paul  Cypraeus  und  seine  Familie 
H.  F.  Rordam  bei  Bricka  a.  a.  0.  IV  ("1890;,   121  —  123.  2)  Hdtte 

der  Schreiber  von  B  1^  hier  die  fast  ausgeschriebene  Form  von  B  \^  vor 
sich  gehabt,  so  hdtte  er  kaum  so  gekurzt  wie  geschehen,  was  ihm  selbst 
und  seiner  Zeit  (wie  die  Bemerkung  von  zweiter  Hand  und  die  Schreib- 

45  gewohnheit  der  ganzen  Handschrift  beweist)  unverstdndlich  war.  3)  An 

dieser  Stelle  hatte  der  Schreiber  —  das  sei  hier  nachgetragen  —  leeren 
Raum  gelassen,  weil  er  seine  Vorlage  (mit  aor^  nicht  verstand. 

II* 


XX  M.  ADAM  BREMENSIS 

Sfellen   am  schlagendsten    etwa  II,  35   (33),  aS.  96,   iV.  b; 
///,  7,  S.  148,  N.  f,  daneben  viele  andere^. 

Die  gemeinsame  Vorlage  filr  B  1^  und  B  1^  (y)  hatte 
hursive  Schrifizilge,  in  denen  vielfach  ir  filr  u,  u  filr  ir  ge- 
lesen  werden  konnte  oder  schon  geschrieben  war^,  ferner  h  s 
filr  li^,  ni  filr  in  oder  m*,  undAhnliches.  Die  Handschrift 
war  danacli  wohl  in  Schrift  etwa  des  spdteren  14.  oder  be- 
ginnenden  15.  Jahrhunderts  ^  geschrieben. 

J3  2  (Lappenberg  n.  S)  ist  die  Erstausgahe  des  Adam 
V.  J.  1579,  besorgt  durch  den  Jcgl.  ddnischen  Historiographen  lo 
und  Kanoniker  in  Ribe  A.  S.  Vedel  (Velleus)  ^.  Dieser 
hatte  eine  Handschrift  des  ddnischen  Zisterzienserklosters 
Soro  auf  Seeland,  die  dann  nach  Kopenhagen  in  die  Uni- 
versitdtsbibliothek  kam'^  und  dort  bei  dem  gro/Sen  Brande 
von  1728  zugrunde  gegangen  ist.      Uber   Vedels   Verfahren  15 

1 )  Ndmlich  alle  diejenigen,  an  denen  Bl^  die  vielen  singular  en  Fehler 
von  B 1*  nicht  mitmacht,  sondern  den  urspriinglichen,  richtigen  Text  be- 
wahrt  hat.  2)  /,  15  (17),  S.22,  N.n:   bute  statt  birce  jB  1;  45  (47), 

S.  46,  N.  u:  curandi  statt  circandi  B  1^.    77,  82  (78),  S.  140,  N.  m:  scun- 
heki  B  l\  Skunbek  B  lb  statt  Scimbeki.  777, 51  (50),  S.  194,  N.  w :  britue  20 
5  la  statt  Butue.  3)  7,  30  (32),  S.  36,  N.  c:   hudgard  B  1  statt 

liudgard;  35  (37),  ^.38,  N.\:  hyberto  B  1  statt  liuberto;  46  (48), 
S.  47,  N.  d:  liudroldo  B  l^,  Hudraldo  5  1b  statt  Sundroldo  (Lindroldo 
B  2.  C).  II,  21  (18),  S.  77,  N.  e:  Warnalii  B  lb  statt  Warnahi  B  1*  2.  C. 
Ill,  1,  S.  142,  N.  x:  Uemare  B  la,  Vemare  5  1b,  Jcorr.  Limare,  statt  25 
Liemare.  4)  7, 15  (17),  S.  20,  N.  u:  Regnifridus  B 1  statt  Reginfridus ; 
54  (56),  S.  55,  N.c:  Regniwardus  B  1*  statt  Reginwardus;  61(63), 
S.  59,  N.  u:  pagani  sinum  B  l^,  paganissimum  B  1^  statt  paganismum. 
5)  Vgl.  noch  Verlesungen  und  Nachmalungen  wie  Praefatio  S.  3,  N.  e: 
chchei  statt  didici  B  1*.  7,  13  (14),  S.  17,  N.  e:  seuexii  B  la  statt  se-  30 
nex  et.  7,  16  (18),  iSf.  23,  N.  r:  Turolem  5  lb  stets  statt  Turolz.  77,  6  (5), 
S.  66,  iV.  e :  lecti  B  la  statt  ledi ;  ebenda  N.  f :  exponem  51^  sto^^  erponem. 
77,  37  (35),  S.  98,  N.  I;  ^c/io/.  91  (92),  S.  212,  i\^.  f :  depravatitur  B  la 
.stoif^  depravantur.  6)   Vgl.  C.  F.  Wegener,  Historiske  Efterretninger 

om  Anders  Sorensen  Vedel.  Kopenhagen  1846  (wieder  1847J.  AbgedrucM  35 
in  Vedels  Saxoiibersetzung  in  der  neuen  Ausgabe  Kopenhagen  1851,  als 
Zugabe  zu  der  tJbersetzung:  Deii  dansTce  Kronilce  af  Saxo  Orammaticus. 
Vgl.  ferner  H.  Rordam  in  Kirkehistoriske  Samlinger  3.  Raekke,  IV.  Bd. 
iiber  Vedel.  —  Ich  verdayike  diese  Angaben  dem  freundlichen  Nachweis 
von  M.  CI.  Gertz  in  Kopenhagen.  7)  Sie  sta^id  dort  in  der  Capsa  40 

Ambrosii  Pars  II,  Ordo  primus,  Nr.  3.  In  dem  Druck  bei  Fritz  Burg, 
Die  Capsa  Ambrosii  der  frilheren  Kopenhagener  Universitdtsbibliothek 
(Hamburg  1911J,  S.  48^.,  wird  sie  in  dem  Haupttext  nach  der  Hand- 
schrift 77  der  Hamburger  Stadtbibliothek  zitiert  als:  Capsa  I,  Ordo  1, 
Nr.  2.  Die  Nummern  2  und  3  dieser  Reihe  sind  in  der  Hamburger  Hand-  45 
schrift  vollig  durcheiyiandergebracht,  besser  ist  da  die  Kataloghs.  Kopen- 
hagen,  Universitdtsbibliothek,  Cod.  Rostg.  21,  4^.  Ungenauigkeiten  im 
Zitieren  der  Handschriften  dieser  Capsa  sind  durchgdngig,  siehe  Burg  S.  8 
mit  N.  1. 


EINLEITUNG  §  1.  XXI 

bei  der  Ausgabe  und  deren  Zuverldssigkeit  erhalten  ivir  von 
verschiedenen  Seiten  ausreicheiide  Auskunft.  Vedel  sagt  in 
der  Vorrede,  er  habe  mehrere  Handschriften  in  Hdnden  ge- 
kabt^  und  nennt  besonders  eine  des  M.  Bartholomaeus  Cy- 
5  praeus  Sleswicensis^;  auch  Lachmann,  De  codice  bibliothecae 
Academiae  Havniensis  membranaceo,  in  quo  Adami  Bre- 
mensis  opera  inscripta  fuere,  dissertatio  critico -liter aria^ 
Kiliae  1746,  S.  8  berichtet  ausdriicklich,  da/^  Vedel  mehrere 
Handschriften  gekannt  habe.     Daj3  er  nun  aber  etwa  seine 

10  Ausgabe  aus  mehreren  Handschriften  kontaminiert  habe,  da- 
fur  findet  sich  nirgends  ein  Anzeichen,  er  ist  vielmehr  allein 
oder  doch  fast  allein  ^  der  Border  Handschrift  gefolgt,  iiber 
die  er  in  der  Vorrede  ausfiihrlicher  berichtet.  Uber  sein  Ver- 
fahren  dabei  sagt  er  selbst,  er  habe  die  Handschrift  auf  seine 

15  Bitte  von  Ivar  Bartholinus  erhalten  und  sei  an  die  Arbeit 
gegangen,  nach  zweijdhriger  Pause  habe  er  sie  auf  Ermunte- 
rung  des  kgl.  Geheimen  Rates  Harold  Huitfeld  wieder  auf- 
genommen.  Quocirca  depositum  e  manibus  opus  denuo 
post  biennium  resumsi,  atque  addita  lima  revidi  et  casti- 

20  gavi  accuratius.  Dann  habe  der  kgl.  Kanzler  Nicolaus  Kaas 
das  Unternehmen  seiner  Ausgabe  gebilligt,  modo  in  locis 
quibusdam  obscuris  et  parum  forte  considerate  ab  antore 
ad  libellam  censurae  severioris  expensis,  admoneretur  lec- 
tor sententiae  planioris   et  veritati  magis  congriiae.     Id 

25  ego  quum  me  facturum  recepissem  atque  tandem  .  .  .  per- 
f ecissem  usw.    Vedel  hat  also  den  Text  stilistisch  bearbeitet  * 

1)  Ad  autorem  quod  attinet,  nomen  certe  ipsius  in  omnibus 
istis  exemplaribus,  quae  ad  manus  meas  pervenerunt,  suppressum 
extitit,  sie  enthielten  alle  nur  in  der  Epistola  nuncwpatoria  ein  A  maiuscu- 

30  lum.  2)   Qua  ratione  ductus  (des  Buchstabens  A)  M.  Bartholomaeus 

Cj^praeus  Slesuicensis  reputauit  voculam  sequenttm  (minimus)  litte- 
rae  isti  capitali  agglutinandam,  atque  ita  legendum  Annonius,  quem- 
admodum  in  suo  exemplari  exaratum  post  se  reliquit.  3)  JEs  ist 

mdglich,  dafi  Vedel  B  l'^ gekannt  und  sich  einzelne  Lesarten  daraus  notiert 

35  hat;  vgl.  die  vorhergehende  Anmerkung  soivie  S.  XIX,  N.  1  und  an  Lesarten 
etwa  Praefatio  S.  2,  N.  k.  //,  10  (9),  S.  69,  N.h;  40  (38),  S.  100,  N.  o; 
50  (48),  S.  Ill,  N.  t.  Doch  sind  die  Fdlle,  zumal  in  ihrer  Vereinzelung, 
nicht  sehr  heweiskraftig ,  sie  konnen  jedenfalls  den  nach  Vedels  Vorrede 
klaren  Taibestand  nicht  erschilttern,  da/j  er  in  der  Hauptsache  einfach 

40  die  Soroer  Handschrift  abgedruckt  hat.  4)  Besonders  frei  ist   Vedel 

7nit  den  Scholien  umgegangen,  die  er  vielfach  ganz  umgestaltet  hat;  vgl. 
Schol.  5  (6),  aS.  29,  N.gi  13  (14),  /S.  74,  N.  g;  14  (15),  S.  16,  N.f; 
16  (17),  S.  77,  iV^.  f ;  23  (24),  S.  92,  iV.  a;  27  (30),  S.  102,  N.  f ;  29  (29), 
S.  103,  i\^.  f ;   33  (34),   S.  105,   N.  b;    34  (35),    S.  107,    N.  c;    36  (36), 

45  S.  Ill,  N.c;  41  (42),  S.  120,  .¥.  n;  44  (44),  8.  124,  i\^.  f ;  45  (46), 
S.  124,  N.d;  47  (48),  S.  126,  A^  a;  48  (49),  S.  127,  N.c;  52  (53), 
/S.  130,    N.e;    54  (55),    aS'.  132,   N.c;    55  (56),  S.  133.  N.e;   80  (81), 


XXII  M.  ADAM  BREMENSIS 

und  an  anderen  Sfellen  (im  national-ddnischen  Inter esse^) 
sachlich  gednderf;  das  erweisen  auch  fiir  den  Stil  die  vielfach 
alleinstehenden,  dem  mittelalterlichen  Latein  fremden  Les- 
arten  seiner  Ausgabe  selbst,  fiir  die  Sache  andere  Hilfsmittel 
(B  S^)j  die  unten  zu  besprechen  sind.     Weitere  Auskunft  5 
uber  die  Soroer  Handschrijt  gibt  Lackmann  a.  a,0.;  er  er- 
ortert  die  Frage,  warum  Vedel  das  vierte  Buck  nicht  mit- 
gedruckt  habe^  und  sagt  etwa  (S.  lOj ;  Es  war  in  der  Border 
Handschrift  hinter  dem  Epilog  ilberliefert,   Vedel  Jiatte  den 
Autornamen  Adam  aus  Helmold  erst  erschlossen^   zweifelte  lo 
aber^  ob  iJim  auch  das  vierte  Buck  angehore.     Er  filrchtete 
die   Kritik   der   Neider,   traurige  Familienverhdltnisse   be- 
drilckten  ihn.     So  gab  er  das  Werk  oJine  das  vierte  Buck 
heraus.     Daft    in   der   Border   Handschrift   die  Descriptio 
hinter  dem  Epilog  stand,  bezeugen  auch  die  alten  Bibliotheks-  15 
kataloge  der  Kopenhagener  Bibliothek^  ilber  die  Capsa  Am- 
brosii  in  ihrer  Aufzdhlung  der  einzelnen  Stiicke  der  Hand- 
schrift.  Die  Tatsache  ist  in  ddnischer  tjberlieferung  begreif- 
lich,  die  Beschreibung  von  Ddnemark  sollte  besonders  hervor- 
gehoben  und  der  Aufmerksamkeit  des  Lesers  empfohlen  wer-  20 
den.  Dem  gleichenZwecke  dienten  die  Einteilung  des  vierten 
Buches  in  gro/Se  Abschnitte^  und  die   Uberschriften  dazUy 
die  aus  der  Soroer  Handschrift  in  B  S^~^  und  B  5  ilber- 
liefert  sind.     Ob  die  Einteilung  der  ersten  drei  Biicher  in 
deren  vier^  in  der  Handschrift  durchgefilhrt  war  oder  eine  25 
willkilrliche  Ma/Sregel  Vedels  ist  (etwa  um  das  Fehlen  des 
wahren  vierten  Buches  zu  verdecken) ,  Idf^t  sich  nicht  sicher 
ausmachen;  da  aber  das  vierte  Buch  so  durchgreifend  in  der 
Soroer  Handschrift  bearbeitet  war,  ivenn  auch  nicht  textlich, 
so  doch  in  der  du/]eren  Stellung  und  Einteilung,  so  liegt  3o 

.S.  194,  N.h;   82  (83),   ^.195,   A^.  a;   90  (91),  ^.211,  N.d;   92  (93), 
8,  214,  A.  f. 

1)  Vor  allefn  zeigt  sich  das  bei  der  Umgestaltung  der  beJcannfen 
Stelle  liber  die  Mark  Sclileswig  11,  56  (54),  S.  116,  N.  p  (wo  aber  uxorem 
filiam  Canuti  statt  uxorem  Canuti  zu  lesen  ist) ;  auch  B  \^  hat  hier  sach-  35 
lich  verschdrfend  gehilrzt.  Auf  ddnischen  Nationalismus  bei  Vedel  ist  viel- 
leicht  auch  die  Auslassung  der  Scholien  61  (62),  ;S'.  151/.,  und  63  (64), 
S.  154,  zuruchzufuhren.  Protestantischer  Eifer  gegen  Heiligen-  und  Be- 
liquienverehrung  tritt  sicher  in  der  Tilgung  des  Satzes  III,  66  (65), 
S.  213,  Z.  37,  N.  c,  vielleicht  auch  in  der  Auslassung  der  Scholien  24  (25),  40 
8.  95/.,  v.nd  74  (75),  8. 169,  zutage.  2)  Vgl  oben  8.  XX,  A^  7.  3)  Bei 
Kap.  1,  8.  226,  A.  c;  10,  8.  237,  A.  a;  21,  8.  250,  A.  a;  31  (30),  8.  263, 
A.  a.  Eine  dhnliche  Einteilung  hatte  bereits  die  vom  Annalista  8axo 
benutzte  Handschrift,    vgl.  Kap.  10,    8.  237,  A.  a.  4)   Ein  viertes 

Buch  bei  Vedel  fdngt  im  dritten  Buch  alter  anderen  tiberlieferungen,  unten  45 
///,  43  (42),  8.  185,  an. 


EINLEITUNG  §  1.  XXIII 

Icaum  ein  Grund  vor  zu  hezweifeln,  da/S  auch  die  ersten  drei 
Biicher  eine  solche  duperlich  andere  Einteilung  daselhst  er- 
fahren  haiten,  zu  behaupten,  daf^  Vedel  stillschweigend  so 
weit  von  seiner  Handschrift  abgewiclien  sei. 

5  Die  Zugehorigkeit  dieses  Textes  zur  B-Klasse  wird  vor 

allem  durch  die  oben  S.  XVII,  Z.  17//.  gesammelten  Stellen 
erwiesen,  weiter  ergibt  der  Apparat,  da/S  B  2  von  den  beiden 
Handschriffen  B 1,  bzw.  ihrer  verlorenen  Vorlage  unabhdngig'^ 
ist,  ohne  da/]  sich  weiter e  Mittel-  oder  Verbindungsglieder 
10  nachweisen  lassen.  Die  in  der  Handschrift  auf  den  Adam- 
text  ehemals  folgenden  StitcJce  tvaren  um  1250  und  bis  1300 
entstanderi^,  der  vorhergehende  Adamtext  wird  also  vor  1250 
und  vermutlich^  nach  1161/62,  der  Griindungszeit  des  Klo- 
sters  Soro,  geschrieben  gewesen  sein. 

15  2?  3^  (nichtbei  Lappenberg)  ist  die  Handschrift  Kopen- 

hagen,  Alte  kgl.  Sammlung  n.  1115,  wohl  vom  Ende  des 
17.  Jahrhunderts,  jedenfalls  vor  1728  geschrieben.  Sie  hat 
auf  fol.  75  die  Uberschrift:  Scholia  quaedam  adiecta  in 
margine  ad  Adamum  Bremensem  Ms.   in  membrana  in 

20  folio  in  Bibliotheca  publica  Academiae  Hafniensis  Cap. 
Ambros.  par.  1  ord.  1  No.  3.  Quae  Scholia  vetustissima 
manu  et  eadem,  quae  ipsum  opus  exaravit,  scripta  sunt. 
Es  folgen  eine  Anzahl  Scholien  und  von  Vedel  ausgelassene 
oder  verdnderte  Sdtze  des  Textes^.    Fol.  78  hat  neue  Uber- 

25  schrift:  Scholia  antiqua  ad  libellum  vel  descriptionem  in- 
sularum  aquilonarium  und  enthdlt  die  Scholien  und  Sdtze: 
Schol.  97  (98).  98  (102),  101.  105  (103).  109  (108).  112 
(110).  116  (115).  121  (117)— 127  (122).  132  (127)— 141  (137). 
/F,30  (29),^.263,  iV^.*.  iS'c/ioZ.  143  (139).  144  (140).  /F,  32 

30  (31),  S.  266,  Z.  6—9.  Schol.  145  (141)— 148  (142).  150 
(144).  155  (148).  158  (149).  159  (152).     B  3*  ist  ein  wert- 

1)  Bis  etwa  auf  vereinzelte  Beruhrungen  mit  5  ll>,  vgl.  pben  S.  XXI 
mit  N.  3.  2)  Ndheres  daruber  bring e  ich  kilnftig  an  anderer  Stelle. 

3)  Im  Druck  B  2  und  in  den  gleich falls  auf  die  Border  Handschrift  zu- 
35  rilckgehenden  Texten  B  3  a— f  ist  ofter  R  mit  K  verwechselt,  vgl.  II  21  (18), 

/S.  77,  N.  a.  ///,  20  (19),  S.  162,  N.  g;  Schol.  118  (3),  S.  239,  N.  h. 
Eine  Form  des  K,  die  dem  R  sehr  dhnlich  ist,  findet  sich  hdufig  in  Hand- 
schriften  des  12.  Jahrhunderts  und  spdterer  Zeit,  vgl.  Watienbach,  An- 
leitung  zur  lateinischen  Paldographie  (4:.  Aufl.)  8.  53.  57.  Z.  B.  kommt 
40  das  auch  in  der  Kopenhagener  Solinushandschrift  vor,  aus  der  unten 
S.  284  das  Stilck  iiber  die  Insulae  Britannicae  mit  herau^gegeben  ist. 

4)  Schol.  24  (25).  39  (40).  40  (41).  //,  56  (54),  S.  116,  Z.  23-117, 
Z.  3.  Schol.  41  (42).  44  (44).  43  (45).  45  (46).  61  (62).  63  (64).  67  (68). 
72  (73).     ///,  66  (66),  S.  213,  Z.  26-214,  Z.  4. 


XXIV  M.  ADAM  BREMENSIS 

voiles  Hilfsmittel  zur  Kenntnis  der  Soroer  Handschrift  und 
zur  Beurteilung  des  Druckes  B  2. 

^3^'  (Lappenberg  n.  8bJ^  ist  die  Handschrift  Kopen- 
hagen,  Neue  kgl.  Sammlung  8^,  180  (frilhere  Nummer  139, 
so  bei  Lappenberg),  Papier,  wohl  aus  der  ersten  Hdlfte  des  & 
18.  Jahrhunderts.  Sie  hat  die  Uberschrift:  Scholia  antiqua 
ad  libelliim  vel  descriptionem  insularum  aquilonarium,  und 
auf  S.  V:  Sequentia  scholia  mutuata  sunt  ex  Adamo  Bre- 
mensi  MS.  in  membrana  in  folio  in  bibliotheca  publica 
academiae  Hafniensis  caps.  Ambros.  par.  I,  ord.  1,  num.  3.  lo 
Quae  scholia  vetustissima  manu  et  eadem,  quae  ipsum 
opus  exaravit,  scripta  sunt;  B  S^'  enthdlt  dieselben  Scho- 
lien  und  Satze  wie  B  S^  im  zweiten  Teile.  Die  mit  B  3^ 
identische  Uberschrift  zeigt  die  nahe  Venvandtschaft,  die 
Lesarten  stimmen  fast  in  allem,  selbst  in  geringfilgigen  Au/Ser-  i5 
lichkeiten  ilberein;  in  einigen  Fallen,  wo  B  3^'  bessere  Les- 
arten ^  bietet,  liegen  sicherlich  iiberlegte  Richtigstellungen  vor. 
Insbesondere  identische  Randbemerkungen^  zu  den  Scholien 
113.  126.  147  erweisen  B  3^'  als  direkte  Abschrift  aus  B  3^, 

Fine  Anzahl  Uberlieferungen,  die  sich  sehr  nahestehen,  20 
gehen  ferner  in  verschiedener   Verzweigung  auf  das  vierte 
Buch  der  Soroer  Handschrift^  zurilck. 

^3^  (Lappenberg  n.  S)  ist  eine  Kollation  dieses  vierten 
Buches,  ^  die  der  Professor  und  Archivsekretdr  in  Kopen- 
hagen.  Ami  Magnusson  (latinisiert :  Arnas  Magnaeus^,  25 
1663 — 1730J,  in  ein  Exemplar  der  Scriptores  septentrio- 
nales  von  Lindenbrog  eingetragen  und  die  Lackmann  a.  a.  0. 
S.  33 — 36  gedruckt  hat.  Sie  enthdlt  einige  Angaben 
ilber  Lesarten  der  Soroer  Handschrift,  von  denen  manche 
sich  in  den  Handschriften  B  3°~*^  iviederfinden,   die  da-  30 

1)  Die  Angabe  der  Varianten  aus  den  Handschriften  B  3*' — e 
(Lapp.  Nr.  8.  S^.  9.  9^)  im  Apparat  bei  Lappenberg  ist  voll  von  Fehlern 
und  Verwechselungen.  2)  Schol.  98,  S.  228.  N.  b;  Scliol  106,  S.  231, 

N.  a;  Schol.  118,  8.  239,  N.  b;  Schol.  122,  S.  245,  N.  f,  im  Horazzitat 
vagas  richtig  ^3*',  vaga  falsch  B  3*.  3)  Die  Idngere  Bemerlcung  35 

zu  Schol.  123.  126  ist  in  der  Ausgabe  nicht  mitgeteilt,  vgl.  dariiber  kunjtig 
besondere  Ausfuhrungen.  4)  Fast  als  eine  Handschrift  des  vierten 

Buches  kann  man  eine  Cronica  Norweye,  Dacie  et  Swecie  bezeichnen, 
die  in  der  Handschrift  149  der  Gymnasialbibliothek  zu  Koblenz,  jetzt  dort 
auf  dem  Staatsarchiv  ( Saynmelhandschrift  des  15.  Jahrhunderts)  ent-  40 
halten  ist.  Da  der  die  Lesarten  verschiedener  Klassen  mischende,  jeden- 
falls  nicht  zur  A-Klasse  gehorende  Text  aber  hier  vielfach  frei  bearbeitet 
und  zur  Hersfellnng  des  Gesamttextes  nicht  erforderlich  ist,  konnte  er 
auj^er  Betracht  bleiben.  o)   Vgl.  ilber  ihn  Kr.  Kaalund  bei  Bricka, 

Dansk   biografisk   Lexikon   XI,    52  —  57.  6)  Lesarten  B  3^^ — ^:  « 


EINLEITUNG  §  1.  XXV 

durch  und  durcJi  andere  UmMdnde  auf  die  Soroer  Hand- 
sclirift  als  auf  ihre  letzte  Quelle  zurilckgefithrf  werden.  Es 
isi  kein  Grund  zu  bezweifeln,  da/3  die  Kollation  nach  der 
alien  Handschrift  selbst  gemacht  worden  ist.  Ihre  Angahen 
5  sind  im  Vergleich  mil  den  Handschrijten  B  3^~~^  ivertvoll, 
weil  sie  zeigen,  dap  manche  Fehler  der  letzteren  bereits  in  der 
Border  Handschrift  begangen  worden  sind. 

^3^  (Lappenberg^  n.  9j.  Lachnann  a.  a,  0.  S.  36^. 
teilt  Lesarten  einer  Handschrift  7nit,  die  er  besa/S.  und  die^ 

10  wie  er  meint,  eine  Abschrift  der  Soroer  Handschrift  ivar, 
Sie  hatte  dieselbe  tJberschrift  und  dieselbe  Einteilung  des 
vierten  Beeches  in  gro/Se  Abschnitte  mit  den  gleichen  Titeln 
wie  die  Kollation  B  3^  und  die  Handschriften  B  3^"~^, 
dazu  aber  sehr  viele^  der  sinnentstellenden,  besonder  en  Fehler^ 

15  V071  B  S^~^,  die  nicht  der  Soroer  Handschrift  zugewiesen 
werden  konnen.  Sie  ist  diesen  jilngeren  Texten  zum  7nin- 
desten  ganz  nahe  verwandt  gewesen  oder  vielmehr  hochst- 
wahrscheinlich  identisch  mit  der  jetzt  in  Kopenhagen  be- 
findlichen  Handschrift^  B  3^.      Jedenfalls  ivar  sie  keine 

20  direkte  Abschrift  der  Soroer  Handschrift. 

JB^^  (Lappenberg^  n.9),  J5  3®  (Lappenberg  n.^h) 
und  ^3*  (nicht  bei  Lappenberg)  sind  drei  einander  au/^er- 
ordentlich  nahestehende  Abschriften  des  vierten  Buches  vom 
Ende  des  17.  oder  An  fang  des  IS.Jahrhunderts.    Sie  haben 

25  Kap.  1,  S.  227,  Z.  26,  N.  h.  -  B  'S^.d—f.,  Kap.  5,  S.  233,  N.  h^ 
8,  S.  236,  N.  q;  26,  S.  258,  N.  d.  -  B  3b.d— f.  4:  Kap.  1,  S.  229,  N.  e; 

34  (33),    S.  269,  N.  h.   -    B  3b.d-f.  5:    Kap.  35,   8.  270,    N.m.   - 
B  3b.d— f.  4.  5:  Kap.  8,  8.  236,  N.  x. 

1)  Lappenberg  hat  die  Mitteilungen  bei  Lackmann  8.  3Qff.  und 
30  die  Lesarten  der  Kopenhagener  Handschrift  B  3^  unter  der  einen  n.  9 
als  identisch  —  was  sie  meist  auch  sind  —  zusammengefafit.  2)  Wenn 
wir  viele  andere  derselben  darin  nicht  nachweisen  kcmnen^  so  kann  das 
leicht  an  der  Unvollstdndigkeit  der  Angaben  Lackfnanns  liegen.  3)  Ge- 
meinsame  Fehler  von  B  3c— f  sind  Kap.  1,  8.  226,  N.  k;  227,  N.  d. 
35  f.  n.  v;  3,  8.  231,  N.  c;  232,  N.  a.  d;  6,  8.  234,  N.  b.  g;  8,  8.  235, 
N.  c;  236,  NA;  \l,  8.  240,  N.  u;  15,  8.  242,  N.  g;  16,  8.  242,  N.  c; 
18,  8.  244,  N.  c;  245,  Z.  40,  N.  h;  22,  8.  253,  N.  e;  24,  8.  256,  N.  e; 

35  (34),  8.  270,  i\^.  c;  36  (35),  8.  271,  N.  e.         4)  Diese  Handschrift  hat 
auf  dem   Titelblatt  die   Bemerkung :  NB.    Apographum  hoc  est  codic. 

40  membran.  Academ.  Hafn.  Nach  Lappenberg  in  der  Vorrede  zu  seiner 
Adamausgabe  ware  diese  Bemerkung  von  der  Hand  8uhms;  Herr 
8ekretdr  C.  Behrend  von  der  kgl.  Bibliothek  in  Kopenhagen  teilt  mir 
unter  Beilegung  einer  Photographic  mit,  dafi  die  Schrift  'Lackmanns 
Handschrift  zu  sein  oder  ihr  sehr  dhnlich  zu  sein  scheinf.    Besonders 

45  nahe  textliche  Beriihrungen  zwischen  5  3c  und  5  3d  siehe  IV,  14,  8.  242,. 
N.  e;  21,  8.  250,  N.  v;  22,  8.  252,  iV.  d;  35  (34),  8.  270,  N.  c. 


XXVI  M.  ADAM  BREMENSIS 

auf  den  ersten  Bldttern  (verschieden  verteilt)  die  gemeinsame 
Uberschrift:  Descriptio  Eegiomim  Septentrional.  Daniae 
Sueciae  et  IsTorwegiae.  Atqne  Insularum  adiacentinm 
hausta  ex  Codicillo  Vetustissimo  MSSto.  In  quo  Geo- 
graphica  Eegiomim  descriptio,  Eitus  turn  Ecclesiastici,  & 
turn  Civiles  apud  has  Gentes  nsitati  vulgo  immiscentar. 
Anno  MDCLXXXV  in  Esgr.  Angl.  Sehleswig.  Also  gehen 
alle  drei  Handschriften  auf  eine  Abschrift  zurilck,  die  im 
Jahre  1685  in  dent  kleinen  Dorfe  Esgr  us  in  Angeln,  Provinz 
Schleswig-Holstein'^  gemacht  ivorden  ist  oder  sich  damals  lo 
dort  be f and.  Diese  Esgruser  Abschrift  Jcann  wohl  direkt  aus 
der  Soroer  Handschrift  genommen  worden  sein,  wir  kennen 
jedenfalls  keine  weiteren  Mittelglieder,  aber  sie  war  voller 
Fehler,  wie  die  gemeinsamen  Lesarten  von  B  3^~~^  er- 
weisen^.  Unter  diesen  dreien  stelien  sich  ivieder  B  3^  und  i5 
B  3*  ganz  nahe,  B  3^  etwas  mehr  filr  sich. 

jBB^  ist  die  Handschrift  Kopenhagen,  Neue  hgl.  Samm- 
lung,  Papier,  4^,  n.  523  U7id  enthdlt  auf  S.  1 — 37  das  vierte 
Buch;  das  Umschlagsblatt  hat  Numerierung  von  der  gleichen 
Hand  und  die  Zahl  40.  20 

jB^^,  Hannover,  kgl.  Bibliothek  XXI,  1688  und  JB3*, 
Kopenhagen,  Thotts  Sammlung  1387,  4^,  sind  von  demselben 
JSchreiber  geschrieben,  auf  gleichem  Papier,  mit  gleicher 
Raumverteilung ,  so  dafi  sich  fast  stets  die  einzelnen  Zeilen 
und  Seiten  in  ihrem  Inhalt  genau  auf  Silbe  und  Buchstaben  25 
entsprechen.  Das  wird  erst  auf  den  letzten  Seiten  anders, 
wo  B  3^  gedrdngter  ist  als  B  3^.  B  3^  ist  im  ganzen  weniger 
sorgfdltig  ausgefilhrt,  enthdlt  mehr  Fehler  als  B  3^,  es  ist 
aber  nicht  Abschrift  von  diesem,  sondern  anscheinend  spdier 
genommene  Abschrift  von  derselben  Vorlage.  so 

B  3^~^  stelien  also  im  Grunde  nur  eine  Abschrift  des 
vierten   Buches  der  Border  Handschrift  dar,  ihr   Text  ist 

1)  Landkreis  Flenshurg.  2)  Sie  sind  in  der  Ausgabe  nur  sehr  mit 
Auswahl  angefiihrt.  Vgl.  die  ohen  8.  XXV,  N.  3  gesammelten  gemeinsamen 
Fehler  von  5  3o— ^  und  dazu  Kap.  1,  S.  228,  N.i.  o;  Sckol.  97,  S.  228,  35 
N.  b;  Kap.  2,  S.  230,  N.i;  6,  S.  233,  N.e;  8,  S.  235,  N.h;  S.  236, 
N.  q;  10,  S.  239,  N.  m.  p;  11,  S.  240,  N.  k.  z;  12,  S.  241,  N.  n;  16, 
S.  243,  N.t;  S.  244,  N.  d;  Schol.  122  (118),  S.  245,  N.  1;  Kap.  18, 
S.  246,  N.  e;  19,  S.  246,  N.  g;  20,'  S.  249,  N.  h;  23,  S.  254,  N.k.s^; 
25,  >S.  257,  N.n;  26,  /S.  257,  A^.  b.  c;  27,  >S'.  260,  A^.  k;  28,  S.  261,  40 
A.  i;  29  (28),  S.  262,  N.I;  31  (30),  S.  264,  A.  i;  32  (31),  S.  265, 
A^.  c;  33  (32),  S.267,  A.k;  34  (33),  aS.  268,  A^.  i;.35  (34),  ^.271, 
A.  f;  36  (35),  /S.  272,  A.  x;  39  (38),  ^.276,  A.  a;  40  (39),  *S.  277, 
Z.  32,  A^.  d;  42  (41),  S.  279,  A^.  m. 


EINLEITUNG  §  1.  XXVII 

zwar  in  manclien  Beziehungen'^  schdtzenswerty  aber  dock 
auch  durch  viele  Fehler  entstelU,  die  sicher  nicht  auf  die 
Border  Handschrift,  sondern  erst  auf  die  Esgruser  Ahschrift 
von  1685  zuruckgehen.  Eine  wertvolle  Kontrolle  bieten  da 
5  zwei  andere  alte,  ddnische  Abschriften  des  vierten  Buches 
der  S order  Handschrift, 

JB^  (Lappenberg  n.lO)  ist  die  Handschrift  Kopen- 
Jiagen,  Alte  JcgL  Sammlung  n.  719,  Papier,  21%  X  31  cm, 
aus  dem  16.  Jahrhundert^.  Die  Handschrift  hat  einen  breiten 

10  Rand,  ofter  sind  einige  Zeilen  untereinander  eingeruckt  und 
ist  besonderer  Eaum  gelassen;  man  sieht,  in  der  Vorlage 
haben  da  offenbar  Scholien  gestanden,  sie  sind  aber  in  B  4: 
mit  wenigen  Ausnahmen^  nicht  mit  abgeschrieben.  Von 
diesen  Scholien  ist  n.  97  au/Ser  in  B  4  nur  in  sicheren  Ab- 

S5  leitungen  aus  der  Soroer  Handschrift  enthalten;  141  zwar 
au/Ser  in  B  3^-^'.  4  auch  in  A  2.  3.  C  2,  aber  B  4  geht  in 
den  Lesarten  mit  B  3^-^'.  Fiir  die  Ansicht,  daji  B  4  aus 
der  Soroer  Handschrift  stamme,  ist  ferner  eine  gro/Se  Zahl 
von  Lesarten ^  anzufiihren,  die  B  4  mit  B  3^,  B  3 ^^^  oder 

20  B  3^~^  bzw,  mit  diesen  Handschriften  und  B  5  gemeinsam 
hat;  bei  Kap.  10.  21.  31  hat  B  4  groj^e  Absdtze,  allerdings 
die  Titel  der  anderen  Handschriften  entweder  gar  nicht  oder 
nur  sehr  gekilrzt.  In  manchen  Fallen  hat  B  4  den  richiigen 
Text  bewahrt  ^,  wo  alle  anderen  Abschriften  und  Ableiiungen 

25  der  Soroer  Handschrift  (soweit  sie  zur  einzelnen  Stelle  je- 
weils  vertreten  sind;  B  3t>.c.d~f^  5j  gemeinsam  eine  andere 
Lesart  bieten.  Eine  Anzahl  Sonderilbereinstimmungen^  mit 
B  6  ist  zu  beachten.    Bei  Abwdgung  alter  Umstdnde  kann 

1)  Durch  Hinweise  auf  den  graphischen  Zustand  der   Vorlage,    in 

30  der  Worte  iiber  der  Zeile  standen;  vgl.  unten  §  2,  S.  XXXIX,  Z.  8—27  mit 
N.  2.         2)  Vgl.  Waitz,  Archiv  VII,  453.         3)  Schol.  97  (98),  S.  228 
139(135),    >Sf.  258;    141  (137),    >S'.  260;    142  (138),    ^.262;    144  (140) 
S.  265.         4)  Kap.  1,  8.  228,  N.  v ;  229,  N.e;^,  8.  231,  N.d;5,  8.  233 
N.  d;  8,  8.  236,  N.  p.  x;  9,  8.  237,  N.  c;  11,  8.  240,  N.  e;  241,  N.  b 

55  13,  8.  241,  N.n.  u;  16,  8.  244,  iV.  s;  18,  8.  245,  N.  x;  246,  N.l;  19 
8.  248,  iV^.  p.  q;  22,  8.  253,  N.  h;  28,  8.  260,  N.  r;  261,  N.  h;  30,  8.  261 
N.  c;  262,  N.  q;  31,  8.  264,  Z.  39,  N.  i;  32,  8.  267,  N.  1;  34,  8.  269 
N.h;  38,  8.  275,  N.  k;  43,  8.  280,  N.  a.  5)  Kap.  13,  8.  241,  N.  g 

22,  8.  253,  N.  e;  23,  8.  254,  NA.  o;  26,  8.  259,  N.  f ;  27,  8.  260,  N.  c 

40  29,  8.  261,  N.  i;  37,  8.  274,  N.  i;  vgl.  34,  8.  269,  N.  d.  6)  Kap.  4 
/Sf.  232,  N.i',  15,  aS.  242,  N.g;  17,  8.2U,  N.m;  2],  /S.  2.52,  i\^.  o 
Z.  38,  N.  b;  22,  ^.  2.53,  N.  1;  24,  aS.  256,  N.  c;  26,  -S.  258,  N.j);  28 
5f.  260,  i^.  e.  q;  29,  8.  261,  i\r.  f ;  30,  8.  262,  i^.  d.  e;  31,  8.  264,  iV^.  i.  z 
34,  ^.  268,  N.  d;  aS.  269,  iV^.  d.  r;  36,  8.  271,  N.  f ;  272,  iV^.  p;  Z.  37,  i\^.  c, 

45  37,  8.  274,  iV.  n.  tJber  den  Wert  und  die  Bedeutung  dieser  Lesarten 
vgl.  unten  8.  XXVIII,  Z.  14-17  mit  N.  2. 


XXVIII  M.  ADMi  BREMENSIS 

nicht  bezweifelt  iverden,  da/S  B  4,  vielleicht  durch  eln  MitteU 
glied,  wahrscheinlicher  aber  direkt  sine  Abschrift  aus  dem 
vierten  Buche  der  S order  Handschrijt  ist. 

Die  gleiche  SacJilage  liegt  vor  bei  S  5  (nicht  bei  Lappen- 
berg),  Kopenhagen,  Thotts  Sammlung  1386,  4^,  Papier^  & 
aus  dem  16.  oder  17.  Jahrliundert.  Eine  sorgfdltig  geschrie- 
bene,  gut  ausgestattete  Handschrift  (Goldschnitt) ;  alle  Namen 
sind  in  Kapitale  geschrieben.  Auf  dem  Titelblatt  findet  sich 
ganz  unten,  etwas  beschnitfen,  der  Name  eines  Besitzers, 
Claudius  Christophorus.  Der  Text  ist,  zumal  im  An-  la 
fang,  vielfach  eine  freie  Bearbeitung  und  enthdlt  viele  Ab- 
weicliungen,  die  unten  nicht  verzeichnet  sind.  Filr  die  Be- 
stimmung  der  Stellung  von  B  5  zu  berilcksichtigen  sind  ein- 
mal  die  bereits  berilhrten'^  Ubereinstimmungen  mit  B  4,  die 
aber  wohl  kaum  ausreichen,  um  die  Annahme  einer  filr  is- 
5  4.  5  gemeinsamen,  von  der  S order  Handschrift  verschiede- 
nen  Vorlage  zu  begrilnden^;  dann  die  zahlreichen  Gleich- 
heiten^  mit  B  3^^~*.  4,  insbesondere  in  den  Titeln  der 
Kap.  10.  21.  31,  die  deutlich  zeigen,  da/S  B  5  auf  die  Border 
Handschrift  zuriickgeht.  20 

FUr  die  Bestimmung  des  Textes  des  vierten  Buches  in 
der  Border  Handschrift  sind  also  folgende  Hilfsmittel  von 
verschiedenem  Wert  vorhanden:  B  3^  (daraus  B  3^')  direkt 
aus  der  S order  Handschrift,  ebenso  B  3^  -,  B  S^~^  in  Ver- 
ziveigungen  daraus,  vor  allem  durch  das  Mittelglied  der  25. 
Esgruser  Abschrift  von  1685,  die  viele  Fehler  und  Sonder- 
lesarten  in  den  Text  gebracht  hat;  jB  4.  5  hdchstwahrschein- 
lich  direkte  Abschriften  aus  der  Border  Handschrift,  die  aber 
einer seits  gewisse  gemeinsame  Abweichungen  von  den  ande- 
ren  Uberlieferungen  haben  und  andererseits  je  filr  sich  mit  30 
einiger  Freiheit  vorgegangen  sind, 

Danach  ist  die  Verziveigung  der  Handschriften  B  die 
folgende: 


1)  Vgl.  S.  XXVII,  iV.  6.       2)  Sehr  viele  derselhen  hestehen  darin, 
dafi  B  4.  5  gemeinsam  et  statt  etiam  des  Textes  haben;  da  liegt  stets  gleicher  sf 
Lesefehler    der  beiden  Schreiber  vor.  3)  Fiir  B  St" — ^.   4.   5    oder 

B  3d-f.  4.  5  vgl.  oben  S.  XXVII,  N.  4,  dazu  Kap.  1,  S.  227,  N.  w;  3, 
S.  231,  N.  t;  38,  S.  275,  N.  n;  ferner  Kap.  25,  S.  257,  N.  r;  34,  S.  269, 
N.  d.    Fiir  B  3  d-f.  5  vgl.  oben  S.  XXVII,  N.  5. 


EINLEITUNG  §  1. 


XXIX 


Z   (Soroer  HsJ 


Bl^     Bl^     B2       B3^  W  (4.  Buck  der  Soroer  Hs.) 

B4:     Bo     BS^    t   (Esgmser  Abschrift) 


B3^' 


tt 


B3<^ B3^  B3^  B3^ 


Alle  Handschriften  C  haben  iiber  A  Jiinaus  die  gleichen 
Zusdtze  im  Text  wie  B,  sie  haben  ebenso  eine  gro/Se  Anzahl 
ScJiolien,  viele  mit  B  gemeinsam,  andere  filr  sich.  Sie  unter- 
scheiden  sich  von  B  dadurch,  da/S  sie  die  oben  S.  XVII,  Z.  17//. 

5  gekennzeichneten  Eigenheiten  dieser  Klasse  nicht  mitmachen, 
dafilr  haben  sie  allenthalben  eigene  Besonderheiten.  von  denen 
etwa  I,  16  (18),  S.  23,  X.  *;  27  (29),  S.  34,  N,  *;  50  (52), 
S.  50,  N.  c;  61  (63),  S.  59,  N.  s.  77, 1,  S.  61,  N.  *;  28  (26), 
S.  88,  Z.  20—22,  S,  89,  N.  d;  44  (42),  >S.  105,  A^.  o;  54  (52), 

10  S.  114:,  N.t;  80  (76),  >S.  138,  Z.  22— 25.  7/7,  12  (11), 
S.  153,  xY.  g;  24  (23),  S.  167,  N.  *;  63  (62),  S.  209,  N.  s; 
67  (66),  S,  214,  N.  g;  77  ("70  Anhamg),  S.  224,  N.  g.  IV,  9, 
S.  237,  N.  d.  k  im  Text  und  die  Scholien  10  (11),  S.  50; 
57  (58)  und  58  (59),  ^S.  139/.;  65   (66),  ^.156;  151   (llo-, 

15  nur  in  0  2  S.210,  weil  C  1  vorher  aufgehort  hat)  hervorzu- 
heben  sind.  C  hat  an  vielen  Stellen  andere  X aniens formen  als 
AB,  niederdeutsche  an  Stelle  der  oberdeutschen  dieser  beiden 
Klassen'^,  Diese  Abiveichungen  haben  zum  Teil  inhaltliche 
Bedeutung^  und  milssen  auf  die  Entstehung  der  Klasse  in 

20  1)   Vgl.  darilher  Kdheres  unten  in  §  4,  S.  LIII,  N.  5.       2)  C  stimmt 

mehrfach  mit  dem  Wortlaut  der  henutzten  Quellen  gegen  AB  iiberein, 
und  zwar:  1)  mil  der  Vita  Anslcarii  I,  15  (17),  8.  22,  iV.  g;  16  (18), 
S.  23,  N.  f.  i.  r;  25  (27),  8.  31,  N.  m;  2)  mit  der  Vila  Rimberti  I,  40 
(42),  8.  44,  N.  c;   45  (47),  8.  47,   N.  a;   3)  mit  den  Annales  Fiildenses 

25  /,  15  (17),  8.  20,  N.i;  28  (30),  8.  34,  N.  h.  8oweit  diese  Gleichheiten 
sich  aber  nicht  auf  Namensformen  erstrecken  (ivo  sie  auf  der  in  C  in 
gro/^erem  Umfang  durchgefiihrten  Texidnderung  beruhen),  sind  sie  un- 
bedeutend  oder  konnen  auf  zufdlligemZusawmentreffen  infolge  selbstdndiger 


XXX  M.  ADAM  BREMENSIS 

sehr  alter  Zeit  zurilclcgehen'^.  Davon  vermutlich  zu  scheiden^ 
ist  eine  durchgreifende  formale  Bearbeitung,  die  der  Text 
hier  erfahren  hat,  in  grammatischer  und  stilistischer  ^  Hin- 
sicht,  mil  Tilgung  sehr  vieler  personlicher  Bezugnahmen* 
Adams  auf  sich  und  seine  Zeit  ^,  also  wohl  von  einem  erheb-  s 
lich  spdteren,  formal  vorgehenden  Bearbeiter.  Besonders  hat 
dieser  auch  die  iiberall  vorsichtige  Ausdrucksweise  Adaw.s 
fast  durchgehend  vergrobert,  Wendungen  wie  ferunt,  aiunt, 
ut  dicitur  usw.  an  sehr  vielen  Stellen  getilgt  und  positive 
Behauptungen  an  Stelle  der  vorsichtig  eingeschrdnlcten  Aus-  ic- 
sag  en  Adams  gesetzt  ^.   Es  ist  nicht  ausgeschlossen,  dafi  diese 

Anderungen  in  C  beruhen,  setzen  nicht  notivendig  eine  Neuheranziehung 
der  Quellen  daselhst  voraus. 

1)  Vgl.  unten  §  2,  S.  XL  mit  N.  1.  2)  Einige  sachlich  wichtige 
Bestandleile  von  G  sind  heim  Annalista  Saxo  nachzuweisen,  die  for-  i& 
melle  Bearheitung  aber  nicht.  Das  beweist  zwar  nicht,  dafi  sie  nicht 
vorhanden  war;  aber  sie  ist  auch  ihrem  Charakter  nach  von  jenen  sach- 
lichen  Zusdtzen  so  verschieden,  da/S  man  sie  leicht  einer  spdteren  Zeit 
und  einem  anderen  Bearbeiter  zuweisen  wird.  3)  Oft  hat  dieser  Be- 

arbeiter  durch    Umstellung   von    Worten   rhythmischen   Satzschluf^   her-  20 
gestellt,  anderwdrts  freilich  auch  einen  im  Text  enthaltenen  durch  Um- 
stellung zerf^tort.      Adam  selbst  beobachtet  die  Regeln  des  Satzschlusses 
nicht,  nur  hier  und  da  findet  sich  zujdllig  bei  ihm  ein  Kursus.  4)   Vgl. 

vor  anderen  Stellen  II,  38  (36),  8,  99,  N.a.;  71  (69),  S.  133,  N.  f.  Ill, 
22  (21),  8.  166,  N.  d.  Ferner  L  35  (37),  8.  38,  N.t;  45  (47),  8.  46,  25 
iV.  e.  f ;  57  (59),  ^S'.  57,  N.g;  58  (60),  8.  57,  N.c,  59  (61),  8.  57,  N.  b; 
61  (63),  8.  59,  N.  s.  v.  //  6  (5),  8.  65,  N.  b;  37  (35),  8.  98,  N.  i ; 
57  (55),  8.  117,  N.g;  82  (78),  8.  140,  N.  c.  e.  ///,  12  (11),  8.  153, 
N.  m;  15  (14),  8.  155,  N.g;  16  (15),  8.  158,  N.o;  28  (27),  8.  171, 
N.  f ;  30  (29),  >S'.  172,  N.t;  46  (45),  8.  189,  N.  z;  190,  N.d',  11  (10  aa 
Anhang),  8.  225,  N.  1.  IV,  18,  8.  245,  Z.  39,  N.  f ;  19,  8.  247,  N.  e. 
5)  Umgekehrt  hat  der  Bearbeiter  an  einigen  8tellen  personliche  Aus- 
drucksweise eingesetzt,  wo  der  Text  sie  nicht  bietet:  II  37  (35),  8.  98, 
N.  g;  55  (53),  8.  116,  N.  m;  64  (62),  8.  125,  N.  i;  68  (66),  8.  128, 
N.  s.  ///,  15  (14),  8.  156,  Z.  37,  N.  c.  Das  ist  aber  wohl  nur  vereinzelte,  35 
vlanlose  Willkiir  und  ld6t  jedenfalls  keine  8chlusse  auf  die  Person  des 
Bearbeiters  zu.  6)  Vgl.  I,  49  (51),  8.  49,  N.e.n;  50  (52),  8.  50,  N.  k. 
m;  58  (60),  8.  51,  N.  m;  59  (61),  8.  51,  N.  f ;  8.  58,  N.  c.  //,  1,  8.  61, 
N.  h;5,8.  65,  iV^.  b.  e;  11  (9),  8.  68,  N.  i;  12  (10),  8.  69,  i\^.  c;  14  (12), 
^.71,  N.h.d;  20(17),  8.15,N.h;  26(23),  8.86,  N.h;  29(27),  ^.90,  40 
N.  fl.  i;  Z.  32,  N.c.  d;  33  (31),  8.  94,  N.h.  i;  35  (33),  8.  95,  N.h.  c; 
8.  96,  N.h;  36  (34),  8.  97,  iV^.  e;  49  (47),  8.  109,  N.  c.  e;  57  (55), 
8.  117,  N.  k.  m;  58  (56),  8.  118,  .V.  g;  62  (60),  8.  122,  N.h;  66  (64), 
8.  126,  N.  p;  Schol.  55  (56),  8.  133,  N.  a.  II,  11  (74),  8.  136,  N.a.e; 
78  (74),  8.  136,  N.  q.  Ill,  8,  8.  148,  N.h;  12  (11),  8.  152,  iV^.  h;  13  45 
(12),  8.  154,  iV^.  i;  15  (14),  ^.  156,  Z.  38,  iV^.  e;  43  (42),  8. 186,  A^  r.  w.y; 
45  (44),  8.  188,  A^.  a.  h;  47  (46),  >8'.  190,  N.  o.  IV,  1,  >S.  227,  A.  a; 
8,  8.  236,  A.  s.  u.  Aaci^  /F,  21,  ivo  C  1  aufhort  und  C  nur  durch  C  2 
vertreten  ist,  findet  sich  eine  gleiche  Erscheinung  noch  Kap.  23,  8.  254, 
N.  U.  50 


EINLEITUNG  §  1.  XXXI 

Bearbeitung  schon  gegen  Ende  des  12.  Jahrhunderts  vorhanden 
gewesen  ist  ^;  ein  sicherer  Beweis  filr  die  Existenz  der  Klasse  G 
in  dieser  Fassung  Id/St  sich  jedoch  erst  mit  der  dltesten  er- 
haltenen  Handschrift  C  1  von  etwa  1230  und  der  Benutzung 
5  durch  Albert  von  Stade  in  den  vierziger  Jahren  des  13.  Jahr- 
hunderts erbringen.  Aber  von  der  spdten  Bearbeitung  ist 
durchaus  zu  scheiden  eine  Urgestalt  der  Fassung  (7,  in  der 
sie  durch  eine  sehr  gute  und  alte  Adamhandschrift  dar- 
gestellt  war, 

10  Cl  (Lappenberg   n.  4,)    ist   die   Handschrift   Kopen- 

hagen,  Alte  kgl.  Sammlung  n.  2296,  Pergament,  26, 1  X 
29  cm.  Sie  hat  sehr  sorgfdltige  Schrift  aus  dem  ersten  Drittel 
des  13.  Jahrhunderts^  hdufig  noch  ^,  sie  umfaf^t  65  Blatter ^ 
die  nicht  numeriert  sind,  der  Text  bricht  in  IV,  21  infolge 

15  Verstilrnmelung  des  Bandes  unvollendet  ab.  Er  beginnt 
/oLl^,  darilber  steht  von  einer  Hand,  des  15. /16.  Jahr- 
hunderts: 

Hamborch  extreme  sint  et  hie  coniunctio  Breme 
Et  pereat  iunctas  quisquis  diviserit  illas. 

20  Die  Handschrift  war  im  16.  Jahrhundert^  nach  Vermerh  auf 
fol.  1^:  dit  bok  horth  her  Joachim  Moller,  im  Besitz  dieses 
1558  verstorbenen  Hamburger  Ratsmannes.  Sein  Sohn  Eber- 
hard  erbte  es  und  verzeichnete  darunter:  Ex  dono  patris 
chariss.  possideo  Eberhardus  Moller.     Eberhard  M.  starb 

25  als  Hamburger  Burgermeister  1588.  Danach  besa/S  wahr- 
scheinlich  das  Geschlecht  der  Scheie  in  Hamburg  die  Hand- 
schrift, dann  im  J.  1746  der  Hamburger  Professor  Michael 
Richey,  dessen  Name  gleichfalls  auf  der  ersten  Seite  steht. 
Nach    seinem   Tode   ^"1761^    erhielt  sie  der  kgl.   ddnische 

30  Konferenzrat  F.  G.  Sevel;  nach  dessen  Tode  1781  Icam  sie 
in  die  kgl.  Bibliothek  zu  Kopenhagen. 

G  1  hat  in  alien  Einzelheiten,  wo  der  spate  Bearbeiter 
nicht  durchgegriffen  hat,  einen  vorzilglichen^  Text  beivahrt, 

1)  Denn  Saxo  Grammaticus  Buch  X  (ed.  Holder  8.  338^  hat 
35  anscheinend  das  Scholion  20  (21),  das  nur  in  C  -  Handschriften  Adams 
ilberliefert  ist,  benutzt;  vgl.  unten  S.  83,  N.  11.  tjber  die  von  Saxo  be- 
nutzte  Adamhandschrift  Idpt  sich  bei  seiner  freien  und  geradezu  entstellen- 
den  Wiedergabe  sehr  schwer  ein  Urteil  gewinnen,  jedenjalls  hat  er  eine 
Handschrift  des  reicheren  Textes  (BC) ,  nicht  der  Klasse  A  gehabt. 
40  2)  Die  folgenden  Angaben  ilber  die  Schicksale  der  Handschrift  nach 
Lappenberg,  Archiv  VI,  843.  Sie  sind  wichiig  filr  die  Bestimmung  des 
Verhdltnisses  von   C  2   zu   C  I.  3)   Vorzilglich  im  Sinne  der  Ur- 

spriinglichkeity  d.  h.   vielfach  der  Unkorrektheit. 


XXXII  M.  ADAM  BREMENSIS 

viele  BesonderJieiten  unci sprachlicJie  Unkorrektheiten'^  Adams 
sind  au/Ser  in  A  1  nur  hier  erhalten.  Dagegen  ist  die  Ka- 
piteleinteilung  gdnzlich  zerstort,  es  sind  sehr  gro/^e  Kapitel 
und  Absdtze  ohne  Zdhlung  gebildet,  in  die  stets  viele  Kapitel 
der  alien  Einteilung  aufgegangen  sind.  5 

C2  ist  die  Ausgabe  des  Erpold  Lindenbrog^  v.  J.  1595 
nach  einer  Handschrift^  des  Heinrich  Rantzau*  bu  Breiten- 
burg.  Der  Druck  stimmt  mit  C  1  sehr  weitgehend  ilberein, 
man  kdnnte  vermuten,  da/]  C  1  direkt^  oder  eher  durch  ein 
Mittelglied^  Vorlage  filr  C  2  gewesen  sei;  dafilr  kdnnte  man  10 
einige  Stellen'^  in  besonderer  Weise  anfilhren,  die  alle  die 
Eigentilmlichkeit  haben,  da/]  in  C  1  riocli  deutlich  erkennbar, 
z.  T.  von  anderen,  spdteren  Hdndcyi  der  Text  gegen  A  1 
(bzw.  A  .1 — 3).  B  gedndert  worden  ist,  wo  dann  der  so  ge- 
driderte  Text  sich  ebenso  in  C  2  findet.  C  1  kdnnte  dayiacli  15 
stellenweise  fast  als  die  Urhandschrift  des  C-Textes  erschei- 
nen.  Aber  andere,  weit  ilberwiegende  Griinde  sprechen  gegen 
eine  solche  Annalime,  der  eine  ist  die  Kapiteleinteilung . 
C  2  hat  der  en  zivei,  die  eine  nach  dem  Druck  B  2  auf  den 
duperen  Rdndern,  die  andere  innen  nach  der  Rantzauschen  20 
Handschrift.  Diese  zweite  Einteilung  stimmt  durchaus  mit 
der  von  B  1  ilberein.  von  dieser  wird  damit  wahrscheinlich 
gemachty  da/3  sie  sich  bereits  in  der  gemeinsamen  Vorlage 
von  BC  (X)  fand.      Da  Rantzau^  ausdrucklich  versichert. 

1)  Vgl  z.  B.  I,  8  (9),  8.  9,  Z.  23  mit  N.  c.  ///,  4,  S.  146,  25 
N.l;  17  (16),  S.  159,  Z.  36,  N.h;  38  (37),  S.  181,  N.  c  und  an- 
deres  mehr.  Manche  oder  auch  alle  von  diesen  Eigenheiten  kdnnte  die 
in  C  2  benutzte  Handschrift  auch  gehabt  haben,  man  Jcann  nicht  wissen, 
wie  viele  erst  durch  den  Druck,  der  hdufig  durch  den  dlteren  Druck  B  2 
heeinflu/^t  ist,  getilgt  worden  smd.  2)   Vgl.  uber  ihn  Krause  in  der  30 

Allgem.  Deutschen  Biographie  XVIII,  691/.  3)  E.  Lindenbrog  sagt 

von  ihr  in  seinem  Widmungsbrief  an  Heinrich  Rantzau:  manuscriptum, 
quod  olim  Albert!  Crantzii  summi  illius  Historici  fuisse  existimo.    hi 
der  Tat  hat  Krantz  z.  B.  in  seiner  Metropolis  p.  If.  manche  Lesarten 
aus  C   (aber  auch  abweichende),  dazu  S.  8,  Z.  3  eine  Bemerkung,  die  35 
anscheinend  durch  Schol.  151   (145)   angeregt  ist.  4)   Vgl.  Uber  ihn 

Handelmann,  Allgem.  Deutsche  Biographie  XXVII,  218 f.         5)  Dann 
mil/Ste  man  annehmen,  da/^  C  1  erst  nach  1595  verstilmmelt  worden  sei. 
Aber  diese  Handschrift  kann  darum  nicht  Vorlage  fiir  C  2  gewesen  sein, 
weil   sie    nach    ihr  en    soeben    dargelegten  Schicksalen   sich   niemals    im  40 
Besitze  Heinrich   Rantzaus  befunden  hat.  6)  Dies  meinte    Waitz, 

Archiv  VII,  450/.    Dann  7nilfiie  die  verlorene  Handschrift  vor  der  Ver- 
stUm?nelung  von  C  1  daraus  abgeschrieben  worden  sein.         7)   Vgl.  I.  53 
<55),  S.  54,  N.  r;    Schol.  20  (21),  S.  83,  Z.  18;    Scliol.  21   (22),  S.  85, 
Z.  18.     //,  68  (66),  S.  128,  N.  c.     ///,  15  (14),  S.  157,  A^.  a;  34  (33),  45 
S.  177,  A^.  d ;  70  (68),  8.  217,  N.  d.     IV,  21,  8.  252,  N.  y.  8)  Er 

hat  als  Besitzer  der  Handschrift  und  Mann  von  eiyener  Bildung  und 


EINLEirUXG  §  1.  XXXIII 

diese  Teilung  sei  iiach  seiner  Handschrift  gedruckt,  wahrend 
Cl  dieselbe  nicht  hat,  und  da  sie  audi  aus  B  2  nicht  genommen 
sein  kann,  so  mu/^  sie  tatsdcMich  auf  die  Eantzausche  Hand- 
schrift zuruckjgehen,  und  diese,  bziv.  ihr  Abdruck  C  2  ist  als 

5  selbstdndige  Uberlieferung  neben  C  1  zu  werten.  Der  zweite 
Grund  dafilr  beruht  auf  einer  Anzahl  von  Stellen'^,  an  denen 
C  2  den  ursprilnglichen  Text  =  ^4  1  gege^i  B.Gl  bewahrt 
hat  oder  ilberhaupt  Ubereinstimmungen  mit  Handschriften 
ande7'er  Klassen  bringt,  die  G  1  nicht  mitmacht,  was  nicht 

10  rndglich  ware,  wenn  G  2  direkt  oder  indirekt  aus  G  1  ge- 
flossen  lodre.  Es  ist  vielmehr  wahrscheinlich^,  da/3  G  2  auf 
die  gleiche  Vorlage  wie  G  1,  und  zwar  unmittelbar  auf  den 
Archetyp  der  G- Handschriften  unserer  Fassung  zuriickgeht. 
G  2  ist  in  vielen  Au/Serlichkeiten  des  Stils  von  B  2  beein- 

15  fl,u/3t^,  aber  im  ganzen  hat  Lindenbrog  seine  Handschrift 
mit  anerkennensiverter  Sorgfali  und  Genauigkeit  wieder- 
gegeben,  wie  der  Vergleich  mit  den  anderen  Uberlieferung  en 
ergibt.  Zum  Schlu/3  hat  er  die  Scholien  seiner  Handschrift 
abgedruckt.   105   an  Zalil,   dann   eiii    Variantenverzeichnis 

20  heigegeben,  in  dem  er  die  wichfigeren  Abweichungen  des 
Vedelschen  Druckes  von  dem  seinen  auffuhrt. 

0  3  (nicht  bei  Lappenberg)  ist  ein  erst  neuerdings  zu- 
tage  getretenes  Fragment  einer  Handschrift,  Kopenhagen, 
Neue    kgl,    Sammlimg,   Folio,    1463,    ein   Pergamentblatt, 

25  vom  Anfang  des  14:.  Jahrhimderts,  21%  X  281/2  cm  gro^. 
Der  gebotene  Text  umfa/St  I,  57 — 62,  unten  S.  57,  Z.  3  bis 
S.  59,  Z.  25.  Die  Handschrift  war  sehr  sorgfdltig  und  schon 
geschrieben,  mit  abwechselnd  rot  und  blau  gemalten  Kapitel- 
initialen  und  ebenso  verzierten  Satzinitialen.    Auf  S.  1  am 

30  Rande  ivird  das  Blatt  in  spdter  Zdhlung  als  47  bezeichnet. 
G  3  hat  Lesarten  mit  G  1  und  andere  mit  G  2  gemeinsayn, 
eine  genauere  Stellung  zu  beiden  Idfit  sich  dem  geringen 
Reste  des  Textes  nicht  anweisen.  So  sind  die  drei  G -Uber- 
lieferung en  als  unabhdngig  voneinander  anzusehen,  und  das 

35  Stemma  dieser  Handschriften  sieht  einfach  so  aus: 

wissenschajtlichen  Interessen  eine  besondere  Praefatio  zur  Ausgahe  nach 
dem  Widmungsbrief  des  Herausgebers  Lindenbrog  geschrieben. 

1)  Vgl.  I,  7  (8),  8.  9,  iV^.  e;  27  (29),  8.  33,  N.  c.    //.  25  (22),  .Sf.  84, 
iV.  1;  26  (23),  8.  85,  iV.  r;  62  (60),  8.  122,  N.  o.     ///,  45  (44),  8.  198, 
40  iV.  v;  46  (45),  8.  189,  N.  q;   8chol.  80  (81),  8.  194,  N.  d.     Vgl.  ferner 
II,  22  (19),  8.  80,  N.  k.      ///,  64  (63),  8.  211,  N.  k.  2)  Vgl. 

8tellen  wie  II,  61  (59),  8.  121,  N.  g.  ///,  41  (40),  8.  184,  N.  m. 
3)  Beispiele  flnden  sich  fast  auf  jeder  8eite,  offenbar  hat  ein  Exemplar 
von  B  2  als  Druckmanuskript  filr  G  2  gedient. 

Adam  Bremensia.  HI 


XXXIV 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Cl 


C 


02 


C3 


Weiterhin  ist  darzulegen,  dafi  A,  die  letzte  Vorlage  der 
A-Handschriften,  in  der  Art  mit  X,  der  gemeinsamen  Vor- 
lage der  Handscliriften  BC,  identisch  ist,  dap  X  die  Hand- 
schrift  A  selber  in  einem  spdteren  Stadium  geivesen  ist;  fiir 
A  2  und  A  3  ist  zu  erweisen,  da/S  sie  von  dem  erweiterten  Texte  5 
(X)  her  in  ihrer  Vorlage  (a)  interpoliert  und  vermehrt 
worden  sind.  Der  gesarnte  Stammhaum  der  Handschriften, 
mit  Beriicksichtigung  derjenigen  des  Annalista  Saxo,  dessen 
Text  fiir  die  GescJiichte  der  C-Fassung  von  Wichtigkeit  ist, 
ist  danach  folge7ider.' 


10 


0   fSoroer  Es.) 


B2  B3^ 


»,,    (4.  Buck  der 
J^^^  Soroer  Hs.) 


7?.Sa'  7?4    /?5   7?3^    t     (Esgruier 


BS^ J53d  B3^  B3^ 


§  2.  Textgeschiehfe  und  Sestandteile  des  Werkes, 
Minige  Ausschreiber, 

Jede  genauere  Durchsicht  des  Apparates  der  folgenden 
Ausgabe  beweist,  da/3  die  bisher  gegebene  Charakteristik  und 
Klassifizierung  der  Handschriften  nicht  ausreicM,  ihr  Ver-  n 
halten  in  alien  Fallen  zu  erkldren.  Es  fehlt  viel  daran,  dafi 
etwa,  wie  man  erwarten  miipte,  audi  nur  in  den  weseyitlichen 
und  grundlegenden  Lesarten  stets  die  B -Handschriften  und 
die  C -Handschriften  je  unter  sich  und  gegen  die  A-Hand- 
schriften  zusammengehen,  vielmehr  findet  ein  sehr  hdufiger  20 


EINLEITUNG  §  1.  2.  XXXV 

Wechsel  der  Lesarten  und  oftmaliges  Durchbrechen  der 
Klassen  statf^.  B  1  geht  mit  A  1  gegen  B  2.  C,  B  2  mit  A  1 
gegen  B  1.  C;  B  1^  und  B  1^  jeweils  fur  sich  mit  A  1  gegen 
Bl^.  2.  C  Oder  B  1*.  2.  C;  C  1  und  C  2  je  fur  sich  mit  A  1 
5  gegen  B.C2  oder  B.  Cl.  Soviele  Moglichheiten  des  Wechsels 
man  sich  denken  kann^  beinahe  soviele  kommen  in  Wirklichkeit 
vor.  Und  das  findet  nicht  etwa  hin  und  wieder  ausnahmsweise 
statt,  sondern  die  Erscheinung  durchzieht  das  ganze  Werk. 
Gleichwohl  konnen  diese  Wider sprilche  gegen  die  obige  Ein- 

10  teilung  die  Tatsache  des  Vorhandenseins  der  gro/Sen  Klassen 
nicht  erschuttern:  A  sind  alle  Handschriften  des  geringeren, 
bestimmt  gefa/Sten  Textes;  BC  alle  reicheren  Handschriften 
mit  Scholien;  C  alle  reicheren  Handschriften  der  durch- 
greifenden  spdte7i  Bearbeitung ;  B  alle  reicheren  Handschriften 

15  ohne  dieselbe^  aber  mit  anderen,  eigenen  Merkmalen.  Es 
kann  nichts  einfacher  und  sicherer  sein  als  die  gro/Sen  Linien 
dieser  Einteilung ;  wenn  diese  gleichwohl  nirgends  zur  vollen 
Erkldncng  der  Erscheinung  en  ausreicht,  wenn  andauernd 
Lesarten  der  einen  Klasse  (A)  sich  bald  hier,  bald  dort  in 

20  de7i  Handschriften  der  anderen  Klassen  finden,  so  miissen 
weitere  Erkldrungsgriinde  filr  dies  zundchst  schwer  verstdnd- 
liche  Verhalten  gesucht  werden. 

Der  ndchsfliegende  Gedanke  der  Kontamination  ist  hier 
ganz  undurchfilhrbar.  Da  an  manche^i  Stellen  B  1,  an  ande- 

25  ren  B  2  mit  A  geht  gegen  C,  so  miij^te  enttveder  sowohl  B  1 
wie  B  2  mit  einer  A-Handschrift  kontaminiert  sein  oder 
umgekehrt  sowohl  B  2  wie  B  1  mit  einer  CHandschrift. 
Oder  wollte  man  Kontamination  nur  einer  Handschrift  an- 
nehmen,  so  mii/ote  diese  doppelt  kontaminiert  sein,  entweder 

io  B  1  oder  B  2  teils  mit  A,  teils  mit  C.  Da  an  manchen  Stellen 
B  Ij  an  anderen  nur  B  1^  mit  A  geht,  milj^te  in  B  1  ziveimal 
Kontamination  mit  einer  A-Handschrift  stattgefunden  haben, 
einmal  in  j  und  dann  noch  einmal  in  B  1^.  Da  endlich 
manchmal  C  1,  manchmal  C  2  mit  A  geht  gegen  B,C  2  oder 

35  -S.  (7  1,  milfSten  auch  in  die  C -Handschriften  A-Lesarten 
durch  Kontamination  eingedrungen  sein,  und  wieder  wiirde 
einfache  Kontamination  zur  Erkldrung  nicht  ausreichen. 
Die  Tatsdchlichkeit  der  Lesarten  ist  eine  solche,  dafi  alle 

1)  Bei  alien  folgenden  Erwdgungen  sind  nur  wirkliche,   schwer e. 
40  Anomalien  und  Spaltungen  in  den  Klassen  beriicksichtigt,  z.  B.  wenn 
einzelne  Handschriften  B  mit  A,  andere  mit  dem  anders  gejaf^ten  C  gehen. 
Einfache   Fehler   und   willkiirliche   Abweichungen    in   einzelnen   Hand- 
schriften und  Klassen  sind  natiirlich  nicht  wunderhar. 

Ill* 


XXXVI  M.  ADAM  BREMENSIS 

Wiser e  Handschriften  meist  doppelt  Jwntaminiert,  vor  allem 
alle  mit  A-Lesungen  kontaminiert  sein  miipten,  um  diese 
Texfe  zustande  zu  bring  en.  Es  mii/Ste  ein  gauzes  System 
von  Kontaminationen  angenommen  iverden,  das  so  kiinst- 
lich  ware,  dap  jedenfalls  seine  Beweisharheit  dabei  vollig  5 
JSchiffbruch  leiden  wiirde.  Und  bei  Annahme  solcher  Kon- 
taminationen war  en  gleicliwohl  die  grobsten  Fehler,  Aus- 
lassungen  und  Verderbnisse  in  den  Handschriften  nirgends 
beseitigt  worden,  wdlirend  vollig  nichtige  und  bedeutungslose 
Dinge,  Wortstellung,  Grammatikalisches  und  dergleichen  melir  10 
in  JDutzenden  von  Fallen  durch  Kontamination  gedndert  sein 
sollten.  Da/S  A -Handschriften  mit  einem  aus  BC  stammen- 
den  Text  kontaminiert  worden  sind,  wie  oben^  fiir  A  2.  3 
angenommen  wurde,  um  den  reicheren  Text  zu  gewinnen,  ist 
sehr  wohl  zu  verstehen.  Aber  annehmen,  daf^  BC  mit  A  Icon-  15 
taminiert  worden  seien,  um  Nichtigkeiten  —  nach  der  sach- 
lichen  Bedeutung  —  zu  dnd.ern,  dafi  nicht  nur  eine  Hand- 
schrift  kontamdniert  worden  sei,  sondern  ziemlich  alle,  die 
wir  haben,  und  alle  mehrfach,  das  heifSt  Unmogliches  an- 
nehmen;  es  mu/S  also  eine  andere  Erkldrung  fiir  diese  auf-  20 
fallenden  Erscheinunge^i  und  Wider sprilche  gefunden  werden. 

Eine  jahrelange  Bearbeitung  des  Apparates  der  Aus- 
gabe  unter  alien  sich  irgendwie  darbietenden  Gesichtspunkten 
hat  mich  zu  Ansichten  gefilhrt,  die  eine  restlose  Auflosun^ 
alter  Widersprilche  gestatten  und  eine  vollstdndige  Aufkld-  26 
rung  iiber  die  Beschaffenheit  und  innere  Bedeutung  der 
Handschriften  A,  X  und  a,  iiber  den  Wert  und  die  Ent- 
stehung  der  Klassen  B  und  C  liefern  und  somit  zu  einer 
wahren  Textgeschichte  filhren.  Da  es  unmoglich  ist,  auf 
dem  hier  zur  Verfilgung  stehenden  Eaume  die  Beweise  fiir  30 
diese  Ansichten  ausfiihrlich  zu  entwickeln,  sei  es  gestattet, 
nur  die  Ergebnisse  selbst  in  alter  Kilrze  mit  Hindeutung 
auf  einige  Hauptbeweisstellen  und  Argumente  hier  darzu- 
legen,  wdhrend  die  eigentlichen  Beiveise  da  fiir  kiln  f  tig  en  aus- 
fiihrUchen  Darlegungen  vorbehalten  bleiben  milssen.  35 

A  bezeichnet  die  Originalhandschrift  Adams,  sein  Un- 
reines,  es  war  eine  Handschrift,  die  teils  nach  Diktat^,  teils 
wohl  durch  Abschrift  nach  einzelnen  Originalaufzeichnungen^ 

1)  Vgl  S.  XXXIV,  Z.  4-7  und  unten  S.  XXXVII,  Z.  26  his 
XXXVIII,  Z.  2.  2)  Das  beweisen  die  Fehler  in  BC,  die  mit  uber-  40 

wiegender  Wahrscheinlichkeit  als  H  or  fehler  zu  deuten  sind;  obenS.  X,  N.9. 
3)  Das  beweisen  die  Fehler  in  BC,  die  wahrscheinlich  durch  Verlesen 
einer  schriftlichen  Vorlage  zu  erlcldren  sind;  oben  S.  X,  N.  10. 


EINLEITUNG  §  2.  XXXVII 

von  ihm  ziistande  gekommen  ivar.  Aus  A  ist  a  als  eine 
Eeinschrift  von  Schreibershand^  genommen  worden;  in  a  hat 
Adam  die  in  A  begangenen  Fehler,  soweit  sich  erkennen 
Id^t,  alle  verbessert,  er  hat  wdhrend  der  Entstehung  von  a 
5  den  Text  bereits  um  eine  Anzahl  von  Sdtzefi  vermehrt'^,  die 
in  A  nur  teilweise  am  Rande  nachgetragen  wurden^,  er  hat 
audi  Worte  ilber  der  Zeile  in  a  zur  Ergdnzung  des  Textes 
hinzugefilgt^.  a  ist  die  unter  Aufsicht  und  Mitarbeit  des 
Autors  von  Schreibershand  hergestellte  Reinschrift  des  Werkes 

10  gewesen,  das  Widmungsexemplar  fiir  Erzbischof  Liemar, 
Nach  Uberreichung  von  a  behielt  Adam  A  in  seiner  Hand 
und  hat  es  unaufhorlich  durch  iveiteren  Stoff  vermehrt.  Alle 
Scholien  und  alle  neuen  Sdtze  im  Textj  die  in  B  und  in  C 
enthalten  siiid,  sind  in  A  hinzugefilgt  worden^,  A  hat  durch 

15  diese  Stoffvermehrung  und  durch  eine  darin  vollzogene  Be- 
arbeitung  des  Textes^  die  Gestalt  X  angenommen,  X  ist  A 
in  einem  spdteren  Zustande"'.  Adam  kann,  soiveit  erkenn- 
bary  bis  etwa  1080/81  mit  der  Hinzufilgung  neuen  Stoff  es 
in  A  beschdftigt  gewesen  sein,  er  ist  vermutlich  gleich  nach 

20  dieser  Zeit  und  spdtestens  etwa  um  1085  gestorben^.  a  ist 
die  eiiizige  Abschrift  des  Werkes  gewesen,  die  zu  seinen  Leb- 
zeiten  und  unter  seiner  Mitwirkung  hergestellt  worden  ist. 

A  1  ist  die  einzige  uns  erhaltene  Handschrift,  die  den 
Zustand  von  a  ohne  Interpolation  neuen  Textes  und  ohne 

25  Verdnderung  des  alten  rein  bewahrt  hat  und  getreu  ivieder- 
gibt.  A  2  und  A  3  bieten  den  A-Text  nicht  rein,  sondern 
vermehrt^,  soivohl  um  viele  der  Scholieri  von  BG  und  einige 
von  der  en  Sdtzen  im  Text,  als  auch  um  eigene  neue  Scholien, 
dazu  haben  sie  vielfach  die  Fassung  BC  gegen  A  1.     Die 

30  aus  a  geflossene  Vorlage  von  A  2.  d  ist  also  von  X  (BC) 
her  interpoliert  loorden.  Da  die  neuen  Bestandteile  von  ^  2.  3 
in  der  Fassung  weder  mit  B  noch  mit  C  ganz  ilber einstimmen, 
sondern  viele  und  darunter  sehr  gute  Eigenheiten  auf- 
weisen,  da  A  2  schon  um  1100  geschrieben  und  a   also  noch 

35  alter  gewesen  ist,  so  ist  anzunehmen,   dap  a    von  X  selber 

1)  Das  bevjeisen  die  Fehler  in  A  1.  2.  3,  die  in  BC  nicht  vorkommen; 
oben  S.  XVI,  N.  8.  2)  Oben  S.  XI,  N.  3.  3)  Oben  S.  XI,  N.  4.  4)  Oben 
S.  XI,  N.  6—9.  Die  einzelnen  dort  zusammengestellten  Fdlle  sind  dabei 
sehr  verschieden  zu  beurteilen,  was  im  einzelnen  hier  nicht  dargelegt  wer- 
40  den  kann.  5)  Die  genaueren  Gesichtspunkte  zur  Herkunjtsbestimmung 
der  einzelnen  T extbesiandteile  vgl.  unten  S.  XLI,  Z.  2—28.  6)  Vber 
deren   Ursprung   vgl.  unten   S.  XXXVIII,  Z.  20   his  8.  XXXIX,  Z.  7. 

7)  Die  einzelnen  Beweisargumente  dafilr  siehe  unten  S.  XXXIX,  Z.  28—36. 

8)  Vgl.  dariiber  eingehender  unten  §  4.  9)   Vgl.  die  genauere  Be- 
45  schreibung  oben  S.  XIII  filr  A  2  und  S.  XV  fiir  A  3. 


XXXVIII  M.  ADAM  BREMENSIS 

her  interpoliert  und  also  ivohl  in  Bremen  geschrieben  war- 
den ist. 

titer  die  Herhunft  der  den  Handschriften  A  2.  3  allein 
eigentumlichen,  nicht  mit  BC  gemeinsamen  neuen  Scholien 
glauhe  ich  nicht  in  alien  Fallen  mit  voller  Sicherheit  urteilen  5 
zu  Iconnen.  Die  in  A  2  und  A  3  vertretenen  Scholien  Jconnten 
vielleicht  in  einzelnen  Fallen'^  von  Adam  herriihren^  wahr- 
scheinlicher  ist  meist^  ihre  Hinzufugung  durch  Fremde;  die 
in  A  2  allein  auftretenden  Randbemerkungen  sind  Adam 
racist  mit  Sicherheit  abzusprechen  ^  und  von  anderen  nach-  lo 
trdglich  hinzugefilgt  worden. 

B  und  die  Urhandschrift  C  waren  zwei  Abschriften^  die 
von  Fremden  qhne  Mitwirkung  Adams  aus  X  genommen  wor- 
den sind;  die  Ubereinstiminung  BG  kennzeichnet  den  Zustand 
von  X.  Da/S  diese  Texte  ohne  Mitivirkung  des  Autors  ge-  is 
schrieben  worden  sind,  beweist  der  Umstand,  da/S  sie  an  einigen 
Stellen  *  7ieue,  von  Adam  herrilhrende  Sdtze  in  verstdndnisloser 
Weise,  ohne  den  jeweils  erforderlichen  neuen,  sachgemd/3en 
und  sprachlich  glatten  Zusammenhang  herzustellen,  in  den 
alien  Text  einfilgen  ^.  X  unterschied  sich  von  A  nicht  nur  durch  20 
die  neuen  Sdtze.  sondern  auch  durch  eine  an  vielen  Stellen 
andere  Fassung  des  alten  Textes.  Dabei  widerspricht  die 
grammatisch  oft  korrektere  neue  Ausdrucksweise^  in  BC  in 
vielen  Fdllen  dem  konstante^i  Sprachgebrauch  Adams'^  und 

1)  Das  ivdre  mdglich  fur  Schol.  110.  111.  117;   icli  behandle  kilnftig  25 
diese  schwierigen  Fragen  genauer  an  anderer  Stelle.         2)  Besonders  bei 
Schol.  120,  vgl.   S.  240,  N.  Q.  3)   Es  sind  darin  QiieJlen  verwertei, 

die  Adam   sonst   nicht   henutzt  hat    (SchoL  18.   19^,  Schol.  100  ist  eine 
Wiederholung  aus  seinem  eigenen  Text  II,  52  (50) ;   einige  nur  in  A  2 
enthaltene  Scholien  sind  daselhst  nicht  rot  umrdndert,  vgl.  ohen  S.  XII,  30 
N.  7.  4)  //,  39  (37),  S.  99,  Z.  11-15  mit  N.  8.  //,  77  (74),  S.  136. 

Z.  1-5  mit  N.  I.  Ill,  34  (33),  S.  176,  Z.  21  bis  S.  177,  Z.  8  mit  S.  177, 
N.  4.  Nicht  notwendig  ebenso  zu  erkldren  ist  die  Stelle  IV,  39  (38), 
S.  275,  Z.  21  bis  S.  276,  Z.  7,  i.yl.  S.  275,  N.  4.  Vgl.  aber  a^ich  II,  79 
(75),  S.  137,  Z.  10—13  in  ihrem  Verhdltnis  zum  umgebenden  alten  Text.  35 
5)  Von  diesen  Stellen  sticht  sehr  bemerkenswert  ab  die  Einfiigung  des 
neuen  Satzes  in  IV,  3,  S.  231,  N.  *.   **.  6)  Adams  Sprache  isl 

oft  recht  inkorrekt  und  unlateinisch,  vgl.  im  Wort-  und  Sachregister  u.  a. 
die  Artikel  alteri,  cognotissimus,  corrodere,  dicere,  didiscerim,  dignus, 
iam  tunc,  loqui,  malle,  molestus,  pertinxerit,  quanti,  secum,  totae,  uti.  40 
Hier  sei  besoriders  auf  die  eigefitmnliche  Erscheinung  aufmerksam  gemacht, 
dafi  er  ofter  selbst  allbekannte  Worte,  deren  Sinn  er  sonst  stets  sehr  wohl 
kennt,  plofzlich  in  ei^ier  Weise  verwendet,  deren  Sinn  durchaus  unsicher 
bleiht;  vgl.  ebenda  die  Artikel  cepit,  incepit,  famelicus.  7)  Beispiele  und 
Belegstellen  dafiir  sind  unter  vielen  Stichworien  i7n  Wort-  und  Sachregister  45 
gesammelt;  vgl.  u.  a.  die  Artikel  predicare,  sedere,  ille,  imperiiim,  und 
an  den  einzelnen  Stellen  jeweils  den  A- Text  mit  den  Abweichungen  von  BC. 


EINLEITUNG  §  2.  XXXIX 

zeigt  an  anderen  Stellen'^  groheMipverstdndnisse  des  ur  sprung - 
lichen  Textes,  die  der  Verfasser  selbst  unmoglich  hdtte  be- 
gehen  konnen.  Die  Bearbeitung  in  BG  (X)  rilhrt  also 
nur  zum  Teil  (durch  die  Zusdtze)  von  Adam,  sum  Teil 
5  sicker  nicht  von  ihm,  sondern  von  anderen  (Bremer  Dom- 
herren)  her,  die  (nach  seinem  Tode)  in  seiner  Originalhand- 
schrift  tdtig  gewesen  sind. 

Im  einzelnen  ist  die  neue  Fas  sung  in  X  durch  tlber- 
schreibung  von  Worten  ilber  den  Zeilen  und  Eintragung  von 

10  anderen  an  den  Rdndern  der  Handschrift  hergestelU  worden. 
Die  Abschriften  B  und  C  haben  aus  X  teils  die  neuen,  teils 
die  alien,  noch  erkennbaren  Lesarten  aufgenommen,  sie  haben 
die  neu  iibergeschriebenen  oder  an  den  Rand  geschriebenen 
Worte  teils  hier,  teils  dort  in  den  alten  Text  eingefilgt.    Viel- 

J5  fach  haben  auch  die  Abschriften,  B  und  G,  B  1,  B  2  und 
G  1  den  Zustand  von  X  mit  der  doppeUe7i  Lesart,  eine  im. 
Text  U7id  eine  ilber  der  Zeile,  ilbernommen  und  getreu  wieder- 
gegeben  ^.  Das  erkldrt  die  oben  besprochenen,  in  den  Klassen 
auftretenden  Spaltungen  und  Wider spriiche  gegen  den  Stamm- 

20  baum,  das  Aufta^uchen  alten  A-Textes  bald  in  dieser,  bald 
in  jener  einzelnen  Handschrift;  B  und  G  konnten  aus  X, 
B  1  und  B  2  aus  B,  B  1^  und  B  1^  aus  j,  G  1  und  G  2 
aus  G  bald  hier  bald  dort  unfer  den  von  der  jeweiligen  Vor- 
lage  gebotenen  Doppellesungen  nach  Belieben  eine  ausiodhlen 

25  und  sind  dadMrch  bei  allgemeiner  Ubereinstimmung  des  ge- 
samten  Textes  doch  in  zahlreichen  Einzelfdllen  auseinander- 
gegangen. 

Die  Identitdt  von  X  und  A  folgt  aus  der  Tatsache,  dafi 
X  das  dritte  Buch  ursprilnglich  auch  mit  Kap.  71  schloji 

30  und  den  Anhang  offenbar  auf  eingelegten  Bldttern  enthielt^, 
dann  aus  dem  Auftreten  oder  ehemaligen  V orhandensein  von 
Uberschreibimgen  an  gleichen  Stellen  in  Handschriften  der 
Klassen  A,  B  und  G,  ferner  aus  vielen  Verlesungen  und 
Fehlern  bald  in  dieser,  bald  in  jener  Klasse,  die  stets  eine 

35  graphisch  gleiche  Gestalt  der  Vorlage^  voraussetzen  und  er- 
kennen  lassen. 

1)    Vgl  oben  S.  X,   N.S.  2)    hi  A  1  und  C  1    sind    Vber- 

schreibungen  noch  heute  vorhanden,  zum  Teil  an  den  gleichen  Stellen, 
fur  B  1  (y)  und  B  2  luftt  sich  an  vielen  Stellen  ihr  einstiges  Vorhanden- 

40  sein  mit  Sicherheit  nachweisen.  3)  Das  ergibt  sich  aus  der  Stellung 

des  das  vierte  Bvch  einleitenden  Verses  in  den  Handschriften,  vgl. 
SchoL  92,  S.2U,  N.  f.  ///,  71  (70),  S.  219,  N.m;  es  kann  im  einzelnen 
hier  nicht  dargelegt  werden.  4)  Als  ganz  wenige  Beispiele  vgl.  etwa 

I,  21  (23),   S.  27,  N.  i.  k;    55  (57),  S.  56,  N.  d.    ///,    2 

45  iV.  b.  c.    Ferner  sei  angefiihrt,  dafi  C  in  der  Kapitale  in  A  1  ofter  di  e 


XL  M.  ADAM  BREMENSIS 

Von  den  beiden  Abschriften  B  und  C  war  die  Urharid- 
schrift  G  die  dltere  und  bessere.  Sie  ist  hdchstwahrscheinlich 
schon  um  1085 — 1090  von  einem  dlteren  Bremer  Domgeist- 
lichen  (oder  filr  ihn)  hergestelU  worden,  der  noch  eigene 
gute  Kenntnisse  iiber  die  Zeit  ErzbiscJiof  Alebrand- Bescelins  5 
hatte^  und  eine  Mitteilung  iiber  Adam  personlich^  dem  Werke 
angefiigt  hat.  B  wird  nicht  viel  spdter,  vielleicht  um  1100  oder 
im  Anfang  des  12.  Jahrhunderts  ^  entstanden  sein,  da  einige 
7ieue,  tatsdchliche  Mitteilungen  *  iiber  Ereignisse  des  11.  Jahr- 
hunderts darin  nachgetragen  worden  sind;  diese  sind  alter-  lo 
dings  meist  von  geringem  Werte,  einige  der  wichtigsten 
Textdnderungen  von  B  gegen  AC  zeigen  deutlich  die  Hand 
von  Fremden,  Spdteren^.  B  hatte  erheblich  mehr  Doppel- 
lesungen  und  Uberschreibungen  als  G  aus  X  ilbernommen 
und  graphisch  getreu  wiedergegeben^  durum  gehen  B  1  und  n 
B  2  und  alle  B-Handschriften  sehr  hdufig  im  einzelnen  aus- 
einander  und  stimmen  bald  mit  A,  bald  mit  G  iiberein.  Da 
alle  B-Handschriften  heute  entweder  in  Ddnemark  sind  oder 
auf  ddnische  Vorlage  zurilckgehen,  auch  die  ddnischen  Aus- 
schreiber  fast  stets^  B-Text  benutzt  haben,  so  ist  wohl  B  20 
selbst  entweder  filr  einen  ddnischen  Empfdnger  hergestelU 
worden  oder  aus  Bremen  frilhseitig  nach  Ddnemark  ge- 
kommen. 

Filr  die  JBestandteile  des  Werkes,  im  Texte  und 
an  Scholien,  kann  nach  alledem  eine  Scheidung  nach  Gruppen  24 
vollzogen  und  eine   Ubersicht  gegeben  werden,  die  zugleich 

Gestalt  [  hat,  II,  52  (50),  S.  112,  N.h.  Ill,  15  (14),  8.  155,  iV.  b; 
an  anderen  Stellen  ist  in  Handschriften  aller  Klassen  E  filr  C  geschrie- 
ben,  vgl.  I,  48  (50),  S.  48,  N.  h.  //,  16  (14),  S.  72,  N.  g.  //,  32  (30), 
>S'.  93,  N.  1.  ///,  26  (25),  aS^.  169,  N.  h.  Vieles  Entsprechende  fur  andere  30 
Buchstaben  findet  sich  an  anderen  Stellen,  was  ich  kiinftig  gcsammelt 
oorlege,  um  die  graphiscke  Identitdt  von  A  und  X  zu  beweisen. 

1)  Von  den  oben  S.  XXIX,  Z.  7—15  aufgezdhlten  Sonderbestandteilen 
von  C  vgl.  II,  80  (76),  S.  138,  Z.  22—25  mit  N.  9  und  die  Scholien  10  (11). 
57  (58).  58  (59),  S,  139/.  wid  65  (66),  S.  156,  die  als  Belegstellen  filr  die  35 
Folgerungen  des  Textes  dienen.        2)  Schol.  151  (145),  S.  270,  und  dazu 
iinten  §4.  3)  Die  Historia  Danorum  Roskildensis  aus  den  vierziger 

Jahren   des    12.  Jahrhunderts   bietef,   soweit   bei   der   freien    Wiedergabe 
erkennbar,   im  wesentlichen  einen   B-Text.  4)   Vgl.   II,   82   (78), 

S.  140,  N.  *  und  die  Scholien  43  (45).   45  (46).   46  (47),  S.  124/.     Von  40 
diesen  riihren  aber  Schol.  43  und  45  hdchstwahrscheinlich  von  Adam  her, 
sind  in  C  nur  versehentUch  ausgejallen.  5)   Vgl.  IV,  16,  S.  243  mit 

N.  1;  40  (39),  S.  276,  Z.  12-17;   44  (42),  S.  280,  N.  *.    Die  erste  und 
die  dritte  Stelle  lassen  deutlich  eine  gewisse  nacharbeitende  Sorgfalt  dieses 
Bearbeiters  in  B  erkennen.         6)  Mit  Ausnahme,  wie  es  scheint,  des  Saxo  46 
Ch'ammaticus,  vgl.  oben  S.  XXXI,  N.  1. 


EINLEITUNG  §  2.  XLI 

Wert  mid  Herhunft  der  einzelnenBestandteile  klar  erkennen 
Id/St.  Was  iiber  den  durch  die  tJhereinstimmung  von  A,  B 
und  G  gesicherten  Grundstock  des  Textes  hinaus  gemeinsam 
in  B  und  in  G,  zum  Teil  auch  in  A  2.  3  enthalten  ist,  geht 
5  auf  A  =^  X  znruck.  Da  dies  Adams  Originalhandschrift 
war,  werden  die  meisten  Zusdtze  darin  von  iJim  selber  her- 
riihren,  filr  viele  ist  dies  ohne  weiteres  aus  inneren  Griinden 
erkennbar;  da  aber  auch  Fremde  in  seiner  hinterlassenen 
Handschrift  bearbeitend  tdtig  gewesen  sind,  so  ist  nicht  ganz 

10  auszuschlie/^en,  da/3  sie  auch  einmal  den  einen  oder  anderen 
Zusatz  darin  angebracht  haben  konnen^.  Eine  solche  Ver- 
mutung  ist  aber  jedesw.al  im  einzelnen  sachlich  zu  begriinden, 
die  allgemeine  Wahrscheinlichkeit  spricht  bei  alien  in  B  und 
in  G  ilbereinstiinmend  icberlieferten  Zusdtzen  filr  die   Ver- 

15  fasserschaft Adams.  Von  diesen  Bestandteilen  zu  scheiden  sind 
diejenigen,  die  nur  iii  einer  Handschriftenklasse^  A  oder  B  oder 
O,  ilberliefert  sind.  Die  Beurteilung  der  nur  in  A  2.  3  enthalte- 
nen  Zusdtze  bietet  einige  Schwierigkeiten,  meist  werden  siemit 
iiberwiegender  Wahrscheinlichkeit  Adam  abzusprechen  sein^. 

20  Bei  den  nur  in  B  oder  nur  in  G  auftretenden  Zusdtzen  ist 
zwar  nicht  auszuschlie/]en,  da/3  einer  einmal  nur  zufdllig 
in  der  anderen  Klasse  ausgef alien  sei  und  trotzdem  auf  A 
=  X  zuriickgehe  und  von  Adam  herrilhre;  eine  solche  Ver- 
mutung  wird  aber  stets  im  einzelnen   (sprachlich  oder  in 

25  anderer  Weise)  begrilndet  werden  milssen;  im  allgemeinen 
riihren  die  Sonderzusdtze  der  einzelnen  Klassen,  wie  meist 
auch  aus  sachlichen  Griinden  sicher  erkannt  werden  kann, 
von  Fremden,  nicht  von  Adam  her. 

Filr  die  Scholien  alleiii  sind  danach  folgende  Gruppen 

30  zu  bilden: 

1)  Scholien  aus  A  =  X:  1.  3—9.  11—14.  16.  17. 
22—31.  33—42.  44.  47—49.  52—56.  59—64.  66—92. 
94—96.  118.  121—127.  129—148.  150.  155.  156.  158. 
159,  an  Zahl  112.    Davon  siiid  die  Nummern  11 — 14.  16. 

35  17  und  alle  von  n.  96  an,  mit  Ausnahme  von  n.  124, 
au/3er  in  BG  auch  in  A  2  oder  ^  2.  3  ilberliefert,  also  mit 
besonderer  Sicherheit  auf  A  =  X  zurilckzufilhren.  Von  der 
Gesamtheit  der  112  Nummern  sind  wegen  darin  enthaUener 
personlicher  Au/3erungen  ^  oder  aus  sprachlichen  oder  beson- 

40  der  en  sachlichen  Griinden  Adam  mit  gro/3er  Bestimmtheit 

1)  Vgl.  vorldufig  unten  S.  288,  Nachtrdge  zu  S.  187.  2)  Vgl.  oben 
S.  XXXVIII.  3)  Vgl.  die  Zusammenstellung  im  Namenregister  unier 
A(dam). 


XLII  M.  ADAM  BREMENSIS 

oder  W ahrscheinlichheit  die  jolgenden  zuzuschreiben:  4 — 6. 
8.  9.  11—13.  22—28.  30.  31.  33—38.  41.  42.  47—49.  52—55. 
60.  61.  64.  67—69.  71—74.  76.  77.  80.  81.  83—87.  90.  92. 
95.  122—127.  130—140.  142.  144.  145—148.  150.  155.  159, 
also  im  ganzen  80  Nummern.  Dabei  ist  aber,  entsprechend  5 
den  obigen  allgemeinen  Ausfilhrungen,  hier  nochmals  zu  be- 
merken,  da/3  audi  die  anderen  auf  A  =  X  zuriickgehenden 
Scholien  stets  mit  gr6/3ter  Wahrscheinlichkeit  auf  Adam  zu- 
riickzufuhren  sind,  auch  wenn  nicht  gerade  im  einzelnen  nock 
besonders  scMagende  Grimde  fur  diese  Annahme  angefilhrt  lo 
werden  koniien. 

2)  Scholien  aus  A  2.  3:  108.  110.  Ill  (117)i.  120.  157. 
Deren  Ursprung  liegt  vor  1100,  fiir  die  Verfasserschaft  Adams 
lassen  sich  bei  einzelnen  manche  Grilnde  anfiihren,  andere 
Umstdnde  sprechen  vielleicht  starker  dagegen.  is 

3)  Scholien  nur  aus  ^  2:  15.  18.  19.  100.  102—104. 
107.  113—115.  119.  149.  152—154.  Von  diesen  ruhren 
die  meisten  fast  sicher  nicht  von  Adam  her,  sie  sind  von 
einem  durch  Adams  Werk  geographisch  iyiteressierten  Ver- 
fasser,  vielleicht  auch  von  mehreren,  bis  um  1100  auf-  20 
gezeichnet  ivorden. 

4)  Scholien  nur  aus  B:  43.  45.  46.  50  (B  1^).  51. 
93  (B  1^).  97.  98.  101.  105.  106.  109.  112.  116.  128  (B  3^). 
Von  diesen  haben  alle  von  n.  97 — 116  hier  genannten  nur 
in  der  S order  Handschrift  gestanden  tend  gehen  samt  n.  128  2s 
bestimmt  nicht  auf  Adam  zurilck;  dagegen  die  Num^mern  43. 
45.  50  sind  hochstwahrscheinlich  in  C  nur  versehentlich  aus- 
gefallen  und  stammen  iyi  Wahrheit  aus  A  =  X  und  von 
Adam  her. 

5)  Scholien  7iur  aus  C:  2  (C  2),  10.  20.  21.  32.  57.  30 
58.  65.  99.  151.    Diese  gehen  teils  auf  die  Urhandschrift  C, 
teils  aber  auf  erheblich  spdtere  Zeit  zuriick  und  sind  ohne 
Ausnahme  Adam  abzusprechen. 

Fiir  die  Gesamtheit  des  Textes  aber  sind  folgende  Be- 
standteile   von   verschiedener   Herkunft   und   verschiedenem  35 
Werte  zu  unterscheiden: 

1)  Der  Text  von  A  1,  in  Ubereinstimmung  mit  A  2 
und  A  3,  iceiterhin  mit  BC,  stellt  in  fast  alien  Fallen  ohne 

1)  Schol.  117,  S.  238,  N.  a  zeigt,  dafi  das  Scholion  auch  in  der  Vorlage 
von  A  3  gestanden  hat  und  in  dieser  Handschriftengruppe  willkurlich  40 
verkiirzt  ist.    Es  ist  also  mit  Einschrdnkung  unter  den  fiir  A  2.  3  gemein- 
samen  Scholien  aufzuzdklen,  wenn  es  auch  in  voller  Fassung  nur  in  A  2 
enthalten  ist. 


EINLEITUNG  §  2.  XLIII 

jeden  Zweifel  den  urdprilnglichen,  von  Adam  gewollten  Wort- 
lauf^  der  ersten  Fassung  seines  Werkes  fest. 

2)  Eine  Anzalil  Sdtze  und  Worte^  ist  mir  in  A  im  Text 
iiberliefert,  sie  fehlen  in  BG  entweder  ganz  oder  stehen  in 
^  einzelnen  Handschriften  BC  als  Scholien  an  den  Rdndern. 
Diese  Bestandteile  sind  wahrscheinlich  alle,  viele  von  ihnen 
sicker  erJcennbar  durch  Adam  selbst,  als  er  a  anfertigen  liefi, 
zu  dew.  ursprilnglichen  Text  hinzugefugt  worden,  entweder 
nur  dort  im  Text  oder  aujierdem  noch  in  A  am  Eande. 

io  3)  Die  Handschriften  BG  enthalten  den  alten  Text  in 

einer  Bearbeitung,  die  in  vielen  Punkten  ganz  gewi/S  niclit 
von  Adam  herrilhrt.  Die  Zusdtze  in  BG,  im  Text  und 
an  Scholien,  gehen  inhaltlich  meist  sicher  auf  ihn  zurilck, 
dock  kann  nicht  ausgeschlossen  werden,  da^  nicht  auch  die 

\b  Bearbeiter  den  einen  oder  anderen  Satz  im  Text  oder  als 
Scholion  hinzugefilgt  haben.  Als  gewi/3  kann  man  dagegen 
ansprechen,  da/3  die  Bearbeiter  mit  ihren  formalen  Ein- 
griffen  sich  nicht  auf  den  alten  A- Text  beschrdnkt,  da/3  sie 
vor  den  neuen  Zusdtzen  nicht  haltgemacht  haben,  vielmehr 

30  werden  sie  gerade  auch^  diese  Zusdtze  ihrer  Bearbeitung 
unterzogen  haben.  Da  uns  dieselben  aber  meist  nur  in  einer 
Gestalt  aus  den  Handschriften  BG  bekannt  sind  und  soweit 
sie  nicht  in  A  2  oder  A  2.  3  in  erkennbar  besserer  Fassung 
vorliegen,  konnen  wir  die  Verdnderungen  iin  einzelnen  meist 

35  nicht  nachweisen  und  nur  dies  sag  en,  da/3  wir  hier  nirgends 
mit  Sicherheit  Adams  eigenen,  ursprilnglichen  Wortlaut 
haben. 

4)  Alle  Bestandteile,  die  nur  iyi  einer  tJberlieferung 
(einer  Klasse  oder  nur  einer  Handschrift)  auftauchen,  sind 
30  meist  mit  Sicherheit  Adam  abzusprechen,  soweit  nicht  im 
einzelnen  Fall  ausnahmsweise  das  Gegeyiteil  wahrscheinlich 
gemacht  werden  kann.  Das  sind  a)  die  Scholien  nur  in  A  2 
und  ^  3;  b)  die  Scholien  nur  in  A  2;  c)  die  Scholien  nur 
in  B  oder  nur  in  G. 

35  1)  Uberlieferungsfehler  wird  man  hier  nur  voraussetzen  und  Ver- 

besseruTigen  nur  anhringen  konnen,  wenn  man  annimmt,  dafS  Adam  einen 
in  A  begangenen  Fehler  bei  Herstellung  von  a  iibersehen  hat  und  dareiv 
hat  ubergehen  lassen;  vgl.  z.  B.  I,  6,  8.  8,  N.  f.  Da  aber  im  allgemeinen 
alle   offenkundigen  Fehler   von  A   (BC)  in  a  (A   1  —  3)  sorgjdltig  ver- 

-40  bessert  sind,  wird  man  zu  dem  Aushilfsmittel  eigener  Konjekturen  nur 
in  den  dringendsten  Fallen  greifen  diirfen.  2)   Vgl.  oben  S.X,  N.  3; 

S.  XI,  N.  1.  3.  4.  3)  Bei  dem  ungeordneten  Zusiande  ihrer  Hinzu- 

fiigung  am  Eande  oder  auf  eingelegten  Blditern  miifiten  gerade  diese 
unfertigen  Teile  zur  Bearbeitung  besonders  auffordern. 


XLIV  M.  ADAM  BREMENSIS 

Einige  oUe  Ausschreiber  vom  12.  bis  14.  Jahrhundert 
jjassen  mit  ihren  Adamtexten  durchaus  in  die  aus  den  iins 
vorliegenden  Handschriften  hier  abgeleitete  Textgeschichte. 
Ihre  Texte  filgen  sicJi  alle  in  gleicher  Art  wie  unsere  Hand- 
schriften den  gro/Sen  Klassen  der  Uberliefenmg  im  allgemeinen  & 
wohl  ein,  weisen  aber  daneben  iiberall  eigene  Lesarten  beson- 
ders  aus  A  und  Bestandteile  (an  Scholien  und  neuem  Text) 
aus  anderen  Klassen  auf,  als  man  nach  dem  Hattptchar aider 
Hires  Textes  eigentlich  erwarten  soUte^.  Fast  jeder  neue  Aus- 
schreiber zeigt  eine  andere  Mischung  der  Bestandteile  des  lo 
Textes,  Jceiner  Id/^t  sich  auf  nur  eine  uns  vorliegende  Hand- 
schrift  oder  Textgattung  restlos  zurilckfilhren,  selbst  wenn 
viele  und  nahe  Berilhrungen  mit  solchen  bei  einigen  von  ihnen 
auftreten.  Bei  der  im  ganzen  hier  erschlossenen  Beschaffen- 
keit  von  Adams  OriginalJiandschrift  A  =  X  ist  es  auch  nur  \b 
ganz  natilrlich  und  noiivendig,  da/S  jede  neue  Abschrift  daraus 
eine  neue  Mischung  der  Textbestandteile  und  Lesarten  brin- 
gen  7nuf3te,  darum  bietet  jeder  Ausschreiber,  der  eine  eigene, 
uns  nicht  erhaltene  Adamhandschrift  benutzt  hat,  einen  be- 
sonderen  Text.  Bei  manchen  ist  es  deutlich,  dap  sie  Misch-  20 
handschriften  in  der  Art  von  A  2.  3  gehabt  haben,  wo  in  den 
in  der  Hauptsache  unversehrt  gebliebenen  A- Text  Bestand- 
teile aus  B  oder  G  interpoliert  worden  sind.  Ohne  viel  Auf- 
zdhlung  von  Belegstellen  im  einzelnen  seien  die  Textverhdlt- 
nisse  ei^iiger  alter  und  wichtigerer  Ausschreiber  hier  kurz  25> 
charakterisiert.  Der  Annalista  Saxo^  hatte  eine  Adam- 
handschrift, die  in  der  Hauptsache  A- Text  bot;  daneben  hat 
er  aber  auch  Lesarten  von  BC  und  eine  Anzahl  Scholien, 
also  war  seiiie  A-Handschrift  nicht  rein  erhalten.  Er  Jiat, 
was  vor  allem  ivichtig  ist,  das  Scholion  10  (11),  dazu  eine  30 
Anzahl  ziemlich  charakteristischer  Lesarten  von  C^,  also  war 
die  von  ihm  benutzte  Handschrift  aus  einer  A-Handschrift 
und  einem  C-Text  in  der  Urgestalt  dieser  Fassung  konta- 
miniert.  Hehnold^  hatte  eine  Handschrift,  die  an  vielen 
Stellen  alien  A- Text  bewahrt  hatte,  an  vielen  anderen  aber  as 
jilngere  Lesarten  und  neuen  BC-Text  bot.  Ein  bestimmtes 
Bild  von  detn  Zustandekommen  und  der  Beschaffenheit  dieser 
Handschrift  Id/St  sich,  zumal  bei  der  freien,  bewu/St  und  will- 
kilrlich  dndernden  Art  der  Benutzung  durch  Helmold,  nicht 

1)  Eine   gewisse  Freiheit   in  der  Benutzung  des  Textes  und  will-  40 
kiirliche  Anderung  desselhen  ist  natiirlich  stets  mit  in  RecJinung  zu  stellen. 
2)  8S.  VI,  passim  zivischen  S.  562  und  699;  vgl.  u.  a.  S.  608/09.  630/31. 
664.  666.  679.  686  usiv.  3)  Darauf  hat  bereits  Lappenberg,  Archiv 

VI,  829  avfmerksam  gemacht.  4)  8S.  rer.  Oerm.  ed.  2,  1909. 


EINLEITUNG  §  2.  3.  XLV 

geivinnen.  Die  Ann  ales  Lundenses'^  haben  eine  aus- 
gesprochene  B-Handschrift  gekabt,  die  besonders  an  einigen 
Stellen  char  aider  istische  BerHhrungen  mit  dem  Text  der 
Soroer  Handschrift  (B  2)  aufwies^,  an  anderen  aber  den 

5  glatten  Zusammenliang  des  A-Textes^  Jiatte  oJine  die  Sdtze, 
die  in  BC  in  storender  Weise  eingeschoben  sind.  In  der 
Historia  archiepiscoporum  Bremensium  ist  bis  auf 
S.  14  der  Ausgabe  des  Erpold  Lindenbrog  *  eine  eigene  Adam- 
handschrift  benutzt,  die  wieder  eine  MiscTiung  von  Lesarten 

10  verschiedener  Klassen,  darunter  audi  A- Text  an  besonderen 
Stellen,  wo  er  in  BC  so7ist  getilgt  ist,  aufwies;  dann  geht 
der  Verfasser  zur  ausschliepiichen  Benutzung  Alberts  von 
Stade  ilber  und  bringt  alle  Bestandteile  an  Adamtext  nur  mekr 
aus  dem  spdteren  Chronisten.    Albert  von  Stade ^  bietet 

15  reinen  G-Text,  der  zuweilen  naher  zu  Cl,  an  anderen  Stellen 
ndher  zu  C  2  stimmt  ^. 

§  3.    Die  bisherigeri  Ausgaben  und  die 
Grundsat^e  der  neuen. 

Die  Erstausgabe  Adams  von  Andreas  Sever  inns  Vedel 
20  (Velleus)  ist  1579  in  Kopenhagen  erschienen  und  oben  unter 
B  2  eingehend  beschrieben  und  analysiert.    Die  zweite  Aus- 
gabe veranstaltete  Erpold  Lindenbrog  aus  der  Handschrift 
des  Heinrich  Rantzau,  Lugduni  Batavorum  1595,  sie  ist 
oben  unter  C  2  genau  beschrieben.    Diese  Ausgabe,  ohne  die 
25  Scholien,  mit  manchen  DrucJcfehlern,  wiederholte  Linden- 
brog  1609    in    seinen   Scriptores    reruw.   septentrionalium, 
die    1630    in    neuer  Auf  lag  e    erschienen  '^.     Joachim   Jo- 
hannes  Maderj    Helmstadt    1670,    wiederholte   diese   Aus- 
gabe mit  vielen  weiteren  Fehlern  und  gab    ihr  reichliche 
30  Erlduterungen  und  Anmerhungen  bei;  dessen  Textausgabe 
druckte  J .  A .  Fabricius  in  der  dritten  Ausgabe  von  Linden- 

1)  88.  XXIX,  188^.         2)  //,  29  (27),  8.91,  N.c;  auch die  1, 15 
(17),  8.  21,  Z.  35,  N.  c  notierte  Lesart  von  B  2  steht  in  den  Ann.  Lun- 
denses,   und  manche  andere;  aber  auch   einige  abweichcnde,   hesonders 
36  A- Lesarten,  wo  B  2  solche  nidd  erhalten  hat.  3)  Das  Kapitel  II,  70 

(74),  8.  135  und  die  8dtze  II,  11  (74),  8.  136,  Z.  1-5,  die  in  B  2  urn- 
gestellt  sind,  fehlen  in  den  Annalen.  4)  Lugduni  Batavorum,  1595. 

5)  Benutzt  in  der  Ausgabe  von  Reinerus  Reineccius,  Helmstadt  1587. 

6)  Merkwilrdig  ist,    da^  er  III,  70  (68),  8.  217,    N.  d  die   Verderbni.s 
40  unserer  C-Handschriften  nicht  mitmacht,  ferner  die  Textmischung  aus  A 

und  BC  in  III,  51  (50),  8.  194,  N.  r.  7)  Die  von  Lappenberg,  Archiv 
VI,  858/.  ausgesprochenen  Zweifel  an  der  Existenz  dieser  Auf  lag  e  sind 
nicht  berechtigt,  wie  eine  Anfrage  beim  Auskunftsbureau  deutscher  Bi- 
bliotheken  in  Berlin  ergab. 


XLVI  M.  ADAM  BREMENSIS 

hrogs  Scriptores  (Hamburg  1706J  ab.  Die  Descriptio  in- 
sularum  aquiloiiis  gesondert  gab  Johannes  Messenius,  Stock- 
holm 1615  heratis,  dann  Stephanus  Johannes  Stephanius, 
Leiden,  Elzevier,  1629,  in  seiner  Sylloge  scriptorum  de  regno 
Daniae.  Eine  zweite  Auflage  des  Bdndchens  mit  gleichem  5 
Titelblatt  und  der  Vorrede  des  Stephanius  ist  mit  einem 
undatierten  Vorwort  des  Typographus  Lectori  versehen,  im 
Bestand  der  Sammlung  selbst  sind  Anderungen  vorgenommen. 
Ob  dieser  Druck  also  in  Wahrheit  auch  von  1629  zu  datieren 
ist  und  von  Stephanius  herriihrt,  mu/^  dahingestellt  bleiben.  10 
Alle  diese  Ausgaben,  au/^er  B  2  und  C  2,  konnten  filr  un- 
sere  neue  Ausgabe  gdnzlich  unberilcksichtigt  bleiben. 

Die  erste  kritische  Ausgabe  veranstaltete  J.  M.  Lappen- 
berg  in  den  MG.  SS.  VII  (IMQ),  267—389.  Erstmalig  ist 
A  1  benutzt  iind  dem  Text  zugrunde  gelegt,  erstmalig  der  i& 
Unterschied  der  Fassungen  zur  Anschauung  gebrachi.  In 
den  Scriptores  rerimi  Germanicarum  wurde  diese  Ausgabe 
ohne  den  Variantenapparat  gleichfalls  1846  abgedruckt,  1876 
mit  Variantenapparat  in  zweiter  Auflage  von  Waitz  nach 
Bearbeitung  durch  Weiland  herausgegeben,  der  hauptsdchlich  2c 
die  Sacha7imerkmigen  etwas  ergdnzte  und  weiterfiihrte.  Den 
Druck  in  SS.  VII  iviederholte  Migne,  Patrologia  latijia  CXL  VI, 
451 — 662.  Ausgaben  gro/Serer  oder  kleinerer  Bruchstilcke  in 
fremden  Sammlungen  sind  bei  Potthast  I,  11  angefilhrt. 

Vollstdndige  Ubersetzungen  erschienen  mehrere  in  deut-  25 
scher  und  in  ddnischer  Sprache.    1)  C.  Miesegaes,  Adams 
von  Bremen  Geschichte  der  Ausbreitung  der  christUchen  Re- 
ligion durch  die  harnburgische  und  bremische  Kirche  in  dem 
benachbarten  Norden.     Aus  dem  Lateinischen  mit  Anmer- 
kungen.    Bremen  1825.    2)  Adams  von  Bremen  Hamburgi-  30 
sche  Kirchengeschichte,  ilbersetzt  von  J.  C.  M.  Laurent  (Ge- 
schichtschreiber    der    deutschen    Vorzeit,    XI.  Jahrhundert, 
7.  Band).     Berlin  1850.    3)  Dasselbe,  Zweite  Auflage,  neu 
bearbeifet  von  W.  Wattenbach  (Geschichtschreiber  usw.  Zweite 
Gesamtausgabe,  Band  44^.    Leipzig  1888.    4)  Adam  af  Bre-  35 
men,  Om  Menigheden  i  Norden  under  Erkesaedet  i  Bremen 
og  Hamborg  (78S — 1072J.     Tilligemed  sammes  Beskrivelse 
af  de  nordiske  Lande.  Oversat  af  P.  W.  Christensen.  Kopen- 
hagen  1862.    Eine  schwedische  Ubersetzung  in  den  Schrif- 
ten  der  Stockholmer  Akademie  der   Wissenschaften  ist   in  40 
Aussicht  genommen. 

Die  neue  Ausgabe  konnte  sich  an  die  Hauptgrundsdtze 
der  Bearbeitung  von  Lappenberg  durchaus  anlehnen  und  sie 


EINLEITUNG  §  3.  XLVII 

nur  bestdfigen;  aber  eine  vollstdndige  Neuvergleichung  aller 
Handschriften  war  unbedingt  erforderlich'^,  sie  fuhrte  zur 
Aufrollung  des  ganzen  Kornplexes  wissenschaftlicher  Fragen, 
die  in  den  beiden  ersten  Paragraphen  hier  behandelt  sind. 
5  Die  Folgerungen,  die  aus  den  gewonnenen  Ergebnissen  fur 
die  Gestaltung  der  Aicsgabe  zu  zielien  tvaren,  miissen  hier 
noch  kurz  dargelegt  werden,  um  dem  Versldndnis  und  der 
richtigen  Benutzung  des  Bandes  zu  dienen. 

Liegt  das  Werk  eines  Schriftstellers  in  zwei  voneinander 

10  abweichenden,  hintereinander  fertiggestellten  Fassungen  vor, 
so  pflegt  man  der  Ausgabe  die  letzte  Fassung  zugrunde  zu 
leg  en  ^  die  das  Werk  in  der  vom  Verfasser  zuletzt  gewolUen 
Gestalt  enthdlt.  Dies  Verfahren  kann  hier  nicht  eingeschlagen 
werden,   iveil  BG  nicht  auf  eine  von  Adam  abgeschlossene 

15  und  in  dieser  Gestalt  gewoUte  Fassung  des  Werkes,  sondern 
auf  eine  ungeordnete  Mater ialsammlung  filr  eine  neue  Fas- 
sung (auf  A  =  X)  zurilckgehen,  weil  es  ferner  bei  vielen 
Bestandteilen  von  BG  zweifelkaft  ist,  ob  sie  iiberhaupt  oder 
wenigstens  in  dieser  Gestalt  von  Adam  oder  von  andern  her- 

20  rithren^.  In  Wahrheit  ist  hier  eigentlich  mit  zwei  Original- 
handschriften  zu  rechnen,  a  als  der  unter  Adams  Aufsicht 
angefertigten  und  Erzbischof  Liemar  iibergebenen  Reinschrift 
und  A  =^  X  als  seiner  ursprilnglichen  Originalhandschrift, 
die  er  nach  d^r  Herstellung  jener  Reinschrift  fortlaufend  ver- 

25  mehrt  und  ausgesialtet  hat.  Die  Lesarten  BG  (A  =  X)  im 
Verhdltnis  zu  A  (a)  konnen  daher  sehr  verschieden  gewertet 
werden.  Adam  selbst  kann  eine  erste,  von  ihm  zundchst  ge- 
wdhlte  Fassung,  die  in  BG  (A  =  X)  erhalten  ist,  in  a 
gedndert  haben  ^,  es  kanyi  aber  auch  die  allein  in  A  1  (A  1 — 3^ 

30  ].)  Lappenbergs  Apparat  mit  seinen  filnf,  im  vierten  Buck  zehn 

Nummern  war  zu  einer  fesien  Gliederu7ig  und  Gruppierung  der  Hand- 
schriften dock  nicht  durchgedrungen;  aoischeinende  Begellosigkeit  und 
Wider spruche  in  den  Lesarten  der  Handschriften  mufiten  Erstaunen  er- 
wecken.     Davon  ist  zwar  vieles  als  richtig  und  der  iatsdchlichen  Lesung 

85  der  Handschriften  entsprechend  hestdtigt  warden,  anderes  aber  erwies  sich 
als  irrig  und  ist  hier  stillschweigend  berichtigt  ivorden.  2)  Einzelne 

Worte  in  BC,  die  im  A- Text  fehlen,  sind  stets  in  Klammern  in  den 
Text  gesetzt  warden;  es  soil  mit  diesem  rein  form.alen  Verfahren  kein 
Urteil  aber  den  Ursprung  der  Warte  abgegeben  werden,  auch  Worte,  von 

40  deren  Hinzufiigung  durch  Fremde  ich  iiberzeugt  bin,  sind  so  wieder- 
gegeben.  Nur  Bestandteile,  die  den  alten  Zusammenhang  und  Sinn 
offenkundig  star  en,  sind  in  den  Apparat  verwiesen  warden.  Lappenberg 
hatte  solche  Worte  mehr  nach  Gefiihl  bald  in  den  Text,  bald  in  den 
Apparat   genommen.  3)   Vgl.  z.  B.  I,  12  (13),    S.  17,    N.  *,    dazu 

45  Nachtrdge  S.  287.  //,  28  (26), "  S.  88,  N.  1  und  N.3;  36  (34),  S.  97, 
N.  *  und  N.  6.  ///,  5,  S.  147,  N.  o. 


XLVIIl  M.  ADAM  BREMENSIS 

erhaltene  echte  Fassung  Adams  in  BC  (A  =  X)  naclitrdg- 
lich  von  anderen  (Bremer  Domherren)  gedndert  worden  sein. 
Nach  der  Verschiedenheit  der  Umstdnde  ergeben  sich  ziem- 
licli  zaklreiche  MoglichJceiten  der  Bewertung  der  einzelnen 
Lesarten  in  BC  einerseifs,  A  1  oder  A  1 — 3  anderers&its ;  5 
nicht  immer  konnten  alle  ausgedriickt  und  dargelegt,  aus 
praktischen  Grilnden  konnte  nur  die  durch  A  1  und  die 
weiteren  Hilfsmittel  verbiirgte  Fassung  a  zugrunde  gelegt  tend 
als  Hawpttext  zur  Darstellung  gebracht  iverden;  alle  Zusdtze 
dazu  sind  durch  eingeklammerten  Text,  durch  Scholien  und  lo 
durch  Sternnoten  wiedergegeben,  ebenso  die  vom  A-Text  ab- 
weichenden  Fassungen  der  BG-Handschriften  entweder  im 
Apparat  oder  da,  wo  die  Abweichungen  eine  sachliche  Be- 
deutung  haben,  durch  Sternnoten.  Die  Scholien  sind  an  die 
Stellen  gesetzt  worden,  auf  die  sie  sich  in  den  wichtigeren  is 
Handschriften  und  nach  demp-ffenbaren  Sinn  beziehen,  die 
Abweichungen  der  einzelnen  Uberlieferungen  in  der  Stellung 
der  Scholien  sind  in  der  Reg  el  nicht  angegeben,  da  das  den 
Apparat  ohne  wesentlichen  Nutzen  sehr  belastet  haben  wiirde; 
nur  bei  wenigen  Scholien,  die  in  verschiedenen  Handschriften  so 
an  sehr  verschiedenen  Stellen  stehen  oder  wo  die  Verschieden- 
heit der  Stellung  und  Beziehung  zum  Haupttext  verschie- 
denen Sinn  ergeben  kann,  ist  das  mitgeteilt. 

Die  innere  Zuverldssigkeit  des  Textes  ist  beinahe  ilber 
jeden  Zweifel  erhaben,    wo   die  Handschriften  A  und-  BC  25 
ubereinstimmen,  Anderungen  sind  da  nur  in  den  dringend- 
sten  Fdllen'^  ziddssig;  dag  eg  en  ist  da,  wo  die  Klassen  aus- 
einandergehen,  wohl  meistens,  aber  nicht  unter  alien   Um- 
stdnden,  A  zu  bevorzugen.    Auch  a  hatte  Fehler,  die  tJber- 
einstimmung  A  1 — 3   gegen  BC   beweist  allein  noch  nicht  30 
die  tiberlegenheit  des  A- Textes.    Wo  A  1  allein  die  A-Klasse 
darstellt,  kommt  es  hdufig  vor,  da/S  diese  Handschrift  verderbt 
ist,  daf^  C  willkilrlich  gedndert  und  allein  B  den  echten  Text 
erhaUen  hat,  oder  da/S  umgekehrt  B  gedndert  hat  und  allein 
in  C  das  Eichtige  erhalten  ist.    Die  Klassen  und  ihre  Les-  35 
arten  miissen  daher  stets  nach  ihren  inneren  Eigenschaften 
gewertet,  es  mu/S  von  Fall  zu  Fall  zivischen  ihnen  entschieden 
werden.   Bei  sachlich  gleich  moglichen  Lesarten  ist  stets  die  von 
A  1  zu  bevorzugen,  auf  Grund  der  oben  S.  XXXVII,  Z.  23  bis 
S.  XXXVIII,  Z.  2  dargelegten  Verhdltnisse  auch  gegen  die  40 
Ubereinstimrnung  A  2.  3.  BC;  diese  letzteren  Lesarten  sind 
in  der  Ausgabe  aber  fast  stets  durch  Sternnoten  hervorgehoben. 

1)  Vgl  oben  S.  XLIII,  N.  1. 


EINLEITUNG  §  3.  XLIX 

Konjekturen  sind  am  ersten  zuldssig  in  den  Sdtzen  und  Satz- 
teilen,  die  nur  in  A  1  iiberliefert^,  in  A  2.  3  und  BC  nicht 
enthalten  sind. 

Fiir  die  du/^ere  Gestaltung  von  Text  und  Varianten- 
5  apparat  sind  folgende  Grundsdtze  befolgt  worden.  In  den 
meisten  Au/SerlichJceiten  der  Orthographie^  ist  A  1  buchstdb- 
lich  wiedergegeben;  wurde  aus  besonderen  Grilnden  davon  ab- 
gewichen,  so  ist  dies  im  Apparat  vermerht^.  Nicht  vermerht 
sind  aber  folgende  generelle  Abweichungen,  die  sich  durch 

10  den  Abstand  der  Handschrift  (von  ca.  1200)  von  Adams  Zeit 
notwendig  machten.  Das  in  der  Handschrift  hdufig  vertretene 
^  ist  durch  ae  wiedergegeben,  in  alien  Endungen  der  ersten 
Deklination  ist  durchweg  ae  hergestellt,  auch  wo  A  1  (und 
evtl.  A  2)  einfaches  e  haben.    Ebenso  wurde  verfahren  bei 

15  Worten  wie  aestas,  aestuo,  aestimo,  laetus,  quaero*,  die  in 
A  1  (und  A  2)  bald  mit  e,  bald  mil  ^  oder  ae  geschrieben 
sind.  Stets  einfaches  e  nach  der  Orthographic  der  Zeit  und 
entsprechend  den  Handschriften  erhielten  seculum,  sepe, 
cesar,  pre.    Die  orthographischen  Varianten^  alter  spdteren 

20  Handschriften,  ci  oder  ti,  i  oder  y,  e  oder  ^  und  dergleichen 
sind  niemals  vermerht.  Ei7ie  Ausnahme  machen  nur  die 
Eigennamen,  deren  verschiedene  Formen  fast  vollstdndig  mit- 
geteilt  worden  sind^. 

1)  Vgl  z.  B.  HI,  39  (38),  S.  182,  N.  h  {Z.  39)  und  N.  3.  Filr  A  1-3 

25  z.  B.  IV,  3,  8.  231,  N.  4.  2)  Envahnenswert  ist,  daft  A  1  fast  niemals 
th  schreiht,  stets  tesaurus,  catena  und  dergleicheii  mehr.  Dies  ist  bei- 
behalten,  aber  ganz  unsicher,  ob  es  Adams  originale  Schreibweise,  bzw. 
die  Schreibung  von  a,  oder  Willkilr  der  spdteren  tjberlieferung  ist.  Alle 
anderen  Handschriften  schreiben  thesaurus,  cathena,  so  stand  sicherlich 

30  in  A  =  X.  Renus  in  A  1  ist  oft  in  Rhenus  korrigiert,  ob  vom  Schreiber 
selbst,  ist  rneist  nicht  sicher  zu  erkennen.  Beachtenswert  sind  Fehler 
wie  Gundredus,  das  auf  Gudredus  der  Vorlage,  oder  Truncco,  das 
auf  trucco  der  Vorlage  schlie/^en  Id/St.  3)  Nur  ganz  bedeutungslose 

Schreiberversehen  in  A  I,    Wiederholuiig  von  Silben  beim  Zeilenwechsel 

35  U7id    dergleichen,    sind    manchmnl    nicht   angegeben.  4)   Zwischen 

quaerere,  suchen,  und  queri,  sich  beklagen,  ist  nach  klassischer  Weise 
ohne  Biicksicht  auf  die  Schreibung  der  Handschriften  unterschieden. 
5)  Nur  wenige  allgemeinere  sind  zu  verzeichnen.  B  l^  schreibt  hdufig 
pvilegium   fiir    privilegium,    inpetus,    inquid,    stets    excercitus,    aput. 

40  Alle  Zahlen  sind  in  B  \^  und  jB  ll>  stets  in  Worten  voll  ausgeschrieben. 
Der  Druck  B  2  hat  mit  ddnischer  Orthographic  stets  Villehad  ,  Ville- 
ricus  usw.,  was  filr  sich  niemals  vermerkt  worden  ist,  wenn  '>  t  andere 
GrUnde  zur  Verzeichnung  der  Variante  notigten.  6)  Bei  .  ngaben  im 
Variantenapparat,  die  aus  sachlichen  Grilnden  notwendig  war  en  und  die 
Lesart  mehrerer  Handschriften  zusammenfassen,  ist  als  Schreibung  die 
der  dltesten  Handschrift  oder  Handschriften,  B\^.  G  \  gewdhlt,  die  Ab- 
weichungen    der    jungen   tjberlieferung  en    in  diesem  Punkte  sind  dann 

Adam  Bremensia.  IV 


L  M.  ADAM  BREMENSIS 

Im  Variantenapparat  voll  verzeichnet  wurden  alle  wirJc- 
lich  den  Text  berilhrenden  Abweichungen  alter  selbstdndigen, 
fiir  die  Textgestaltung  unddie  Textgeschichte'^wichtigenHand- 
schriften  und  Drucke^  also  Al.  2.  3.  Bl  (=  Bl^  -\-  Bl^J. 
B  1^.  B  2.  C  1.  2.  3;  nicht  berucksichtigt  sind  die  singular  en  5 
Verderbnisse  der  jungen  Handschrift  B  1^.  Im  vierten  BucJie 
sind  die  Abweichungen  B  3^~^  und  B  3^*"^,  die  bestimmt, 
und  B  3^~^,  die  vielleicht  uber  den  Text  der  Sorder  Hand- 
schrift Auskunft  geben,  vollstdndig  mitgeteilt,  dagegen  von 
denen  in  B  3^~^  nur  eine  sehr  beschrdnkte  Auswahl  der  lo 
wichtigsten  und  derjenigen,  die  die  Verzweigung  der  Hand- 
schriften  erkennen  lassen.  Etwas  ausgiebiger,  als  alte  Ab- 
schriften  der  Sorder  Handschrift,  aber  doch  auch  nur  mit 
Auswahl  wurden  jB  4.  5  berucksichtigt.  Bei  der  gro/Sen  Zahl 
der  Handschriften  fiir  das  vierte  Buch  sind  die  Varianten  is 
dort  mehr  als  vorher  auf  die  alleriiotwendigsten,  textlich  wich- 
tigen  beschrdnkt,  tint  den  Apparat  nicht  allzusehr  anschwellen 
zu  lassen.  An  besonderen  Stellen  ist  auch  auf  charakteristi- 
sche  Lesarten  von  Ausschreibern,  dem  Annalista  Saxo,  Hel- 
mold  und  anderen  hingewiesen.  20 

Die  Kapiteleinteilung  ist  ausschlie/^lich  nach  A  1  vor- 
genommen^,  auch  wo  A  2.  3.  BC  iibereinstimmend  eine 
andere  haben,  ist  diese  nach  den  oben  S.  XXXVII  dargelegten 
Umstdnden  nicht  als  maf^gebend  angenommen,  sondern  nur  im 
Apparat  verzeichnet  worden.  A  1  zdhU  die  Kapitel  nicht ^  25 
sondern  bezeichnet  sie  7iur  durch  Initiate  und  (meistens) 
neue  Zeile;  ebenso  verfahren  A  2.  3  und  CI.  B  1  und  C  2 
(d.  h.  die  Rantzausche  Handschrift,  bei  Lindenbrog  die  Zdh- 
lung  am  inneren  Rande)  teilen  das  ganze  Werk  fortlaufend  in 
251  Kapitel,  diese  Form  geht  also  wohl  auf  X  zuriick,  von  30 
den  in  A  1  die  Bilcher  einleitenden  Versen  sind  in  BC 
nur  einige  in  einzelnen  Handschriften  iiberliefert^.    C  2  hat 

unberiicksichtigt   gehliehen  oder  hochstens  einmal  durch  Klammern  an- 
gedeutet. 

1)  Bei  der  gro/^en  Zahl  der  Ausschreiber  und  der  V erschiedenheit  35 
ihrer  Texte  sind  auch  singuldre  Verderbnisse  der  dlteren  oder  auf  alien 
Chrundlagen  beruhenden  Handschriften  oft  sehr  wichtig.  2)  Nur  die 

von  BC,  bzw.  A  2.  3.  BC  dem  Text  hinzugefiigten  ganzen  Kapitel  sind 
als  solche  fortlaufend  gezdhlt  und  in  die  Reihe  der  von  A  1  gebotenen  ein- 
gefiigt  worden,  daher  sind  im  zweiten  und  vierten  Buch  mehr  Kapitel  40 
gezdhlt  als  A  1  hat.  3)  Es  ist  moglich,  daf^  sie  in  den  andere7i  Texten 
durch  Schuld  der  Uberlieferung  verloren  sind  (sicher  liegt  es  so  in  A  2.  3^, 
aber  auch  moglich,  da/3  Adam  die  Einteilung  des  Werkes  in  Biicher  und 
deren  Bezeichnung  durch  die  Verse  erst  in  a  konsequent  durchgefiihrt  hat. 
In  A  —  X  hatte  er  vielleicht  ursprunglich  nur  eine  durchgehende  Kapitel-  45 


EINLEITUNG  §  3.  LI 

doppelte  KapitelzaMung  J  am  du^eren  Rande  die  von  B  2, 
am  inneren  die  der  Rantzauschen  Handschrift.  In  dieser 
Ausgabe  hier  sind  neben  der  zugrunde  gelegten  Einteilung 
von  A  1  alle  anderen  mitgeteilt,  die  von  Lappenberg  am 
5  Rande,  die  der  anderen  Handschriften  und  dlteren  Drucke 
im  Apparat^.  Dies  geschah,  weil  gerade  die  Kapiteleinteilung 
filr  die  Erkenntnis  des  Verhdltnisses  der  Handschriften  zu- 
einander  von  Wert  ist,  und  um  das  Auffinden  von  Stellen 
nacTi  Zitaten  in  dlterer,  noch  durchaus  nicht  ilberholter  Lite- 
10  ratur  wie  Dahlma7in,  Geschichte  von  Ddnemark  I,  und  Lap- 
penberg, Geschichte  von  England  I,  zu  erleichtern.  Audi  die 
Satzeinteilung  ist  in  der  Ausgabe  moglichst  nach  A  1  ein- 
gerichtet,  sofern  sie  nicht  dort,  was  vorkommt'^,  dem  richtigen 
Sinn  und  Verstdndnis  vollkommen  widerspricht;  die  Ab- 
15  weichungen  der  wichtigeren  Handschriften  wurden  mitgeteilt, 
weil  verschiedene  Satzeinteilung  manchmal  verschiedenen  Sinn 
ergibt  und  diese  Gliederung  ilberhaupt  wichtig  filr  deri  Zu- 
sammenhang  der  Uberlieferungen  und  filr  das  Verstdndnis 
des  Textes  ist.  Die  Interpunktion  wurde  nach  den  Erf  order- 
ed nissen  des  Sinnes  eingerichtet,  manchmal  auch  gegen  die 
fiber einstimmung  alter  Handschriften,  was  dann  vermerkt 
wurde  ^. 

Die  Sachanmerkungen^  verfolgen  denZweck:  1)  die  nicht 

immer  deutlichen  Meinungen  Adams  zu  erldutern  und  in 

25  ihrem  Sinne  klarzustellen,  zu  zeigen,  wie  er  zu  seinen  An- 

einteilung,  in  die  dann  vielleicht  noch  Ansdtze  zur  Bucheinteilun^  nach- 
trdglich  von  ihm    eingetragen    worden    sind. 

1)   Dabei  bedeutet  beispielsweise:  Cap.  XCIX.  B  1.  0(1).  2;  Cap. 
XLVII.  B  2.  (C  2),   folgendes:   B  1  und  C  2  (die  Rantzausche  Hand- 

30  schrijt)  beginnen  hier  Kap.  99,  C  1  beginnt  ein  neues  Kapitel,  gibt  ihm 
aber  keine  Ziffer  (es  ist  auch  nicht  das  99.  in  CI);  B2  beginnt  Kap.  47 
seines  zweiten  Buches,  C  2  folgt  ihm  darin  am  duperen  Rande.  2)  Vgl. 
z.  B.  II,  11  (9),  8.  68,  N.  h.  k.  In  A  I  herrscht  das  Bestreben,  die 
Perioden  in  viele  kleine  Sdtze  mit  grof^en  Anfangsbuchstaben  zu  zerlegen, 

36  wobei  oft  die  selbstdndig  gemachien  Teile  grammatisch  gar  kein  eigenes 
Dasein  fiihren  konnen.  3)  Vgl.  z.  B.  1, 12  (13),  *Sf.  16,  N.  d.     IV,  5, 

S.  233,  N.l.  4)  Viele  sind  aus  der  vorigen  Ausgabe  von  Lappenberg 
iibernommen  und  durch  (L)  gekennzeichnet,  andere  stammen  aus  dem  Buche 
von  Kohlmann  und  sind  mit  der  Kennzeichnung  (K)  versehen.  Diese  tjber- 

40  nahme  und  Kennzeichnung  bedeuten  aber  stets  nur,  dafi  der  weseniliche 
Gedanke  oder  Nachweis  der  Anmerkung  von  Lappenberg  oder  Kohl- 
mann herrilhren;  eine  Nachpriifun^  des  Sachverhalts,  oft  mit  Ergdnzung 
und  Berichtigung  der  Angaben  durch  mich,  hat  in  alien  Fallen  slatt- 
gefunden,  so  dafi  die  Fassung  dieser  Noten,  wie  sie  vorliegen,  ebcnso  wie 

45  die  oiler  andern  mir  zuzuschreiben  ist.  Es  sollte  nur  das  urspriingliche 
Verdienst  von  Lappenberg  und  Kohlmann  um  diese  Nachweise  nicht 
verschwiegen  werden. 

IV* 


LII  M.  ADAM  BREMENSIS 

gahen  gekommen  ist  (z,  B,  zu  semen  Berechnungen  im  ersten 
Buche),  auf  seine  Quellen  und  ihren  Einflu/S  hinzuweiseny 
sein  Verfahren  als  Schriftsteller,  seine  Neigungeii  oder  Ab- 
neigungen,  seine  Irrtiimer  zu  beleuchten;  2)  die  Bestandteile 
des  Werkes  zu  sckeiden,  im  einzelnen  an  Ort  und  Stelle  sack-  5 
lich  zu  begriinden,  ivarum  diese  Angabe  oder  Lesart  Adam 
nicht  angehoren  Jcann,  woJil  aber  jene,  und  so  in  schdrfer 
eindringender  Weise,  als  bisher  moglich  ivar,  eine  kritisch- 
sachliche  Wertung  vieler  einzelner  Nachrichten  anzubahnen; 
3)  hie  und  da  auf  andere  Quellen  init  gleicJien  oder  charak-  10 
teristisch  abweichenden  Angaben  hinzmveisen,  die  filr  die 
einzelnen  Nachrichten  neueste  oder  beste  Literatur  in  freier 
Auswahl  zu  nennen.  Vollstdndigkeit  in  dieser  Beziehung 
wird  durchaus  nicht  erstrebt,  etwas  mehr  Raum  als  den 
deutschen  VerhdUnissen  glaubie  ich  den  dem  deutschen  Leser  15 
wohl  oft  weniger  bekannten  ddnischen  und  nordischen  Dingen 
und  der  sie  erlduternden  Literatur  widmen  zu  dilrfen. 

§  4.  Adams  Leben. 

Als  Verfasser  des  vorliegenden  Werkes  nennt  sich  A.  mi- 
nimus sanctae  Bremensis  ecclesiae  canonicus^,  Helmold  20 
/,  14^  nennt  ihn  magister  Adam.  Eine  Urkunde^  Erz- 
bischof  Adalberts  vom  11.  Juni  1069  schreibt  und>  unter- 
schreibt^  Adam  magister  scolariim  Bereits  der  erste  Her- 
ausgeber  Vedel  hat  zweifellos  mil  Eecht  den  niemals  an- 
gefochtenen  Schlup  gezogen,  da/S  der  von  Helmold  genannte  25 
Adam  der  Verfasser  des   Werkes  sei. 

Adam  sagi  von  sich,  da/3  er  als  proselitus  et  advena^ 
von  Erzbischof  Adalbert   unter  die  Bremer  Kanoniker  auf- 
genommen,  da/3  er  i^n  24.  Jahre  Adalberts,  also  zivischen  An- 
fang  Mai  1066    und  Ende  April  1067,  nach  Bremen  ge-  30 
kommen  sei^,  da/3  der  Erzbischof  ihn  personlich  geliebt  habe'^. 

1)  PraefatioS.  1.  2)  SS.  rer.  Gertn.  ed.  2,S.  30.  3)  Ham- 

hurgisches  UB.  I,  n.  101,  8.  96  ff.  4)  scrips!  et  subscripsi,  bei  den 

anderen  Zeugen  heifit  es  interfui  et  subscripsi  (alle  vor  Adam)  oder  nur 
subscripsi   (alle  7iach  Adam).     Die  Originalitdt  und  eigenhdndige  Her-  35 
stellung  der  Urkunde  durch  Adam  la  fit  sich  sehr  ivahrscheinlich  ?nachen, 
wie  ich  kilnftig  an  aiiderer  Stelle  zeigen  werde.  5)  Praefatio  8.  1. 

Man  vergleiche  auch  Adams  Bemerkung  III,  56  (55),  8.  202,  Z.  6  uher 
die  invidia,  quam  in  advenas  habent  (die  8achsen),  ein  Tadel,  der  sicher- 
lich  mit  auf  eigenem  Erlehen  des  Autors  heruht.    Als  Gegenaufierung  von  40 
der  anderen  8eite  ist  die  gereizte  Bemerkung  des  8chol,  151  zu  betrachten, 
die  sogleich  naher  zu  untersuchen  ist.  6)  ///,  4.  8.  146.  7)  ///, 

65  (64),  8.  212. 


EINLEITUNG  §  3.  4.  LIII 

Wenn  er  Epilog  V.  20  von  iuvenilibus  ausis  spricht,  so  ist 
dieser  Bescheidenheitsfloskel  wohl  haunt  mehr  zu  entnehmen 
als  nur,  dap  er  eben  nicM  in  hoherem  oder  gar  hohem  Alter 
gestanden  hahen  kann.  Im  Anfang  seines  Bremer  Aufent- 
5  haltes  sei  er  zu  Konig  Svend  Estridsen  gegangen^,  der  ihn 
giltig  aufgenotuw,en  und  von  dem  er  seJir  vielen,  fast  den 
meisten  Stoff  filr  sein  Werh  erhalten  habe.  Dap  Adam  beim 
Tode  Erzbischof  Adalberts  nicht  in  Goslar  anwesend,  soyidern 
offenbar  in  Bremen  war,  ergibt  III,  65  (64)^. 

10  Adams  vermutlicJie  Heimat,  aus  der  iJin  Erzbischof  Adal- 

bert berufen  hat,  hat  man  in  Thilringen^  oder  Obersachsen, 
neuerdings  auch  in  Lothringen^  gesucht.  Ich  glaube  viel  eher 
Ostfranken  vorschlageii  zu  konneji,  teils  aufGrund  von  eigenen, 
seit  langem  angestellten  sachlichen  Erwdgungen,   teils  auf 

15  Grund  von  sprachlichen  Untersuchungen,  die  auf  meine  Bitte 
Herr  Professor  Edward  Schroder  in  Gottingen  ausgefuhrt  hat. 
Sachlich  ist  auf  folgendes  hinzw.veisen.  In  dem  nur  in  G 
(G  2;  G  1  hat  vorher  aiifgehort)  uberlieferten  Scholion  151 
(145),  S.  270  hei/^t  es:  scriptor  huius  libelli  fuit  ex  Ger- 

20  mania  superiori,  unde  vocabula  pleraque  sive  nomina  pro- 
pria .  .  .  nobis  corrnpit.  Die  Nachricht  rilhrt  sicherlich  von 
dem  Bearbeiter  der  Urfassung  G  vo7i  1085  i^.  her  und  verdient 
alien  Glauben^.  Germania  superior  liegt  nach  Isidor^,  Ety- 
mologiae  XIV ,  4,  4  iuxta  septentrionalem  oceanum,  im 

25  Gegensatz  zur  Germania  inferior  circa  Ehennm;  diese  De- 
finition kann  der  niederdeutsche,  bremische  Geistliche  bei 
seiner  Aussage  nicht  im  Sinne  gehabt  Jiaben.  Viel  besser 
pa/St  Honorius  Augiistodimensis,  Imago  raundi'^ :  ADanubio 
usque  ad  Alpes  est  Germania  superior  ....    Versus  occa- 

30  1)  ///,  54  (53),  S.  198/.     Adams  Ausdrucksweise   kann  hier  wohl 

nur  so  gedeidet  werden,  da/3  er  zum  Konig  nach  Ddnemark  gegangen 
ist,  schwerlich  so,  da/3  er  ihn  etwa  bei  einer  der  Zusammenkilnfte 
mit  Erzbischof  Adalbert  in  Schlesivig  oder  an  der  Eider  gesprochen 
hat.         2)  S.  212,  Z.  11  ff.    AnscJieinend  ist  aber  Adam  doch  einmal  in 

35  Goslar  gewesen,  vgl.  Ill,  28  (27),  8.  171,  Z.  6  mit  N.  2.  3)  Vgl. 

Kohlmann  8.  5.  4)  Hauck,  KG.  Deutschlands  III  »•  *,  947,  N.  1. 

5)  Als  Konsequenz  dieser  Erkenntnis  und  Ansto/3nahme  des  Urhebers 
der  Urfassung  G  ist  anzusehen,  wenn  G  vielfach,  aber  durchaus  nicht 
konsequent,  niederdeutsche  8prachformen  an  Stelle  der  oberdeutschen  von 

40  AB  aufweist.  Vgl.  dariiber  kiinftig  die  unteyi  8.  LV,  N.  4  genannte 
Arbeit  von   Edward  8chr6der.  6)   Hans   Philipp,   Die  historisch- 

geographischen  Quellcn  in  den  etymologiae  des  Isidorus  von  8e.villa. 
II  (Textausgabe  und  Quellenangabe),  i08  (Quellen  und  Forschungen 
zur  alien  Geschichte  und  Geographic,  herausg.  vo7i  W.  Sieglin,  Heft  20, 

45  Berlin  1913).  7)  88.  X,  132. 


LIV  M.  ADAM  BREMENSIS 

sum  Elieno,  versus  aquilonem  Albio  flumine  terininatur. 
In  hac  est  regio  Sue  via  .  .  . ;  hec  et  Alemannia  .  .  .  appel- 
lata;  hec  et  Eetia  dicta ^  .  .  .  Est  in  ea  Noricus,  que  et 
Bavaria  .  .  .  Est  et  orientalis  Erancia,  cui  coniungitur 
Thuringia,  quam  sequitur  Saxonia.  Ab  Albia  fluvio  est  5 
Germania  inferior.  Wenn  Honorius  hier  zur  Germania 
superior  neben  anderen  Gebieten  audi  Sachsen  (westlich  von 
der  Elbe)  rechnet,  so  kann  der  in  Bremen  schreibende  Ver- 
fasser  des  Scholion  151  zum  mindesten  dieses  nicht  mit  zu 
seiner  Germania  superior  gerechnet  liabeyi.  Es  bleiben  die  lo 
ilbrigen  Gebiete,  von  denen  nach  Honorius  z.  B.  Lotliringen 
ausdrucklich  ausgeschlossen  ist^.  In  der  Hauptsache  ist  die 
Germania  superior  des  Honorius  das  eigentliche  Silddeutsch- 
land  und  Mitteldeutscliland;  zur  Entscheidung  bieten  sich 
aus  Adams  Werk  einige  bisher  dafilr  nicht  verwertete  Stellen.  15 
Die  wichtigste  ist  wohl  die  beriihmte  ilber  das  Herzogtum  des 
Bischofs  von  Wurzburg  III,  46  (45),  3.  188.  Adam  wiirde 
schwerlich  auf  Verfassungszustdnde  in  einem  recht  fern- 
liegenden  Bisium  so  ausfuhrlich  Bezug  genommen  haben, 
ivenn  er  nicht  wenigstens  in  dessen  Nachbarschaft^  zu  Hause  20 
gewesen  ware.  /,  10  (11),  S.  11  nennt  Adam  au^er  Bonifaz 
und  Willibrord  als  Missionare  Deutschlands  drei  Manner, 
die  in  Oberdeutschland  gewirkt  haben,  Gallus  in  Alemannien, 
Emmeram  in  Bayern  und  Kilian  in  Franken^.  Die  Stelle 
weist  einen  gewissen  Anklang  an  Kap.  1  der  Passio  altera  2s 
Kiliani  auf^,  vielleicht  hat  Adam  diese  einmal  gelesen.  Ge- 
loisse  Ankldnge   an   das   Chronicon   Suevicum   universale^ 

1)   Alemannia    und   Retia   konnen   im  Zusammenhange   ivohl   als 
andere  Namen  fiir  Suevia  odcr  als  Namen  von  Teilgebieten  davon  auf- 
gefafit  werden.    Germania  superior  umfaf^te  dann  nach  Honorius  Schwa-  30 
ben,  Bayern,  Ostfranken,  Thiiringen  und  Sachsen.         2)  Auch  durch  die 
Sprache   wird   es   oAisgescMossen,    vgl.    unten   S.  LV.  3)  Der  Aus- 

druck  dicitur  S.  188,  Z.  18  spricht  wohl  am  ersten  dafilr,  dafi  Adam 
nicht  in  Wurzburg  selbst,  eher  in  einem  benachbarten  Bistum  seine  Heimat 
hatte.  Dafi  die  Nachricht  verfassungsgeschichtUch  nicht  ganz  genau  ist  35 
(vgl,  S.  188,  N.  4),  Idfit  sich  wohl  nacJi  keiner  Richtung  hin  mit  Sicher- 
heit  verwerten.  Denn  welcher  mittelalterliche  Autor  hat  sich  in  verfassungs- 
mdf^igen  und  ilberhaupt  sachlich-technischen  Dingen  ganz  genau  ausge- 
driickt?  4)  Gewiji  hat  die  Mission  in  Deutschland  vor  Bonifaz  hauptsdch- 
lich  in  Siiddeutschland  gewirkt;  aher  wiirde  z.  B.  ein  meif^nischer  oder  loth-  40 
ringi'Jcher  Geistlicher  so  besonders  auf  diese  siiddeutschen  Missionare 
hingewiesen  haben  wie  Adam?  5)  Adam  8.  10,  Z.  25  his  8.  11,  Z.  2, 
vgl.  Acta  Sanctorum^  Juli  II,  615:  (Columbano  gaudet  Italia),  Gallo  dita- 
tur  Alemannia,  Kiliano  Teutonica  nobilitatur  Francia.  6)   Vgl. 

unten  8.    LX,    N.  3.      Eine  Handschrift    des    Chron.  8uevicum    uni-  4» 
versale  ist  in  Wiirzburg  oder  dort  wenigstens  erreichbar  gewesen;  es  ist 


EINLEITUNG  §  4.  LV 

leg^n  den  Gedanken  naJie,  dap  er  auch  dieses  einmal  gelesen 
hat.  Die  Gesamtheit  dieser  Indizien  ld/3t  eine  Heimat  mit 
eintm  gewissen  oherdeutschen  GesicJdskreis  in  der  Ndhe  des 
Wilrzburger  Bistums  vermuten.  Adam  ist  im  Jahre  1066/67 
6  nach  Bremen  geJwmmen,  1065  hat  sich  der  Bamberger  Klerus 
mit  einer  Bitte  um  Hilfe  an  Erzbischof  Adalbert  gewandt  und 
in  seinern  Schreiben  ^  auf  Idngere  enge  Beziehungen  ^  zwischen 
ihne7i  Bezug  genommen.  In  Bamberg  bestand>  eine  der 
bluhendsten  Schulen  der  Zeit'^,  an  der  Adam  sehr  wohl  sein 

10  umfangreiches  Wissen  und  seine  ausgedehnte  Kenntnis  klassi- 
scher  Autoren  erwerben  konnte,  von  der  ihyi  Adalbert  eben 
ans  diesem  Grunde  als  magister  scolanim  nach  Bremen  be- 
rufen  haben  kann.  Eine  Herkunjt  Adams  eyitweder  aus  dem 
Bamberger  Bistum  nnd  vielleicht  direkt  von  der  Bamberger 

15  Schule  oder  vielleicht  auch  aus  Wilrzburg  glaube  ich  als  am 
meisten  wahrscheinlich  vermuten  zu  dilrfen. 

Damit  lassen  sich  die  Ergebnisse  der  von  Edward  Schro- 
der angestellteyi  sprachlichen  Untersuchung  *  der  Namens- 
formen  sehr  gut  vereinigen.    Danach  sind  'durch  die  Sprache 

20  aufJer  Baiern  und  Aleynannien  auch  Nordthiiringe7t  und 
Obersachsen,  Niedersachsen  und,  das  mittelfrdnkische  Gebiet 
(  Ripuarien  und  Nordfranken)  —  mithin  auch  Lothringen  — 
ausgeschlossen.  Zwischen  Rheinfranken  (Sildhessen),  Ost- 
franken  und  dem  eigentlichen  Thuringen  haberi  wir  die  Wahl, 

25  und  dabei  scheint  es  mir  nicht  gleichgultig,  da/3  Adam  von 
dem  yiachbarschaftlichen  Ursprung  der  Werra  tmd  der  Saale 
Kunde  hat  (I,  2)  und,  wie  ich  schon  hier  vorausschicke,  die 
Unterweser  seiner  neiien  Heimat  konsequent  ,Werra'  nennf. 
Schroder  schldgt  also  nach  der  dann  jolgenden  sprachlichen 

30  Einzeluntersuchung  'Ostfranken  ^  oder  Thuringen  als  Heimat 

im  Chronicon  Wirziburgense,   SS.  VI,  in  gro/^en   Teikn  wortlich  aus- 
geschrieben. 

1)  Codex  Udalrki  n.  29,  Jaffe,  Monumenta  Bambergensia  S.  56/. 
2)  Es  hei/3t  in  dem  Schreiben:  tociens  rebus  perditis,  tociens  desperatis 

35  praesentissimarn  in  vobis  opem,  singulare  in  vobis  cxperti  sumiis  prae- 
sidiiim.  Auch  auf  die  von  Adam  II,  68  (66),  S.  128  und  III,  7,  S.  148 
bezeugten  Beziehungen  zwischen  Adalbert  und  Bischof  Suidger  von  Bam- 
berg kann  in  diesem  Zusamm.enhange  hingeiviesen  werden.  3)  Vgl. 
H older- Egger,  Lamperti  Opera,  Praefatio   c.  I,  p.  XL          4)  Herr  Pro- 

40  fessor  Schroder  veroffentlicht  seine  Ausfuhrungen  in  den  Hansischen  Ge- 
schichtsbldttern  fiir  1918.  Ich  durfle  sie  bereits  im  Manuskript  einsehen 
und  benutzen  und  spreche  Herrn  Professor  Schroder  dafiir  und  fiir  seine 
gesamte  Bemuhung  um  die  Sache  auch  hier  den  besten  Dank  aus. 
5)  Fiir  Ostfranken  spricht  nach  den  Mitteilnngen  von  Herrn  Professor- 

45  Schroder  7wch,  dafi  dort  der  Name  Adam  auch  im  frilheren  MitteUilter 


LVI  M.  ADAM  BREMENSIS 

vor,  mit  hesonclerem  Hinblick  auf  das  Gebiet  der  obeisfzn 
Werra.  Ein  iveiteres  Argument  clafilr  liefert  iJini  noch  die 
Fdlschung  D.  Kar.  I,  n.  245.  Diese  h'Jnne  oms  spracJilichen 
Grilnden  schwerlich  vor  der  ziveiten  Hal  ft  e  des  11.  Jahrhm- 
derts,  eben,  Adams  eigener  Zeit,  eiitstandeii  sein,  sie  weise  5 
konsequent  (viel  konseqiienier  als  Adam  selbst)  oberdeutsche, 
ostfrankische  Namensformen  auf,  ihr  Urheber  raiisse  aits  der 
Gegend  der  Werra  imd  des  Baches  Kosten  (Quistina),  I.  Nbb. 
zum  Main,  BA.  Lichtenjels,  stamwxn.  Vermutlich  hatle 
dieser  Mann  eine  einfluPreiche  Slelhmg  in  Adalberts  Karizlei,  lo 
vielleicht  hat  er  seinen  Landsmann  Adam  (der  gleichfalls  von 
der  Werra  stammte)  nach  sich  gezogen. 

Verbindet  man  also  die  Argiiynente  sachlicher  und 
sprachlicher  Natur  miteinander,  so  kann  man  am  ersten 
wohl  mit  WahrscheinUchkeit  vennuten,  dap  Adam  in  den  i5 
Gebiet  en  zwischen  detn  oberen  Lauf  des  Mains  und  dem 
oberen  Lauf  der  Werra,  an  den  Sildabhdngen  des  Tharinger 
Waldes  oder  in  Oberfranken  seine  Heimai  hatte,  dap  er  viel- 
leicht aus  Bamberg  nach  Bremen  gekommen  ist. 

1st  Adams  erste  Originalhandschrift  A  =  X  von  fremder  20 
Hand  bearbeitet  und  die  Urhandschrijt  C  ohne  Adams  Mit- 
wirkimg  durch  einen  Bremer  Domherrn  vielleicht  schon  am 
1085 — 1090  hergestellt  worden,  so  mufS  Adam  damals  ivohl 
bereits  tot  gewesen  sein.   Eine  Art  ergdnzenden  Beweis  dafiir 
liefern  die  Scholien,  in  denen  die  Ereignisse  nirgends  weit  25 
iiber  die  Zeit  des  Haupttextes  hinab  verfolgt  und  dargestellt 
werden^.    Am  iveitesten  reichen  die  nach  Uberlieferung  und 
Sprache   sicher  von  Adam  herriihrenden   Scholien   81 — 86 
(85 — 87)  tmd  110  (136),  die  die  Darstellung  der  Ereignisse 
in  Schweden  gegen  den  Text  berichtigen  und  bis  gegen  1080  30 
fortfilhren,  also  damals  oder  nicht  lange  danach  geschrieben 
sein  werden.     Bis  etwa  1081 — 1085  also  kaim  Adam  noch 
mit  der  Hinzufilgnng  von  Scholien  beschdftigt  gewesen  sein, 
weiter  Idfit  sich  keine  Spur  von  ihm  nachweisen,  er  ist  wohl 

ofter  vorkommt,  wahrend  er  sonst  in  Deutschland  in  dieser  Zeit  sehr  selten  35 
ist  und  erst  spdier  gebrduchlich  wird. 

1)  Freilich  wollte  ja  Adam  eine  Fortsetzung  seines  Werkes  fiir  die 
Zeit  Liemars  zundchst  nicht  schreiben,  Epilog  V.  33 — 37,  die  /Scholien 
sind  dem  Sinne  nach  Ergdnzungen  und  Berichtigungen  des  alien  Textes 
und  beziehen  sich  auf  die  in  ihm  dargestelUen  Ereignisse.  Aber  wdren  40 
sie  lange  nach  der  ersten  Darstellung  geschrieben  worden,  so  miipte  man 
bei  ihrer  Masse  und  ihr  em  Umfang  doch  ofter  einmal  eine  unwillkilrliche 
Bezugnahme  auf  spdtere  Ereignisse  in  ihnen  finden,  die  jetzt  niir  in  den 
sogleich  zu  behandelnden  Fallen  nachzuweisen  ist. 


EINLEITUNG  §  4.  5.  LVII 

Iriihzeitig  gestorben.  Den  .12.  Oktober  als  Todestag  eines  ma- 
gister  Adam  nennt  das  Biptychon  Bremense'^  ohne  Angabe 
eines  Jahres. 

§  5.   Die  Quellen  and  die  Entstehiings^eit 
5  des  Werkes, 

Adam  hat  au/^erordentlich  viele  Quellen  benntzt-,  nicht 
tvenige  nur  fur  eine  einzige  Angabe,  die  sie  ilim  jilr  seinen 
Gegenstand  boten,  Lebensbeschreibungen,  Ghroniken  und  An- 
nalen,  geographische  ScJiriften,  Briefe,  einzelne  Urhunden, 

10  Urkundensa7nmlungen,  HrchenrechtUche  Quellen  und  ande- 
res  der  Art  mehr;  dazu  viele  Schriftsteller,  denen  er  Sen- 
ten0en  oder  stilistische  Wendungen  entnahm,  die  ihm  aber 
gelegentlich  auch  die  eine  oder  andere  sachliche  Angabe 
lieferten. 

15  Von  Lebensbeschreibungen  hat  er  die  Vita  Anskarii^ 

gehabt  U7id  ausgiebig,  aber  nicht  immer  richtig^,  benutzt;  filr 
Bonifatius  wahrscheinlich  mehr  ere  Viten,  wohl  die  erste  und 
die  dritte;  dann  die  Vita  Karoli  von  Einhard,  die  Vita  Liud- 
geri^y  Badbodi^,   Bimberti,   Vita  und  Miracula  Willehadij 

20  Vita  Willibrordi'^,  Admn  hat  diese  Lebensbeschreibungen  er- 
sichtlich  hochgeschdtzt  und  mehrfach^  ihre  Angaben,  wo  sie 
von  denen  ariderer  Quellen  abweichen,  bevorzugf.  Von  Ghro- 
niken und  Annalen  nennt  und  benutzt  er  an  einer  Stelle  (I,  3) 
die  Historia  Francorum  des  Gregor  von  Tours.    Aufjallend 

25  grof^  ist  die  Zahl  der  von  ihm  genannten  Quellen  dieser  Art, 
ilber  die  sich  etwas  Sicheres  nicht  aussagen  Idfit,  die  wir  ent- 
iveder  gar  nicht  mehr  haben  oder  auf  dere?i  uns  vorliegeiide 

1)  Archiv  des  historischen  Vereins  filr NiedersachseM  1835,  S.  304.  Die 
Mitteilnngen  von  J.H.  v.Seelen,  Brem.-  rind  Verdische  MerJcwiirdigkeiten 

30  VI.  Sammlung  S.  4.11  f.  (bei  Pratje,  Die  Herzogtiimer  Bremen  und  Verden. 
Seckste  Sammlung,  Bremen  11 Q2)  aus  einem  Briefe  eines  gewissen  Kel- 
pius  vom  4.  Mai  1716,  dafi  Adam  dem  Bremer  Kapitel  einen  Wald  hei 
Ramelsloh  geschenJct  habe,  von  einem,  Grabstein  mit  A  und  dhnliche 
mehr,   haben   nicht  die   geringste  zuverldssige  Grundlage  und  sind  ganz 

35  unglaubwilrdig.  2)  Untersuchungen  uber  die  von  ihm  benutzten  Quellen 
bringenJ.  Asmussen,  De  fontibus  Adami  Bremensis  commentarius,  Kiliae 
1834,  dann  Lappenberg,  Archiv  VI,  110 — 827;  Kohlmann  S.  15 — 21. 
3)  Die  Stellen,  an  denen  Adam  die  hier  zu  behandelnden  Quellen  direkt 
genannt   hat,   sind   leicht  durch  das  Namenregister  feslzustellen.     Hier 

40  werden  nur  die  Stellen  der  Benutzung  ohne  Ziiierung,  soiveit  das 
einen  Wert  hat,  zusammengestellt.  4)  Vgl.  z.  B.  S.  21,  N.  2;  S.  22, 

N.  1;  S.  27,  N.  5-7,  und  ofter.  5)  S.  232,  vgl.  S.  13.  6)  /,  38 

(40),  S.  41,  N.  3.  7)  S.  13,  232;  vgl.  S.  176,  lY.  7.  8)  Vgl. 

S.  12,  N.  1.  9;  S.  13,  N.  10. 


LVIII  M.  ADAJM  BREMENSIS 

Formen  die  Aussagen  Adams  nicht  passen'^.  Von  den  An- 
nales  Corbeienses  f'comijotus  a  Corbeia  delatus  /,  35  (37  )j 
mu/j  er  cine  etwas  reichere  Fassung  gehabt  haben  als  die  in 
der  erhaltenen  Handschrift  vorliegt^,  M it  den  Annates  FuU 
denses  stimmt  er  oft  ivortlich  ilberein  und  zitiert  sie  als  die  & 
Historia  Francorum;  er  hat  die  Contiiiuatio  Batisbonensis 
gehabt,  bei  seiner  jreien  Benutzungsweise  ist  aber  filr  die 
Handschrift,  die  ihin  vorgelegen  hat,  nicht  viel  zu  schlie/^en^. 
Aber  an  zwei  Stellen^  gibt  er  als  Aussage  der  Historia  Fran- 
corum an,  was  in  den  Annalen  nicht  steht,  und  er  behauptet  lo 
ausdrilcklich^ ,  sie  hdtte  bis  zum  Tode  Ludwigs  des  Kindes, 
911,  gereicht,  iv'dhrend  er  die  Annalen  im,  Haupttext  letzt- 
malig  891  benutzt^  und  die  Begerisburger  Fortsetzung  nur 
bis  897,  die  Altaicher  bis  901  reicht.  Am  wahrscheinlichsten 
ist  wohV,  da/3  Adam  ein  hauptsdchlich  auf  den  Annales  i5 
Fuldenses  beruhendes,  um  wenigen,  anderswoher  stammenden 
Stoff  vermehrtes  und  etwas  weitergefilhrtes  Geschichtswerk 
hatte.  —  All  vier  Stellen^  behauptet  Adam,  daft  er  ein  Werh 
von  Einhard,  neben  dessen  Vita  Karoli,  benutzt  habe,  das 
er  an  einer  Stelle  (I,  32  (34 )j  Gesta  Saxonum  nennt,  als  20 
dessen  Inhalt  er  an  anderer  Stelle  (Schol.  1)  bella  Saxonum 
bezeichnet.  Seine  Auszilge  aus  dem  Werke  stimmen  gro^ten- 
teils  wortlich  mit  der  Translatio  s.  Alexandri  ilberein,  nach 
I,  32  (34)  hdtte  es  auch  ilber  einen  Wettstreit  der  Heiligen 

1)  Zur  V ereinfacJiung  des  Druckes  sind  unten  alle  Stellen,  die  25 
sich  in  noch  erhaltenen  Schriften  ivortlich  oder  nahezu  wortlich  fiiiden, 
stets  Petit  gesefzt,  auch  icenn  als  sicher  angenommen  7vird,  daft  Adam 
selbst  seinen  Text  nicht  gerade  den  tins  vorliegenden  Quellen  entnom- 
rnen  hat.  So  ist  gegeyiiiher  den  Ann.  Fuldenses,  Corbeienses,  der 
Translatio  s.  Alexandri  verfahren.  Borgisdruck  ist  nur  da  angewendet,  30 
wo  Adam  Idngere  Erzdhlungen,  z.  B.  der  Vita  Anskarii,  ganz  kurz  mit 
eigenen   Worten  wiedergibt.  2)  I,  51  (53),   S.  52,   N.  1.  3)  Da 

er  die  Continuatio  Ratisbonensis  benutzt  hat,  miiftte  er  (bzw.  seine  Quelle, 
in  der  die  A^in.  Fuldeyises  ausgeschrieben  ivaren)  eine  Handschrift 
der    Klasse   3    (nach   Kurze)    gehabt    haben.  4)  /,  15  (17),  8.  20,  35 

N.  6.  8;  /,  28  (30),  S.  34,  N.  5.  Es  ist  hier  nur  auf  Stellen  Bezug  ge- 
nommen,  wo  sicher  oder  anscheinend  Mifiverstdndriisse  oder  miftverstdnd- 
liche  Ausdrucksweise  Adams  nicht  vorliegen.  5)  /,  52  (54),  S.  52  N.  1. 

6)  In  Schol.  9  (10),  S.  49  ist  die  Contin.  Batisbon.  bis  zum  Jahre  896 
benutzt,    vgl.  ebda.  N.  8.  1)  So  scJion  Lappenbcrg  a.  a.  0.  S.  114  f.,  *o 

S.  111.  —  Daf3  Adam  sich  vielleicht  nur  Exzerpte  aus  den  Ann.  Fuld. 
gemacht  hdtte  und  durch  deren  Benutzung  mannigfache  Irrtilmer  und 
Verwirrungen  von  ihm  z,u  erkldren  war  en,  ist  darum  unwahrscheinlich, 
weil  seiner  ganzen  Zeitrechnung  im  ersteyi  Buche  oft  ziemlich  deutlich 
erkennbar  die  Ann.  Fuld.  zugrunde  liegeyi,  von  denen  er  also  dauernd  •*& 
ein  vollstdndiges  Exemplar  zur  Hand  gehabt  haben  muft.  8)  Schol.  1, 

S.  4;  /,  3,  S.  6;  /,  7  (8),  S.  9;  I,  32  (34),  S.  36. 


EINLEITUNG  §  5.  LIX 

Alexander  und  Willehad  gehandelt.  Da  der  hi.  Alexander 
851  nach  Sachsen  (Wildeshausen)  gekommen,  Einhard  aber 
840  gestorhen  ist,  kann  dieser  unmoglich  ein  solches  Werk  ge- 
schrieben  haben.  Daft  Ada^n  durch  allerhand  eigene  Mift- 
5  verstdndnisse'^  das  Werk  Einhard  fdlschlich  zugeschrieben 
habe,  glatibe  ich  nicht,  ebensowenig,  daft  er  I,  32  (34)  Inhalt 
der  Miracula  Willehadi  irrtilmlich  als  solchen  der  Gesta 
Saxonum  angegeben  habe^.  Er  miiftte  danach  ein  Werk 
gehabt  haben,  das  zti  Unrecht  den  Namen  Einhards  als  Ver- 
io fassers  trug,  das  im  ersten  Teile  mit  dem  ersten  Teile  der 
Translatio  s.  Alexandri  ziemlich  identisch  ivar  und  dann 
zu  Wundertaten  des  hi.  Alexander  %md  besonders  einem  Wett- 
streit  zwischen  ihni  v.nd  dem  hi.  Willehad  ilberging.  Viel 
Wesentliches  aus  der  Schrift  ist  uns  anscheinend  nicht  ver- 
15  lorengegangen^.  Mit  der  Chronik  des  Eegino  von  Prilm^ 
weist  Adam  gewisse  Beriihrungen  auf,  die  aber  zu  gering 
sind,  als  daft  man  positiv  behaupten  konnte,  er  habe  sie  ge- 
kannt.  Annales  cesarum^,  Gesta  Franconim®  sind  nicht 
nachzuiveisen,   ebensowenig    Gesta   Angloruni'^,   aus  denen 

20  1 )  Ndmlichf  daft  er  aus  dem,  Meginhart  der  Translatio  einen  M (agister). 

Eginhart  gemacht  hahe  und  dergleichen  mehr.  In  der  Ahlehnu7ig  dieser  An- 
nahmen  folge  ich  A.  Wetzel,  Die  Translatio  s.  Alexandri,  Kiel  1881,  dessen 
Schrift  im  ubrigen  voll  phantastischer  und  dilettantischer  Hypothesen  ist. 
Daft  man  dieFrage,  oh  Adam  eine  Schrift:  Gesta  Saxonum  oder  dhnlichen 

25  Titels,  vorgelegen  habe,  filr  eine  o§ene  ansehen  kann,  hat  auch  G.  Waitz  zu- 
gegeben,  GO  A.  1881,  I,  706,  wo  er  im  Ubrigen  mAt  Eecht  Wetzels  Schrift 
scharf  ablehnt.  2)  Lappenberg  ivies  aiif  die  Miracula  Willehadi  Kap.  12 
und  13  (SS.  II,  387/.)  hin,  wo  die  Heiligen  Alexander  und  Willehad  in 
einem  gewissen  Wettstreit  miteinander  Kranhe  heilen.    Ich  sehe  weder  einen 

30  Anlaft,  aus  dem  Adam,  der  eben  (I,  31,  S.  36,  N.  3)  die  Miracula  Wille- 
hadi vorgehabt  hat,  hier  den  Namen  Einhard  durch  V erwecJiselung  hdtte 
hineinbringen  sollen,  noch  scheint  mir  auf  den  kurzen  Tatsachenbericht 
dieser  Kapitel  Adams  Ausdruck:  dulci  calamo  prosequitur,  zu  passen. 
3)  Einige  Stellen  sprechen  auch  textlich  dafilr,  daft  Adam,  nicht  den  Text 

35  der  Travslatio  hatte;  I,  7,  S.^,  N.  o;  1  (8),  S.  9,  N.  m.  Zu  beachten  ist 
auch  die  Stellung  der  Worte:  Nam  et  f'rondosis  —  sustinens  omnia  bei 
Adam  (S.  9,  Z.  13— 17^  und  in  der  Translatio.  4)   Vgl  S.  I,  N.  7; 

S.  28,  N.  2;  S.  41,  N.  9.  Kohlmann  S.  17,  N.  7.  5)  /,  38  (40),  S.  41. 

6)  7,  37  (39),  S.  40.  7)  S.  43,  84.     li.  Pauli,  Karl  der  Grofte  in 

40  northumbrischen  Annalen  (Forsch.  z.  deutsch.  Gesch.  XII,  137 — 160^, 
hat  Nachrichten  aus  englischen  Quellen  zusammengestellt,  die  er  auf 
northumbrische  Annalen  des  8./9.  Jahrhunderts  zuriickfiihrt  und  mil 
Adams  Gesta  Anglorum  in  Zusammenhang  bringt.  Nach  ihm  (S.  145^ 
ist  das  Ende  dieser  Jahrbiicher  875  anzusetzen,  nach  Plummer,  Two  of 

45  the  Saxon  Chronicles  parallel,  vol.  II,  Introduction  §  66 — 68,  §  70, 
p.  LXVIIIff.  sind  in  den  angelsdclisischen  A nnalen-Handschriften  D 
und  E  und  bei  Simeon  von  Durham  zwei  Gruppen  norlhumbrischer  Nach- 
richten nachzuweisen,  deren  erste  von  733 — 806,  die  zweite  von  900—958 


LX  M.  ADAM  BREMENSIS 

Adam  richtige  Nachrichten  fiir  das  10.  Jahrlmndert  bringt, 
Eine  Schrift  eines  Abies  Bovo  von  Korvey,  aus  der  Adam 
ein  Stilck  mitteiU^,  ist  verloren.  An  einigen  Stellen  Id/St 
Adams  Ausdruckstveise  ver7nuten,  daji  er  einen  Katalog  der 
romischen  Pdpste  n7id  Kaiser  oder  eine  Jcleine  Papst-  und  & 
Kaiserchronik^  geliabt  hat.  Einige  Ankldnge  an  das  Ghro- 
nicon  Suevicum  universale^  sind  vielleicht  so  zu  erkldren, 
da0  er  dieses  in  seiner  Heimat  gekannt  und  einiges  dxiraus 
geddcJdnismdpig  iviederholt  hat. 

Von  Brief  en  bringt  Adam  in  A  ein  Stuck  aus  einem  m 
Brief e  des  Ansgar^;  in  BC  hat  er  in  Schol  69  (70),  S.  160/., 
///,  75  (70  Anhang),  76  (70  Anhang),  8.  221  zivei  Briefe 
Alexanders  II.  tmd  einen  Adalberts  im  Wortlaut  nachgetra- 
gen,  von  denen  er  den  ersten  in  III,  17  (16)  bereits  in  A  zu 
seiner  Darstellung  verweyidet  hatte.  Das  capitiilum  Rhabani  u 
(le  f aiiia  Ebonis  anibigua  ^  ist  vielleicht  der  Brief  des  Hraba- 
nus  Maurus  an  Ileribald. 

Ferner  hat  Adam  sicher  mehrere  kanonistische  Quellen 
gehabt^.  Eriviesen  ist  seine  Kenntnis  Pseudo-Isidors  diirch 
Anfilhrvmg  eines  ganzen  Saizes  aus  ihm,  II,  81  (77),  S.  139,  20 
dazu  die  Nachtrdge  S.  288.  ///,  33  (32),  S.  175  nimmt  er 
auf  canon  um  decreta  Bezug,  die  sich  bei  Pseudo-Isidor 
finden;  dap  er  sie  selbst  dort  eingesehen  hat,  wird  aber  hier 
durch  den  Zusammenhang  der  Stelle  nicht  unbedingt  erfor- 
dert.  So  gut  wie  sicher  hat  Adam  ferner  das  decretnm  des  25 
Bischofs  Bur  chard  von  Worms'^  benutzt;  die  III,  57  (56) 
genannten  canones  finden  sich  in  7idchstvervjandter  Fassung 
bei  Benedictus  Levita,  vgl.  S.  203,  N.  5.  Als  Quelle  eigener 
Art  ist  der  Liber  f  rat  emit  atis  Bremen  sis  ecclesiae^  zu 
nennen. 

30 

reicht.  Weder  Pauli  hrifigt  fiir  seine  northumhrischen  AnnaUri  Parallelen 
zu  den  Nachrichten  Adams,  noch  finden  sich  solche  in  den  angelsdchs. 
Annale7i-Handschrijten  D  und  E  oder  sonstwo;  der  Zusammenhang  der 
AdamscJien  Gesta  Anglorum  7nii  northumhrischen  Annalen,  jedenfalls  in 
der  Gestalt,  wie  uns  solche  vorliegen,  hleiht  also  ganz  unerwiesen.  L.  Theo-  zh 
pold,  Kritische  Untersuchungen  ilher  die  Quellen  zur  angelsdchsischen 
Geschichte  des  achten  Jahrhunderts  (ID.  Gotlingen  1872^,  besonders 
S.  70 — 83,  hat  die  Adamschen  Gesta  Anglorum  und  ihr  Verhdltnis  zu  den 
northumhrischen  Quellen  nicht  herilhrt. 

1)  /,  39  (41),  S.  42,  vgl.  N.  2.  2)  /,  50  (52),  S.  50,  N.  1.  6;  40 

77/,  1,  /Sf.  142,  N.  I.  3)  7,  52  (54),  S.  52,  iV^.  5.  6;  77,  24  (21),  S.  82, 
N.  3.  Vher  einen  Anklang  an  die  Passio  altera  Kiliani  siehe  ohen 
S.  LIV,    N.  5.  4)  7,  33  (35),   8.  37.  5)  7,  22  (24),   S.  28,  N.  8. 

6)  Vgl.  Lappenherg,   Archiv  VI,  802—805.  7)  S.  30,   ^.4;   S.  54, 

N.  2.         8)  Aufler  Schol.  37  (38),  S.  112  vgl.  S.  63,  .V.7;  8.  88,  N.  4.        45 


EINLEITUNG  §  5.  LXI 

Urkundliche  Quellen  verschiedener  Art  hat  Adam  in 
reichem  Ma/Se  herangezogen.  Eine  ziisammenfassende  Quelle 
war  ihm  der  Liber  donationum  Biemeusis  eccloBiae,  den 
siclierlich  nocli  Ansgar'^  nack  detn  Master  des  dltesfen  Kor- 

5  veyer  Traditionshuches  hat  anlegen  lassen.  An  einzelnen 
Stucken  zitiert^  er  viele  Papsturkunden ;  er  ist  fiir  die  Kritik 
der  Hamburger  Papsturkunden^  ein  nicht  unwichtiger  Zeuge  *. 
Andere  Papsturkunden  sind  von  ihm  ohne  direkte  Zitierung 
benutzt,  darunter  anscheinend  in  den  auch  uns  vorliegenden 

!o  Formen  J.-E.  f  2760,  Nikolaus  /.,  Curschmann  n.  5,  unten 
8,21,  N.4',  29,  N,2',  J.-L.  f  3549  (in  Wahrheit  edit), 
Sergius  III.,  Curschmann  n.  12  a,  unten  S.  52,  N.2;  dazu 
sicherlich  noch  J.-E.  2553,  vgl.  S.  20,  N.  9.  Andere  Formen 
als  die  uns   vorliegenden   von  Hamburger   Papsturkunden 

15  hatte  Adam,  anscheinend  oder  sicher  fiir  J.-L.  f  3461,  Ste- 
phan  v.,  Curschmann  n.  9,  vgl.  unten  S.  47,  iV.  1;  fiir  J.-L. 
f  3537,  Sergius  III.,  Curschmann  n.  11,  imten  S.  49,  N.  1. 2, 
S.  50,  N,  7;  J.-L.  f  3562,  Johann  X.,  Curschmann  n.  14, 
unten  S.  55,  N.  4;  J.-L.  3835,  Johann  XV.,  Curschmann 

20  71.18,  unten  8.  89,  iV.  4;  J.-L.  f  4119,  Benedikt  IX., 
CurschwMnn  n.  21,  unten  8.  142,  N.  2.  Zweifelhaft  ist  der 
Sachverhalt  bei  J.-L.  3612,  Leo  VII..  Curschmann  n.  15, 
unten  8.  61,  N.  6:  J.-L.  f  4038,  Benedikt  VIII.,  Cursch- 
mann n.  20,  unten  8.  107,  'N .  7.    Besonders  schwierig  zu  be- 

25  urteilen  sind  die  Zitoie  und  Regesten  aus  J.E.  2759,  Niko- 
laus I.,  Curschmann  n.  4 a. b,  unten  8.  33,  N.  2.  3 ;  J.-L.  3641, 
Agapet  II.,  Curschmann  n.  17,  unten  8.  64,  vgl.  N.  3. 

Von  Kaiserurkunden^  hatte  Adam  die  Bremer  Fdl- 
schung  auf  den  Nanien  Karls  des  GrOfden,  D.  Kar.  I,  n.  245, 

80  1)  Dies  hemerJct  Herr  Professor  Breftlau  unier  Hinioeis  mif  den  von 

Edward  Schroder  sprachlich  gefuhrten  Narhvjeis  des  Hinaufreichens  der  Kor- 
veyer  Traditionen  in  die  Zeit  derGrilndung  des  Klosters,  MIOG.  XX,  27 — 52, 
S.  4:5  ff.  2)  Die  von  Adam  direkt  zitierten  Papsturkunden  und  die  betref- 
fenden  Stellen  sind  im  Wort-  und  Sachregister ,  Artikel  privilegia,  aufge- 

35  fiihrt,  darum  hier  nicht  nochmals  zusammengestellt.  3)  Vgl.  F.  Cursch- 
mann, Die  dlteren  Papsturkunden  des  Erzhistums  Hamburg.  Hamburg 
und  Leipzig,  1909.  Dazu  die  Besprechungen  von  M.  Tangl,  N.  Archiv 
XXXV,  Q21fJ.;  A.  Brackmann,  Gdttinger  Gelehrte  Anzeigen  173,  1911, 
II,  501 — 509;  G.  Bonwetsch,  Zeitschrift  des   Vereins  fiir  Hamburgische 

40  GeschicMe.    N.  F.  XV,  85—88;  XVI,  337/7.  4)  FAngehende  Unter- 

suchungen  ilber  die  Urkunden  Gregors  I V.  und  Nikolaus^  I.  (Curschmann 
n.  1.  4:),  Agapets  II.  (ehenda  n.  11)  und  Johanns  XV.  (ebenda  n.  18 j 
verdffentliche  ich  kiinftig  an  anderer  S telle.  5)  Die  von  Adam  direkt 

zitierten  Kaiserurkunden  und  die  betreffenden  Stellen  dazu  sind  im  Wort- 

45  und  Sachregister,  Artikel  precepta,  zusammengestellt. 


LXII  M.  ADAM  BREMENSIS 

iinten  /,  12  (13),  und  eine  Aufzeichnung  aus  der  Zeit  Karls 
des  Gro/3en  (und  anderer  Kaiser  ?) ,  die  die  Beschreibung  des 
Limes  Saxoniae  enthielf^,  II,  18  (15b),  S.  73/.  Ferner  be- 
nutzte  er  Reg.  imp.  I^,  n.  928,  die  gefdlschte  Stiftungsurkunde 
Ludwigs  des  Fromm.en  filr  Hamburg,  unten  /,  14  (15),  & 
8.  18/.;  7, 16  (18),  8.  23  mit  N.  3,  und  Beg.  imp.  I^,  n.  1372, 
die  gefdlschte  UrJcunde  Ludwigs  des  Deutschen  filr  Eamelsloh, 
8.  27,  N.  4;  8.  29,  N.  1.  Eine  verlorene  UrJcunde  Ludwigs 
des  DeiUschen  7iennt  er  /,  35  (37),  1.9.33,  vgl.N.6''^,  seine 
Angaben  ilber  die  8tiftung  von  Heesling en  11,13  (11),  8.  70  ic^ 
beruhen  wohl  auf  DO.  Ill,  24  a,  vgl.  die  Nachtrdge  8.  287. 
Die  in  8cJiol.  5  (6),  8,  29  erivdhnte  Zustimmung  Ilein- 
richs  III.  und  des  Marlcgrafen  von  Flandern  zu  dew^  Tausche 
Adalberts  filr  Thourout  hann  in  der  betreffenden  Tausch- 
urkunde  ausgesprochen  gewesen  sein.  Nirgends  zeigt  Adam  i^ 
eine  sichere  Kenntnis  von  den  zahlreichen  Urhmden  Ilein- 
richs  IV.  filr  Adalbert,  viehnehr  III,  45  (44),  8.  188  (vgl. 
N.  1)  und  III,  61  (60),  8.  206  (vgl.  N.  S)  eine  deutlicJie 
UnJcenntnis  der  bereits  gegebenen  Urkunden  filr  Lorsch  und 
Korvey^.  2a 

Urkunden  von  Hamburger  Erzbischofen  oder  filr  solche 
hat  Adam  mehrfach  benutzt:  II,  6  (5),  8.  65/.  (vgl.  8.  66, 
N.l)  eine  solche  des  Erzbischofs  Brun  von  Koln  filr  Ham- 
burg; die  Urkunde  Hamburgisches  UB.  I,  n.  102  hat  ihm 
tvohl  ofter  als  Quelle  gedient,  vgl.  8.17,  N.  4;  8.  54,  iV.  1;  25 
8.  217,  N.  2.  Verlorene  Hamburger  Urkunden  si^id  vermut- 
lich  an  den  8.  168,  N.  4.  5;  8.  215,  N.  4  bezeichneten  8tellen 
benutzt. 

Besondere  Quellen  hat  er  filr  seine  geographischen  und 
ethnographischen    Mitteilungen   und   Anschaiiungen   gehabt  3o 
und  genanni^.     Angaben  auf  diesem  Gebiet  lieferten  ihm 

1)  Vgl.  die  NacTitrdge  8.  287  ilher  die  zuletzt  dem  Gegenstand  ge- 
widmete  Arbeit  von  0.  Schuchhardt.  2)  Dagegen  ist  mit  dem  privi- 
legium  in  Schol.  6  (7)  die  Urkunde  Nikolaus'  I.,  J.-E.  |  2760,  Cursch- 
mann  n.  5,  gemeint.  3)  Man  konnte  an  Adams  Worte  III,  67  (66),  35 

S.  214  denken:  Quae  tamen  omnia  rex  accipiens  una  cum  preceptis 
tulit  etiam  .  .  .  Vielleicht  waren  von  diesen  neu  erteilten  Urkunden  nocJi 
keine  Abschriften  vorJmnden,  die  Adam  hdtte  benutzen  konnen.  Aber 
sicker  ist  auch,  daft  er  iiber  die  neuesten  Verleihungen  nicht  unterricMet 
und  in  die  eigentliche  Politik  der  Erzbischofe  Adalbert  und  Liem-ar  und  40 
der  neben  ihnen  etwa  einftuftreichen  Kreise  (des  Domkapitels)  nicht 
eingeweiht  war.  4)  Die  Siellen  direkter  Zitierung  sind  auch  fur  die  hier 
und  die  weiterhin  genannten  Schriftsteller  durch  das  Namenregister  fest- 
zustellen,  hier  sind  darilber  hinaus  nur  noch  wenige  groftere  wortUche  Be- 
nutzungen  und  Ankldnge  verzeichnet.  ** 


EINLEITUNG  §  5.  LXIII 

Orosius,  Solinus,  Martianus  Capella,  Macrobius,  Beda,  Sal- 
lust,  auch  aus  Dichtern  wie  Lucan,  Horaz,  Vergil  und  aus 
dem  Vergilkomnientar  des  sogen.  Servius'^  gewinnt  er  hier- 
hergehorige  Mitteilungen.     Paulus  diaconus  ist  nur  in  den 

5  Scholien  angefilhrt,  int  A-Texte  anscheinend  nicht  benutzt^, 
Tacitus  ist  in  dem  spdten,  nicht  von  Adam  herriihrenden 
Scholion  128  (124)  genannt. 

Gro/S  ist  die  Zahl  der  ProsaschriftsteUer  und  Dichter, 
denen  Adam  Sentenzen  entlehnt,  die  er  als  Muster  fiir  seinen 

10  Stil  benutzt  hat^.  Von  Jdassischen  Schriftstellern  steht  nach 
der  Hdufigkeit  der  Benutzung  an  erster  Stelle  woJil  Sallust^, 
dann  folgen  etwa  Vergil^,  Lucan^,  JuvenaV,  Horaz^,  Te- 
renz^,  Persius^^.  Unsicker  ist  das  Verhdltnis  zu  Cicero,  aus 
dessen:  De  finibus  bonorum  et  malorum  ein  Satz  ohne  Nen- 

15  nung  des  Autors  zitiert  wird^^,  an  dessen  Schrift:  De  orator e 
ein  zweifelhafter  Anklang^'^  und  zu  dessen  Reden  Pro  Mu- 


1)  S.  256,  iV.  5;  8.  265,  N.  5.  2)  Vgl  S.  277,  N.  4.  3)  Urn 

den  Nachweis  dieser  Vorbilder  hat  sich  neuerdings  vor  allem  Ph.  Kohl- 
mann  erhebliche    Verdienste  erworben;  einige  weitere  von  Adam  nach- 

20  geahmfe  und  mit  ganzen  Sdfzen  henutzte  Schriftsteller  sind  erstmalig  in 
dieser  Ausgabe  nachgewiesen.  Die  Kohlmannschen,  mit  (K)  bezeichneten 
Zusammenstellungen  sind  aber  hier  bei  weitem  nicht  voUstdndig  wieder^ 
gegeben.  Parallelen  aus  Schriften,  die  Adam  sicher  nicht  gelesen  hat, 
wie  Cicero,  Ad  Atticum,  sind  ebensowenig  aujge.nommen   wie  Vergleiche 

25  von  zwei  oder  drei  Worten  ohne  jede  charakteristische  Fdrbung,  wie  digna 
relatu,  impar  viribiis,  sedes  habebant  und  dergleichen,  was  bei  jedem 
lateinischen  Schriftsteller  vorkommt  oder  vorkominen  kann  und  zum  Ver- 
stdndnis  Adams  nichts  ergibt.  Manchmal  sind  auch  bedeutendere  An- 
kldnge  iibergangen,  wenn  zu  dem  gleichen  Kapitel  wichlige  sachliche  An- 

30  merkungen  zu  machen  waren  und  eine  Belastung  des  Raumes  mit  allzuviel 
Anmerkungen  vermieden  werden  mu/3te.  Die  rein  stilistischen  Parallelen 
konnen  also  aus  der  Liste  bei  Kohlmann  uberall  vervollstdndigt  werden. 
4)  Zitiert  III,  56  (55),  S.  201,  benutzt  (Catilina  und  Jugurtha)  zu  hdufig, 
als  da/3  eine  Aufzdhlung  notig  ware.  5)  Die  Aeneis  ist  sehr  hdufig 

35  benutzt,  auch  mit  ganzen  oder  halhen  Versen;  aus  den  Georgica  ist  eine 
grof.iere  Stelle  zitiert  im  Schol.  134  (129),  S.  253,  benutzt  sind  sie  viel- 
'leicht  II,  6  (5),  8.  65,  N.  5  (und  III,  17  (16),  S.  159,  N.  11 1).  6)  Ganze 
Oder  halbe  Verse  werden  angejilhrt  I,  28  (30);  //,  80  (76);  ///,  17  (16), 
aS^.  159,  N.  4.    Kleiner e  Entlehnungen  sind  sehr  hdufig.  7)  Er  wird 

40  nicht  genannt,  aber  in  unzweideutiger  Weise  mit  ganzen  oder  halben  Versen 
benutzt  I,  42  (44),  S.  45,  N.  1;  ///,  38  (37),  S.  181,  N.  3;  ///,  65  (64), 
*8'.  212,  N.  4.     Vgl  S.  I,  N.3;  S.  Ill,  N.  3;  S.  203,  N.  4.  8)  Ein 

Zitat  aus  den  Oden  findet  sich  in  Schol.  122  (118);  vgl.  S.  150,  N.  3,  ein 
Vers  aus  den  Episteln  III,  62  (61),  S.  208.     Unsichere  Ankldnge  an  die 

45  Satiren  S.  2,  N.  6;  S.  179,  N.  3.  9)  Namen  aus  seinen  Komodien 

siehe  III,  39  (38),  8.  181.  Unsichere  Ankldnge  Praefatio  8.  2,  N.  2; 
///,  37  (36),  8.  180,  N.  2.  10)  Sat.  Ill,  118  ist  unten  III,  62  (61), 
*Sf.  207  angefilhrt.       11)  ///,  28  (27),  8.  172,  N.  1.       12)  8.  203,  N.  4. 


LXIV  M.  ADAM  BREMENSIS 

rena  und  Pro  Plancio  je  eine  unsichere  Parallele  ^  von  Kolil- 
'mann  verzeichnet  vjorden  sind.  Eine  wirJcliche  Kenntnis  von 
Schriften  Ciceros  Jcann  damit  ivolil  nicht  far  eriviesen  gelten. 
Das  gleiche  gilt  fur  die  Berilhrungen  mit  der  Thehais  des 
Statins^  und,  mit  Ovid'^.  Von  kirchlichen  Schriften  und  % 
JSchriftstellern  hat  Adam  nehen  der  Bihel,  aus  der  er  nach 
Kohlmann  S.  19  hesonders  den  Psalter  bevorzugt  hat,  und 
dem  Breviarum  Romanum^  noch  Ambrosius,  De  officiis 
ministrorum  geJcannt,  dann  Pseudo-Augustin^j  Sermo  220 
(oder  257J,  Gregors  des  Gro/]en  Moralia^^  Dialogi'^,  Homilia  10 
29^,  von  Hieronymus^  Epistola  6,  18,  60,  die  Historia 
ecclesiastica  tripartita  Cassiodors,  die  Schriften  des  Sulpi- 
cius  Severus^^  i'tber  den  hi.  Martin.  Naturlich  hat  er  auch 
die  sachlich  benutzten  Quellen  vielfach  stilistisch  nachgeahmt 
ivie  Orosius^^  tmd  die  Annates  Fuldenses,  dazu  etwa  die  n 
Translatio  S.  Viti^^,  die  Vita  Willibrordi^^  tmd  Willehadi^^. 

Als  personliche  Getvdhrsmdnner  nennt  er  in  erster  Linie 
Konig  Svend  Estridseyi  von  Ddnemark,  aus  dessert  Munde 
er  einen  grofien  Teil  des  Stoffes  filr  sein  Buch  gesammelt 
habe.  Dann  I,  it!  (59)  einen  qiiidam  episcopusDanorum^^;  20 
///,  22  (21):  quidarn  nobilis  homo  de  ^^ordalbing^s;  Schol. 
123  (119):  Bischof  Adahvard  den  J  linger  en;  IV,  27:  aUquis 
christianorum ;  Schol.  1A2  (138):  quidam  stipatores  Adal- 
wardi  episcopi.  Sehr  oft  beruft  er  sich  in  den  ersten  bei- 
den  Biichern  auf  die  miindliche  Tradition  in  der  Bremer  25 
Kirche. 

Fragt  man,  ivie  Adam  diese  grope  Zalil  von  gewi/S  mit 
erheblicher  Milhe  zusammengebrachten  Quellen  verwertet  hat, 

1)  Vgl  8. 183,  N.4:;S.  205,  A^.  4.  2)  Vgl  8.  88,  A^.  2.  3)  Lappen-  30 
berg  hielt  Kenntnis  des  Ovid  nicht  filr  ivahrscheinlich,  8.  120,  N  5.  Die 
8tellen  8.  144,  N.  8  und  8.  215,  Z.  24/.  konnen  sie  auch  nicht  sicher  er- 
weisen.  4)  Zu  8.  60,  Z.  15/.;  pauperem  seculi  et  modicum,  ver- 
gleiche  man  Brev.  Rom.  Pars  IV,  11.  Nov.,  lectio  VIII:  Martimis  hie 
pauper  et  modicus;  zu  8.  96,  Z.  II:  oculis  ac  manibus  in  celum 
tensis  ehenda  (Ad  Laudes  et  per  Horas,  4j;  Oculis  ac  manibus  in  coe- 
lum  semper  intentus ;  zu  den  letzteren  Worten  vgl.  auch  unten  8.  126,  35 
Z.  16/.;  piis  operibus  celo  semper  intentus.  Zu  8.  88,  Z.  8/.  und 
N.  3  vgl.  noch  Brev.  Bom.  ziim  Schluji  ilher  den  hi.  Martin:  palmam 
tamen  martyrii  non  amisit.  5)  III,  65  (64),  aS'.  212,  A".  1.  6)  Vgl 
8.  2,  N.  3;  8.  32,  N.  1.  7)  8.  2,  N.  8;  8.  43,  N.  6.  8)  8.  43,  A^.  5. 
9)  8.  69,  N.  5;    8.  90,  N.  2;   8.  181,  A^.  4;   8.  204,  A.  6.  10)  Vgl.  40 

8.  2,  A.  1;  8.  61,  A.  2;  8.  88,  A.  3;  8.  146,  A.  1;  8.  203,  Z.  17. 
11)  Vgl.  8.  4,  A.  2;   8.  20,  A.  7;  8.  47,  A.  5  usiv.  12)  Vgl  8.  117, 

A.  6.  13)  8.  176,  A.  7.  14)  8.  198,  A.  2.  15)  Die  Vermutung 
Biereyes  8.  20,  dieser  sei  Ratolf  von  8chleswig  geivesen,  hat  nicht  die 
mindeste  sachliche  Grundlage;  vgl  v.  Liliencron  S.  18/.  45 


EINLEITUNG  §  5.  LXV 

so  ist  einstimmig  von  der  Forschung^  zum  Ausdruck  ge- 
bracht  und  mit  gerechter  Anerkennung  betont  worden,  dap  er  die 
iJim  zur  Verfugung  stehenden  Angaben  in  vollig  sachgemd/Ser 
Weise  bemctzt,  da/3  er  eine  weit  iiber  dem  DurchscJmitt  der 

s  mitielalterlichen  GeschicJdswerke  steliende  Darstellung  ge- 
schaffen  hat,  die,  ivie  man  sagen  mufJ,  in  alien  Hanptpunkten 
wohlbegrundet,  vorsichtig  abgeivogen,  gut  disponiert  ist.  Das 
schlie,6t  nicht  ans,  dap  jede  einzelne  Angabe  von  ilim  der 
K.ritik  unterliegt  und  falsch  sein  kann.   Zumal  in  den  ersten 

10  beiden  Bucheryi  arbeitet  er  mit  vielfach  sehr  nnsiclieren  An- 
gaben und  Uberlieferungen,  die  den  dlteren  deutschen  Quellen 
und,  fur  die  Geschichte  des  Nordens,  den  jeweiligen  heimi- 
schen  Quellen  weichen  milssen^.  Fliichtigkeit  und  Un- 
genauigkeit  der  Auffassiing   bei   ihm  selber  sind  durchaus 

15  nicht  auszuschliefien^ ,  dazu  ist  er  nicht  ohne  Neigung  zu 
jehlerhaften  Entstellungen  nach  bestimrnter  Ricfdung:  die 
Grope  und  die  Erfolge  Hamburg s  und  seiner  Erzbischofe  als 
der  Trdger  der  Mission  zu  iibertreiben  liegt  ihm,  stets  nahe;  am 
besten  erkennt  man  aus  der  Vergleichung  mit  der  Vita  Anska- 

20  rii,  wie  oft  und  wie  leicht  er  deren  ihm  vorliegende  Angaben, 
und  sicherlich  auch  die  anderer  Quellen,  nach  dieser  Bichtung 
iibertreibend  entstellt  hat.  Aber  das  ist  ihm  selber  durchaus 
nicht  bewufJt  gewesen;  er  hat  nach  seiner  Absicht  stets  mog- 
lichst  vorsichtig  so  geschneben  (I,  61  (63),  S.  59 j,  ne  men- 

25  tiri  velle  dicamnr. 

Zur  Bestimmunq  der  Zeit,  tvann  Adam  geschrieben  hat, 
bietet  sein  Werk  nicht  viele,  aber  doch  ausreichende  Anhalts- 
punkle.  II,  26  (24),  S.  86  erwdhnt  er  Ronig  Svend,  Estridsen 
von  Ddnew.ark  mit  den   Worten:   qui   hodieque   superest, 

30  //,  28  (26),  S.  88:  qui  nunc  in  Dania  regnat.  II,  43  (41), 
S.  103  aber  sagt  er  von  ihm:  din  memoiandiis  et  qui  .  .  . 
tenuit,  sjoricht  also  von  ilim  als  einem  Verstorbenen,  ebenso 

1)  Vgl.  meine  tJbersicht:  Neuere  Literatur  ilber  Adam  von  Bremen. 
Zeitschr.    des    Vereins   fiir  Lilheckische   Geschichte   und  Altertumskunde 

35  XVI  (1914),  S.  Ill — 121.  2)  Fiir  die  schwedische  und  ddnische  Ge- 
schichte sucht  vielfach  L.  Weibull,  Kritiska  Undersokningar  i  Nordens 
Historia  omkring  ar  1000.  Lund  1911,  zu  erweisen,  dap  Adam  und 
andere  alte  chronistische  Quellen  allein  zuverldssige  Angaben  gegeniiber 
den  Sagas  bieten,   die  viel  mehr,   als  bisher  erkannt,  Dichtungen  seien. 

40  Doch  haben  Weibulls  Methode  und  einzelne  Behauptungen  vicl  Wider- 
spruch  erfahren.  Wieweit  ein  dhnliches  Verfahren  in  der  norwegischen 
Geschichte,  wo  Adams  Angaben  besonders  oft  von  der  jetzt  ublichen  Dar- 
stellung  abiveichen,  am  Platze  ware,  konnte  vielleicht  noch  untersuchi 
werden.         3)  Vgl.  z.  B.  S.  114,  N.  4. 

Adam  Bremensis.  » 


LXVI  M.  ADAJVI  BREMENSIS 

IV,  25,  S.  257:  sepe  recolendus.  Zivischen  II,  28  (26)  und 
II,  43  (41)  hat  er  also  die  Nachriclit  voni  Tode  des  Ddnen- 
konigs  erhalten.  Da  dieser  am  2S. April  1074  gestorben  ist'^, 
so  ist  Adam,  im  Sommer  oder  Herbst  1074  mit  der  Arbeit 
am  zweiten  BucJie  besclmjtigt  gewesen.  Einen  weiteren  An-  i 
halt  gevMhrt  dann  die  Bemerhmig  III,  51  (50),  S.  194,  ilber 
Butue  und  Heinrich,  die  Sonne  Gottschalks  von  Mecklen- 
burg: magno  iiterqiie  exeidio  Sclavis  genitus.  Das/mufi 
vor  Kenntnis  der  Tatsache  von  Butues  Tod  geschrieben  sein, 
der  am  8.  August  friihestens  des  Jahres  1074,  eher  wohl  1075  lo 
erjolgt  ist^\  Endlich  der  Epilog  V.  54  nimmt  auf  Liemars 
V ermittlerrolle  ^m  Sachsenkriege  im  Jahre  1075  Bezug.  Man 
kann  also  annekmen,  da/3  Adam  wohl  bald  nach  Adalberts 
Tode  sein  Werk  begonnen  und  zunachst  die  ersten  beiden 
Bilcher  vielleicht  1074  vollendet  hat,  daft  er  im  Jahre  1075  is 
oder  auch  1075  ^ind  1076  das  dritte  und  vierte  Buch,  mit 
neuer  Anrede  an  den  Erzbischof  zu  Beginn  des  dritten  Buches, 
geschrieben  und  dann  das  Ganse  ihm  dargebracht  hat^. 
Von  etwa  1076  bis  etwa  1081,  spdtestens  vielleicht  1085, 
hat  er  dann  in  seiner  Originalhandschrift  die  Hauptmasse 
der  Scholien  nachgetragen,  die  im  einzelnen  oben  bestimmi 
worden  sind. 


20 

Beim  Abschlu/S  einer  langjdhrigen  und,  ich  darf  wohl 
sagen,  fnilhevollen  Arbeit  er  inner  e  ich  mich  dankbar  an  Os- 
wald Holder -Egg  er,  der  mir  vor  Jahren  den  Auftrag  dazu 
gegeben  hat.  Gro/Sen  Dank  schulde  ich  Herrn  Professor  as 
Bref^lau  filr  fordernde  Teilnahme  beim  Abschlu/J  der  Arbeit 
und  an  den  Korrekturen,  ebenso  Herrn  Professor  Edward 
Schroder  filr  seine  Mitarbeit  an  der  Heimatfrage,  die  ich 
oben  in  §  4  verwerten  durfte.  Durch  einzelne  Auskilnfte 
und  Hilfeleistungen  unterstiltzten  mich  die  Herren  M.  CI.  Gertz  30 
in   Kopenhagen,    H.  Hirsch   in    Wien,   A.  Hofmeister   und 

1)  Alle  Jieutigen  Historiker,  Deutsche  und  Ddnen,  nehmen  1076 
als  Todesjahr  an,  alle  ddnischen  Quellen  (Ailnoth,  Annalen,  Chroniken, 
Totenbiicher  usw.)  setzen  den  Tod  einstimmig  in  das  Jahr  1074.  Den 
ndheren  Nachweis  und  die  Bewertung  der  Zeugnisse  hringe  ich  kilnftig  an 
anderer  Stelle.  2)  Vgl.  8. 194,  N.  3.  3)  Eine  tjberreichung  des  Werkes  35 
in  Abschnitten,  etwa  erst  des  ersten  und  zweiten,  dann  des  dritten  und 
vierten  Buches,  icdre  moglich,  ist  aber  aus  den  Wendungen  Adams  in  der 
Praefatio,  in  III,  1  und  im  Epilog  nicht  mit  Sicherheit  zu  entnehmen 
und  im  ganzen  nicht  wahrscheinlich. 


EINLEITUNG  §  5.  LXVII 

E.  Per  els  in  Berlin,  Ph.  Kohlmanii  in  Bremen,  f  A.Leskien 
in  Leipzig.  Die  zahlreichen  Handschriften  des  Werkes  wur- 
den  mir,  Idngere  Zeit  vor  Aushruch  des  Krieges,  von  alien 
in  BetracM  kommenden  Bibliotheken  in  entgegenkommend- 
5  ster  Weise  nach  Leipzig  gesandt  tind  ich  dnrfie  sie  hier  be- 
nutzen,  ich  spreche  dafilr  sowie  filr  zahlreiche  spdtere  Aiis- 
kilnfte  den  Herren  Vorstdnden  und  Beamten  der  Stadtbiblio- 
thek  in  Hamburg,  der  kgl.  Bibliothek  in  Hannover,  der  kgl. 
Bibliothek  in  Kopenhagen,  der  Universitdtsbibliothek  in 
10  Leiden,  der  k.  k.  H  of  bibliothek  in  Wien,  der  herzoglichen 
Bibliothek  in  Woljenbuttel  auch  hier  den  besten  Dank  aus. 
Besorideren  Dank  schulde  ich  der  Leitung  und  den  Herren 
Beaynten  der  kgl.  Bibliothek  in  Kopenhagen  und  der  k.  k. 
Hof bibliothek  in   Wien. 

i»  Leipzig,  den  l.Juli  1917. 

Bernhard  Schmeidler. 


VERZEICHNIS 

WIEDERHOLT  UND  ABGEKURZT  ANGEFUHBTER 
QUELLE  N  UND  BUG  HER. 

Bier  eye,  W.,  Beitrdcje  zur  Geschichte  Nordalbingiens  im  10.  Jahrhundert. 
Berlin  1909. 

Bjornbo,  A.  A.,  Adam  af  Brernens  Nordensopfatidse.  Aarboger  for 
nordisk  Oldkyndighed  og  Historic  1909,  ;S'.  120 — 244.  Atich  ge- 
so7idert  ersckienen,  Kopenhagen  1910. 

Curschmann,  F.,  Die  alter  en  Papsturkunden  des  Erzhistums  Hamburg. 
Hamburg  und  Leipzig  1909. 

Dehio,  G.,  Geschichte  des  Erzbistums  Hamburg -Bremen  bis  zum  Ausgang 
der  Mission.     2  Bde.     Berlin  1877. 

Diptychon  Bremense  ed.  E.  Mooyer.  Spilckers  Vaterldndisches  Archiv 
des  Historischen  Vereins  filr  Niedersachsen.  Jahrgang  1835. 
Lilneburg  1836,  S.  281—309. 

Hauch,  A.,  Kirchengeschichte  Deutschlands.  11^-^,  Leipzig,  1912; 
III  3-  *,  Leipzig,  1906. 

Kohlma7in,  Ph.  W.,  Adam  von  Bremen.  Ein  Beitrag  zur  mittelalter- 
lichen  Textkritik  und  Kosmographie.  (Leipziger  Hisiorische  Ab- 
handlungen,  Heft  X.)     Leipzig  1908. 

V.  Liliencron,  Anna  Marie,  Beziehungen  des  Deutschen  Reiches  zu 
Ddnemark  im  10.  Jahrhundert.  ID.  Strafiburg-Kiel  1914.  Auch 
erschienen  in  der  Zeitschrift  der  Gesellschaft  fiir  Schleswig-Holstein- 
sche  Geschichte,  Bd.  44  (1914),  8.  1—48. 

Lonborg,  S.  E.,  Adam  af  Bremen  och  Jmns  skildring  af  Nordeuropas 
lander  och  folk.     Upsala  1897. 

Maurer,  K.,  Die  Bekehrung  des  Norwegischen  Stammes  zum  Christen- 
tume.     2  Bde.     Milnchen  1855.   1850. 

Necrologium  Hamburgense  ed.  K.  Koppmann.  Zeitschrift  des  Vereins 
filr  Hamburgische  Geschichte  VI,  28 — 163.     Hamburg  1875. 

Luneburgense  ed.  Wedekind,  Nofen  zu  einigen  Geschichtsschreibern 

des  deutschen  Mittelalters  III,  1 — 98. 

Merseburgense  ed.  E.  Diimmler.  Neue  Mitteilungen  des  thiiringisch- 

sdchsischen  Geschichts vereins  XI,  223 — 264. 

MoUenbeccense  ed.  L.  Schrader.     Wigands  Archiv  filr  Altertums- 

kunde  und  Geschichte  Westfalens  V,  342 — 384. 

Wedekind,  A.  L.,  Noten  zu  einigen  Geschichtsschreibern  des  deutschen 
Mittelalters.     3  Bde.     Hamburg  1821—1837. 

Weibull,  L.,    Kritiska   Undersoknlngar   i  Nordens   Hisioria   omkring 

dr  1000.     Lund  1911. 
Wigger,  F..  Mecklenburgische  Annalen  bis  zum  Jahre  1066.    Schwerin 

I860.' 
Wimmer,  L.,    De  danske    Runemindesmaerker.     I,  2:   De  Historiske 

Runemindesmaerker.     Kopenhagen  1893 — 1895. 


Beatissimo^  patri  et  electo  celitus  archiepiscopo  Hamma- 
burgensi^  Liemaro  A.  minimus^  sanctae  Bremensis  ecclesiae 
canonicus  integrae  devotionis  parvum  munus. 

Cum  in  numerum  gregis  vestri'^,  pastor  euangelice,nuper«-i 

5  a  decessore^  vestro  colligerer,  sedulo  operam  dedi,  ne  pros- 

elitus  et  advena^  tanti  muneris  beneficio  ingratus  existerem. 

Mox  igitur  ut  oculis  atque  aiiribus^  accepi  ecclesiam  vestram^ 

antiqui    honoris    privilegio   nimis  extenuatam*  multis  egere 

constructorum  manibus,  cogitabam  diu,    quo  laboris  nostri^ 

10  monimento  exhaustam  viribus  matrem^  potuerim  iuvare.    Et 

ecce  occurrit»  mihi  plurima  interdum  legenti  vel  audienti^ 

facta  ab  antecessoribus  vestris^,  quae  turn  ^  sui  magnitudine, 

turn  ecclesiae  huius  necessitate  videantur  digna  relatu.    Sed 

quoniam  rerum  memoria  latet  et  pontificum  loci  hysteria'^ 

15  non    est   tradita   litteris,  fortasse  dixerit  aliquis  aut"-'^  nihil 

hvSoria  i2  L^Lftf  rr^^fi'J'iTx'"  Bremensium ;  C  1 :  Incipit  Hammaburgensis 
ayscona.  Ad  oegtnnt  bex  II,  16  (14)  m%t  der  Aufschrift:  ExceiDtum  de  eesti^  nnnti. 
20  ^r"^  Haraabuxgensis  sive  Bremensis  ecclesiae.  b)  Hambu?geSi  nfmburg  S 
?  Animus ^i'jt'aSf  S?^'  '''''Z^'''  ^r  dieMweichungmior^I^'^rVeZ 
ZslSafvL^  «  2ihoftl^  R^f^  f'^^'^Sand:  Aimundus.  Nach  der  Vorrede 
desAdawdip%htholI^!!f^/  ^art^o/omews  Cypraeus  Slesuicensis  in  seiner  Abschrift 

runt,  Bib;  occurrunt\B2.  0  2.       %  nostris  Tib  2  n  o!L   nT^'  *orr  pccur- 

30  hinter  literis  C  2.  n)  ut  A 1.  ^  ^  ™  ^   '        ™^  histona 

Smne   Us  auf  dasjahr  936  damit  zuruckwcisend.    Siehe  das  Wm-t-  und 
Sachiegister.  2)  Tab  1,  7:   proselytis  et  advenis;   Ezech.  14,  7:  de 

..  WnZ    TT\V^V'T''-u^^''^r^-  (^)'       3)  ^^^'^*^«^-  ^^^'  ^I'  170;  Herat. 

ol ;  T'.i  ^  <  lA^^bus  atque  oculis.  (K).      4)  F^Z.  unten  III,  69  (68) : 

rrr  fii?fi7\   '^\^'''V  •  °^^'^?   extenuata   videatu?.  5)  Vql.  unten 

i//,  68  (67):    exhaustae    matri.  6)  Sallust,  Catil.  53,  2:   Sed  mihi 

"V;^  7   fr''^  """^^^  audienti  .  .  lubuit  adtendere.  (K).      7)  Sehr  stark 

40  rec?.  ^t^r^e  ^.  \):  ut  quasi  in  diebus  nostris  aut  hominum  actio  cessa- 


Adam  Bremensis. 


1 


2  M.  ADAM  BREMENSIS 

eos  dignum  memoria  fecisse  in  diebus  suis,  aut,  si  fecerant* 
quippiam,  scriptorum,  qui  hoc  posteris^'  traderent,  diligentia 
caruisse.  Hac  ego  necessitate  persuasus^  appuli  me  ad 
scribendum^  de  Bremensium  sive  Hammaburgensium  serie 
presulum,  non  alienum  credens  meae  devotionis  officio  sen  5 
negotio  vestrae  legationis,  si,  cum  sim  filius  ecclesiae,  sanctissi- 
morum  patrum,  per  quos  ecclesia  exaltata  et  christianitas 
in  gentibus  dilatata  ^  est,  gesta  revolve.  Ad  quod  nimirum 
valde  arduum  et  viribus  meis*'  impar  onus*^  eo  maiorem 
flagito  veniam,  quoniam^  fere  nullius^,  qui  me  precesserit^,  lo 
vestigia*  sequens  ignotum  iter  quasi  palpans^  in  tenebris^ 
carpere^  non  timui,  eligens^  in  vinea  Domini''  pondus''  diei 
ferre  et  aestus  quam  extra  vineam  ociosus^  stare.  Tuo 
igitur,  sanctissime  presul,  examini  audacter  incepta  committo, 
te™  iudicem  simulque  defensorem  implore,  sciens  tibi  pro  is 
sapientia  tua  nihil  dignum  posse  deferri,  qui  decurso  mun- 
danae  prudentiae  stadio"  ad  studium  divinae  philosophiae 
maiore^  gloria  nunc  ascendisti,  terrena  despiciens  ^  et  sola 
meditansP  celestia.  Cumque  doctrina  et  veritate,  hoc  est 
verbo  et  exemplo  pastorali,  facile  *^  multos  excellas,  preci-  20 
pua  est  in  virtutibus  tuis  humilitas,  quae  omnibus  te  com- 
munem  faciens  mihi  quoque  fiduciam  dedit,  qua  balbuciens 
audeam  cum  philosopho  loqui  et  Saul  inter  prophetas^ 
videri.     Scio   tamen   aliquos,    ut  in   novissimis"^  rebus  fieri 

a)  fecerint  B  lb.  2.       b)  trad.  post.  B  2.       c)  meis  fehlt  A  1.       d)  opu3  B 1.  25 
e)  quo  BC.  f)  nuUus  A  1.  g)  precessit  C.  h)  palpans  fehlt  A  1. 

i)  Eligens  Al.  k)  pondus  aliquod  fere  (von  zweiter  Hand  korr.  ferrej  diei  Bl^; 
potius  aliquod  pondus  diei  ferre  B  2.  1)  stare  ocios.  C.  m)  ut  A  1.  n)  studio 
B2.  o)   mai.  nunc  asc.   gloria  C  p)   eel.  med.  C  q)   facere   Bl*^. 

r)  novis  BC.  30 

verit  aut  fortassis  nil  dignum,  quod  memoriae  fuerit  commendandum, 
egerint,  aut,  si  res  dignae  memoratu  gestae  sunt,  nullus  ad  haec  litteris 
mandanda  idoneus  inventus  fuerit  .  .  .  Hac  itaque  de  causa  tisiv. 
tjber  Adam  und  JRegino  vgl.  KoMmann  S.  11  und  EinUitung  §  5. 

1)  Vgl.  unten  II,  8  (7):  Qua  necessitate  rex  persuasus.  2)  Terent.  35 
Andria,  Prol.  V.  1 :  Poeta  .  .  animum  ad  scribendum  adpulit.  (K). 
Sulpicius  Severus  V.  Martini  Prol.  (31igne,  PL.  XX,  160^.*  Ego  enim 
cum  .  .  animum  ad  scribendum  appuli.  8)  Gregor.  3Ioralia  super  lob 
XXIX,  18  (Migne,  PL.LXXVI,  490;.-  ecclesia  .  .  in  .  .  gentibus  dila- 
tata ;  vgl.  ehenda  XXIX,  14.  (K).  4)  Kolilmann  vergleicht  Solinus  40 
Praefatio  5  fed.  Mommsen"^,  S.  2):  quoniam  quidem  vestigia  monetae 
veteris  persecuti .  .  eligere  maluimus  quam  innovare.  5)  loh  12,  26 : 
Palpabunt  quasi  in  tenebris.    (K).  6)  Horat.  Satir.  I,  5,  95 :   Car- 

pentes    iter.    (L).     Vgl.  Lucan.  Pharsal.  VI,  bid ;    ludic.  19,  14.    fK). 
1)  Matth.  20,  \ 2:  portavimus  pondus  diei  et  aestus ;  MaUh.20,1 — 12.  (LJ.  45 
Matth.  21,  39  usw.:  extra  vineam.  (K).        8)  Gregor.  Dial.  J,  5  (Migm, 
PL.  LXXVII,  111):   terrena  despiciens  .  .  ad  sola  coelestia  flagra- 
bat.  (K),      9)  1.  i^e^r.lO,  12;  19, 24:  Num  et  Saul  inter  prophetas?  (L). 


PRAEFATIO.  3 

consuetum  est,  adversarios  mihi  non  defuturos,  qui  dicant 
haec  ficta  et  falsa  veluti  somnia  Scipionis  a  Tullio  medi- 
tata;  dicant  etiam,  si  volunt,  per  eburneam  portam  Maronis  ^ 
egressa.     Nobis  propositum   est  non   omnibus  placere,    sed 

5  tibi,  pater,  et  ecclesiae  tuae.  Difficillimum  est**  enim  in- 
vidis  placere.  Et  quoniam  sic  aemulorum  cogit  improbitas, 
fateor  tibi,  quibus  ex  pratis  defloravi  hoc  sertum,  ne  dicar^ 
specie  veri  captasse  mendacium.  Itaque  de  his,  quae  scribo, 
aliqua  per   scedulas   dispersa  collegi,   multa  vero  mutuavi'^ 

10  de  hystoriis  et  privilegiis  Romanorum,  pleraque  omnia'^ 
seniorum,  quibus  res  nota  est,  traditione  didici%  testem 
habens  veritatem  nihil  de  meo  corde  prophetari^-^,  nihil 
temere  definiri;  sed  omnia,  quae  positurus  sum,  certis  robo- 
rabo^  testimoniis,  ut,   si  mihi  non  creditur,   saltern  auctori- 

15  tati  fides '^  tribuatur.  In  quo  opere  talibusque  ausis^sciant 
omnes,  quod  nee  laudari  cupio  ut  historicus  nee  improbari^ 
metuo  ut  falsidicus^;  sed  quod  bene  ego  non  potui,  melius 
scribendi  ceteris  materiam  reliqui. 

Ab  introitu  igitur^  sancti  Willehadi,  cum  Saxonia  tota 

20  et  armis  subacta  Francorum  et  divino  cultui  mancipata  est, 
ordiens  in  tuo  salutari  ingressu  pono  metam*  libelluli,  simul 
omnipotentis  Dei  misericordiae  supplicans,  ut,  qui  te  populo 
suo  diu  erranti  et  afflicto  pastorem  instituit'",  annuat  etiam 
tua   opera  tuisque    diebus   ea,   quae"  inter  nos  prava  sunt, 

25  corrigi  et  correcta  perpetuo  conservari.  Ad  hoc"  quae  in 
gentium  conversione  a  decessoribusP  tuis  strennue  dudum 
incepta  sunt,  a  te,  qui  hereditariam  predicandi  legationem 
possides  in  totam  septentrionis  latitudinem^,  mature  perfici 

a)  enim  est  B2.        b)  dicat  J.1.  c)  mutuatus  B2;  de  hyst.  mutuavi  C. 

30  d)  omn.  fehlt  Bl>^;  pier,  quasi  omn.  Bl^.  e)  didici.    Testem  Al.  CI;   chchei 

et  testem  £  !».         f)  propalari  C2.         g)  narrabo  Al;  roborata  B2.  h)  fides 

fehlt  C2.  i)  es  folgt  nochmals  cupio  durchstrichen  Al.  k)  falsiloquus  B2. 

1)  igitur  fehlt  C.  m)  constituit  BC.         n)  quae  sunt  int.  nos  corrigi  prava  et 

correcta  B2;  quae  int.  nos  sunt  prava  C.         o)  haec  B2.         p)  predecess.  C. 

35  1)  Vergil  Aen.  VI,  894/1  (L).    Aus  der  elfenheinernen  Pforfe  kom- 

men  die  falschen  Trdume.  2)  Ezech.  18,  2 :  prophetantibus  de  corde 
suo;  V.  17:  prophetant  de  corde  suo.  (K).  3)  Vergil.  Aen.  II,  bSb: 
pro  talibus  ausis.  (L).  Vgl.  unten  J/,  62  (60);  Epilog  F.  20:  parcens 
iuvenilibus  ausis.       4)  Verg.  Aen.  7,278:  metas  .  .  pono.  (K).      5)  Eine 

40  Urkunde  Alexanders  II.  fur  Liemar  mit  Verleihung  der  Legation  usw. 
ist  vom  2.  Eebruar  1073  datiert,  J.-L.  f  4765,  Curschmann  n.  25  (L). 
Nach  Curschmann  8.10ff.  ist  die  Urkunde  freie  Fdlschung  ohne  echte 
Grundlage;  nach  Meyer  von  Knonau,  Jahrb.  II,  If)?,  N.  83,  milfSte  eine 
echte  Urkunde  Alexanders  wegen  dieser  Worte  Adams  vorhanden  geioesen 

-*5  sein,  doch  spricht  die  diplomatische  Untersuchung  nicht  dafur,  audi 
Adams  Ausdruck:  hereditaria  legatio  nicht.  Liemar  loar  1075  in 
Rorn  (N.  Archiv  XXXVI £,  S04:/f'.j,  doch  hat  Adam  diese  Praefatio 
sicher  friiher  geschrieben. 


4  M.  ADAM  BREMENSIS 

concedat  lesus   Christus   dominus   noster,   cuias   regni   non 
est  finis ^  per  omnia  secula  seculorum.     [Amen*]. 

I.  Historiam  Hammaburgensis  ecclesiae  scripturi*,  quo- 
niam  Hammaburg^  nobilissima  quondam^  Saxonum  civitas 
erat,  non*^  indecens  aut  vacuum  fore^  putamus,  si  prius  de  & 
gente  Saxonum  et  natura  eiusdem  provintiae  ponemus  ea, 
Schol.  1.  quae  doctissimus  virEinhardus^  aliique  non  obscuri  auctores^ 
Einh.  ^•^^'^'«»*-  reliquerunt  ^  in  scriptis  suis.  Saxonia,  inquiunt\  pars  non 
modica  est  Germaniae  et  eius,  quae  a  Francis  incolitur,  duplum 
in  lato  putatur  habere,  cum  ei  longitudine  possit  esse  consimilis.  la 
Positio  eius  recte  metientibus  trigona^  videtur,  ita  ut  pri- 
mus angulus  in  austrum  porrigatur  usque  ad  Renum^ 
flumen,  secundus  vero  inchoans  a  maritimis  Hadelohe^  re- 
gionis  longo  secus  Albiam  limite  protenditur  in  orientem 
usque  ad  Salam  fluvium.  Ibi"^  est  angulus  tercius.  Itaque  i5 
ab  angulo  in"  angulum  babes'^  iter  octo  dierum  preter 
eam  partem  Saxoniae,  quae  trans  Albiam  supra  incolitur 
a  Sorabis^,  infra  autem  a  Nordalbingis.  Saxonia  viris, 
armis   et  frugibus*  inclita;    excepto    quod    raris  intumescit 

Schol.  1.     Einhardus*    ex    capellanis     Karoli^    imperatoris  20 
vitam  eius  descripsit  et  bella*''  Saxonum  (Bi^.  C). 

a)   Amen    Bl^.  2.  C,     fehlt  Al.  J51a;      Explicit    prologus    setzt    Bl^    in 
rot  hinzu. 

1:  a)  scriptori  Al.        b)  Hamburgh  Bl.        c)  quondam  fehlt  B2.        d)  an 
(ante)  Al.         e)  forte  £1*.         f)  Einardus  Bl^;  Eynardus  Bl^;  Eginhardua  B2.  2h 
g)  actores  J51a.  h)  relinquer.  J5  2;   in  scr.  suis  reliq.  C.  i)  inquid  £1". 

k)  Rhenum  BC.  1)  Hadeloge  Bib;  Hadeloe  C.  m)  ibi  Bl<^.  n)  ad  B2. 

o)  habet  JS2;  habens  C2. 

Schol.  1:  a)  Bi^:  Eynhardus  unus  ex  Gacellanis  Car.  magni  vit.  eius  et  bella 
oontra  Sax.  descr.  b)  Caroli  Bl^.  C2.  3a 

1)  Luc.  1,  33:  et  regni  eius  non  erit  finis.  (K).  2)  Gan2  dhn- 
Hch  ist  die  Beschreibung  Spaniens  bei  Orosius  Advers.  paganos  I,  2, 
<?  19^.,  ed.  Zangemeister  S.  26/".;  Hispania  .  .  trigona  est  .  .  Huius 
angulus  prior  2isw.  3)  Auch  die  Descriptio  civitatum  bei  Zeu/^,  Die 
Deutschen  und  die  Naclibarstdmme  S.  600  Icennt  Sorben  auf  dem  rechten  35. 
JElbufer  zwiscJien  Heveldern  und  Daleminciern,  in  qua  regione  .  . 
habent  civitates  L.  Ann.  Fuld.  SOQ:  in  Sorabos  super  Albim  fluvium 
habitantes.  Bekannter  sind  die  Sorben  itn  engeren  Sinne  zwiscJien 
Elbe  und  Saale,  vgl.  E.  0.  Schulze,  Die  Kolonisierung  und  Germanisierung 
der  Gebiete  zwischen  Saale  und  Elbe.  Freisschrift  der  Jablonoioskischen  4* 
Gesellschaft  n.  33  (Leipzig  1896;,  S.  19.  TJnten  Schol.  18  (19),  nicht 
von  Adam;  Zeu/3  S.  642/'.  4)  Ganz  dhnlich  ist  unten  II,  21  (18) 

die   Beschreibung   von    Sclavania:    regie  .  .   armis,    viris    et   frugibus 
opulentissima  usw.  5)  Hier  unterscheidet  Adam  (nach  der  Uber- 

lieferung  ist  das  Scholion  von  ihm)  ebenso  wie  sonst  vi.  E.  deutlich  Ein-  45" 
hards    Vita  Karoli  und  das  (ihm  zugeschriebene)  Werk:  Gesta  (Bella) 
Saxonum. 


LIB.  I,  CAP.  I— III.  5 

€ollibus^,  tota  fere*  declivis  in  planitiem  consideratur ;  sola 
caret  vini^  dulcedine;  alia  omnia  fert  usui  necessaria.  Ager 
ubique  fertilis,  compascuus  et  silvestris;  qua  Thuringeam^ 
accedit  aut  Salam  vel  Renum^  fluvios®,  ibi  prorsus  opimus. 
5  Ceterum  iuxta^  Fresiam^  palustris,  et  aridus  propter^ 
Albiam,  degenerat  aliquantum^;  iocunda^  ubique  nee  minus^ 
oportuna  provinciam  rigat"^  amnium"  copia". 

II.  Nobilissimi  Saxoniae  fluvii  sunt  Albis,  Sala,Wisara*, 
qui*^  nunc  Yissula^-2  vel  Wirraha*^  nuncupatur^.     Is  in  Thu- 

10  ringiae^  saltu  fontem  habet,  quemadmodum^  et  Sala. 
Deinde'^  mediam  cursu  pertransiens  Saxoniam  in  vicinia^ 
Fresonum  sortitur  occasum.  Yerum  maximus  Albis,  qui 
nunc  Albia  nomen  habet,  etiam'^  Romanorum  ^  testimonio 
predicatur.      Cuius    ortum*   ferunt    trans  Bohemiam^    mox 

15  Sclavos"^  dirimit  a  Saxonibus.  luxta  Magdeburg"  in  se 
recipit  Salam  fluviura,  nee  longe  ab"  Hammaburg^^  ipse 
Albia  mergitur^  in  occeanum.  [Quartus'"  ex  magnis  Saxo- 
niae fluminibus  est  Emisa,  qui^  Westphalos*  a  reliquis  illius 
provinciae    dirimit    populis.     Isque    oritur  in    saltu  Podar- 

20  burnensi";  currit  autem  per  medios  Fresonum  terminos  in 
occeanum'"  Britannicum^]. 

III.  Quaerentibus  autem,  qui  mortales  ab  initio  Saxo- 
niam  coluerint^-^   vel    a   quibus    haec^  gens    prime  finibus 

a)  vero  BC.  b)  iuri,  viel  spdter,  wie  es  scheint,  korr.  uini,  J.  1;  so  J.  1". 

25  c)  Thuringiam  jBlb.  C;  Thiringiam  B2.  d)  Rhen.  BC.  e)  fluuius  Al.  1". 

f)  luxta  ceterum  J.1.  la.       g)  Frisiam  B2.       h)  prope  C2.       i)  aliquantulum  B2. 

k)  loc.  B2.  C.        1)  mirum  Bl.  CI;  mirum  quum  (cum)  B2.  C2.        m)  riget  B2. 

C2.  n)  animum  4  1*.  ^  la.  o)  copiam  Al.  1*. 

2:  a)  Visurf  (ris)  Bl^.  2;  Visutris  getilgl,  am  Rande  von  miderer  Hand  YisuTgia, 
30  J5ib;  Wisura  C.  ^     b)  Qui  41.  la.         c)  Wissula  Bl;  Visura  B2;  Wisura  qui  et 

Wirraha  nuncup-^C.  d)  Wirracha  Bl.        e)  ncup.  (noncup.)  Al.        f)  Turing. 

CI.        g)  queadm  (quemadmodo)  Al.  h)  deinde  B.C2.  i)  vicino  Bl.  C. 

k)  et  B2.         I)  Boemiam  Al.  B2,  vom  Schreiber  korr.  Bohem.,4.1.  m)  Scauos 

Al.  la;  Slaves  usw.  immer  B2.  C2.        n)  Magdeburgli  B2,  mit  Korrektur  in  J31a; 
35  Magdaburg  C.         o)  ab  fehlt  Al.  1*.  p)  Haraburgti  if  2.         q)  mergit  Al.  1«, 

der  Schreiber  von  A 1  Idfit  das  Abkiirzungszeichen  fur  ur  am  Wortende  oft  aus.      r)  das 

eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  A  1.  la.        s)  que  Bl.         t)  Westualos  C2.        u)  B2; 

Patherburn.  J? la;    Patheburn.  Bl^;    Padarburn.  C  stets.    Vgl.  unten  7,50(52);  //, 

47  (45).  V)  Brittann.  B  1. 

40  3:  a)  coluerunt  A  la.  Bl^\  (7  2.  b)  geus  hec  .  .  sit  egr.  C. 

1)  Luean.  Pharsal.  II,  396 /f.;  collibus  .  .  infcumuit;  IV,  11: 
Colle  tumet .  .  solum,    (K).  2)  Einhard  V.  Karoli  Kap.  15  neunt 

die  Visula  (Wissula  B2),  die  Weichsel;  Adam  nimmt  das  irrtilmlich 
fur   einen    Namen   der  Weser   (latein.  A^'isurgis/    (L).  3)  Lucan. 

45  Pharsal.  II,  bl  f.:  Fundat  ab  extremo  flavos  aquilone  Suevos  Albis 
et  indomitum  Rheni  caput.  (L).  Unten  IV,  21  bezieht  Adam  diesen 
Vers  zweifelnd  aaf  die  Gota-Elf  in  Schiveden,  ohne  da(i  er  sich  aber 
direkt  widerspricht,   wie  Kohlmann  S.  59  meint.  4)  Vgl.  die  ganz 

dhnliche  Beschreibung   des  Laufes   der  Elbe   unten  II,  22  (19)   Ende. 

■50  5)  Sallust  lug.  17,  7:  Sed  qui  mortales  initio  Africam  habuerint,  .  . 
uti  .  .  interpretatum  nobis  est  .  .  dicam.    (L), 


6  M.  ADAM  BREMENSIS 

egressa  sit,   compertum^  est  nobis  ex  multa  leccione  vete- 

Ps  104  13  ^^"^  istam  gentem  sicut   omnes  fere    populos,    qui  in  orbe 

i.'par.'ie*  sunt,  occulto  Dei  iudicio  non  semel  'de  regno  ad  populum 

^^'      alterum"*  fuisse  translates,  et  ex  nomine  victorum  provincias 

quoque  vocabula  sortitas.     Quippe,   si  Romanis  credendum  5. 

est  scriptoribus,  primi  circa  Albiam^  et  in  reliqua  Germa- 

nia^  Swevi*  habitarunt,    quorum    confines^  erant  illi^,    qui 

dicuntur  Driade^,  Bardi*,  Sicambri,  Huni,  Wandali,  Sarma- 

tae,    Longobardi^,    Heruli,    Dacae,    Marcomanni^,    Gothic, 

Nordmanni^   et    Sclavi.     Qui   propter    inopiam    soli    natalis  lo- 

contentionesque  domesticas  aut,    sicut  dicitur,  causa'  minu- 

endae  multitudinis  ^  a  loco  suo  egressi  totam  simul  Europam 

inundaverunt''  et  AflPricam^.    De  antiquitate  vero  Saxonum 

meminit  Gregorius  Turonensis"^    et   Orosius"   ita:    Saxones^, 

'^sl,  10.  '  inquitP,  gens  ferocissima,  virtute  et  agilitate'i  terribilis,  in  occeani''  i& 

littore  habitat,  inviis  inaccessa  paludibus,  quae  periculosam  tunc 

Romanis  finibus  eruptionem^  meditans  a  Valentinian o *  imperatore 

oppress  a  est;  deinde^  cum  occuparent  Gallias  Saxones,  a  Sya- 

^^^lY'i^J' ^v'lo"^-^ ^  duce  Romanorum,  victi  sunt^',  insulae  eorum  captae. 

Igitur  Saxones  prime   circa  Rhenum''  sedes''  habebant   [et  2a 
vocati  sunt  Angli^],    quorum    pars    inde   veniens  in  Brittan- 
niam^  Romanes  ab  ilia  insula^  depulit;  altera  pars  Thurin- 
giam    oppugnans    tenuit    illam^   regionem;    quod^    breviter 
conscribensEinhardus'^-^  tali  modo  suam  ingreditur  Historiam. 

a)  Sueui  BC.         b)  fines  .4  1.  la.         c)  illi  iehlt  BC.         d)  Driade  die.  £1;  25 
die.  Driades  B2.C.  e)  Langobardi  C2.  f)  Martomarng  Al;   Martomarug 

A  la.  g)  Goti  Bl^.  h)  Normanni  et  Slaui  B2.  i)  min.  mult,  caussa 

B2.C2.  k)  mundavenint  A  1.  1)  Afric.  B2.C2.  m)  Turonis  Al;  thoro- 
nensis,  vom  Schreiber  korr.  turon.,  £  1*;   Tur.  fehlt  C.  n)  Oros.  (Horos.  CI)  et 

Greg.  Turon.  (Tur.  fehlt  C)  BC.        o)  Saxonum  C2.        p)  inquiunt  BC.       q)  agilia,  30 
sogleich  korr.  agiliatate,  A  1.  r)  ocean,  hier  Al.  s)  Al.  B2  ^^  Oros.; 

irrupt.  ^1.  C.  t)  Valentiano,  ano  verbessert  auf  Basur,  JB  la.  u)  Deinde  BC. 
v)  Siagr.  B  1.  C.  w)  sunt  et  ins.  BC.  x)  Een.  Ai.  B1&,  korr.  Khen.,  A  1. 

y)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  Al.  z)  Britann.  Bl^.2.  C.  a)  depulit 

ins.  C.        b)  eam  C2.        c)  Quod  BC.       d)  Einardus  £la;  Eynardus  .Bib.  35 

1)  compertum  est  oft  hei  Sallust,  z.  B.  Catil.  2.  2 ;  14,  7;  32,  2.   KoJd- 
mann     S.  32,  iV.  4.  2)    Siehe    die    soeben   (S.  5,  N.  2>)    angefiihrte 

LucansteJle  II,  51/".  3)   Orosius  J,  2,  !^  53  (ed.  Zangcmeister  S.  22): 

deinde  Germania  est,  ubi  plurimam  partem  Suebi  tenent.  4)  Vgl. 
Lucan.  Fharsal.  I,  447.  49—51.  64/'. ;  Vos  quoque  .  .  bardi.  Et  vos  .  .  40 
druidae  (driadae  codd.  V.  P.  U.  C.)  .  .  petitis  Romam  Rhenique  feroces 
Deseritis  ripas.  (K).  Wie  und  woher  Adam  die  folgenden  Namen 
zusammetigebracht  hat,  vermag  ich  niclit  zu  ermitteln.  5)  VgJ.  Sallust 
Tug.  19,  1 :  Phoenices  .  .  multitudinis  domi  minuendae  gratia.  (K). 
6)  Da/?  del'  von  Gregor  II,  18  genannte  Syoyrius  Sieger  in  dem  II,  19  er-  45 
zdhlten  Kampfe  (i.  J.  4G9j  geivesen  sei,  ist  niciit  richtig  und  sagt  Gregor 
nicht.  1)  Am  unteren  Bhein  sa/3cn  Sachsen  im  4.  und  5.  Jh ,  vgl, 

L.  Schmidt,  Gesch.  der  deutachen  Stdmme  bis  zum  Ausgang  der  Volker- 
wanderung,  II,  1  (1911),  38//'.;  44/f.  8)  Uber  die  Gesta  Saxonum  siehe 
die  Einleitung  §  5.    Die  Translatio  S.Alexandri  ist  gedruckt  SS.  II,  67 iff.  60 


LIB.  I,  CAP.  Ill— VI.  7 

IIII.  Saxonum  gens,  inquit,  sicut  tradit  antiquitas,  ab  Anglis  ^^^^lexanlri 
Britanniae*  incolis  egressa  per  occeanum^  navigans  Germaniae  littori- 
bus  studio  et  necessitate  quaerendarum  sedium  appulsa  est  in  loco, 
qui  vocatur  Haduloha^,  eo<i  tempore,  quo  Theodericus^  rex  Fran- 
5  corum  contra  Hirminfridura  ducem  Thuringorum  generum  suum  dimi- 
cans  terram  eorum  crudeliter  ferro  vastavit^  et  igne.  Ets  cum  iam^^ 
duobus  preliis  ancipiti  pugna  incertaque  victoria  miserabilii  cede 
suorum  decertassent,  Theodericus^  spe  vincendi  frustratus  misit 
legatos  ad  Saxones,  quorum  dux  erat  Hadugato^;  ut»i  audivit  causam 

10  adventus  eorum,  pollicitisque^  pro  victoria  cohabitandi  sedibus 
conduxit  eos^  in  adiutorium.  Quibus  secum  quasi  iam  proP  libertate 
et  patria  fortiter  dimicantibus  superavit  adversarios,  vastatisque  indi- 
genis  et  ad  internicionem  pene<i  deletis  terram  eorum  iuxta  pollici- 
tationem  suani  victoribus  delegavit.     Qui  earn  sorte  dividentes,  cum 

15  multi  ex  eis  in  bello  cecidissent,  et  pro  raritate  eorum  tota  ab  eis 
occupari  non  potuit,  partem  illius,  eam^^  maxime,  quae  respicit  orien- 
tem,  colonis  tradebant  singulis^  pro  sua  sorte  sub  tributo^^  exercen- 
dam;  cetera  vero  loca  ipsi  possederunt. 

Y*.    A  meridie  quidem  Francos  habentes  et  partem  Thuringo- 

20  rum,  quos  precedens  hostilis  turbo  non  tetigit^*,  alveoque  fluminis 
Unstrote  dirimuntur.  A  septentrione  vero  Nordmannos,  gentes  fero- 
cissimas.  Ab^  ortu  solis  Obodritos^^;  et^*  ab  occasu  Frisos.  A  quibus 
sine  intermissione  vel  federe  vel  concertacione  necessaria  finium  suo- 
rum   spacia^   tuebantur.     Erant   enim    inquieti  nimis   et  fiuitimorum 

25  sedibus  infestis,  domi  vero  pacati  et  civium  utilitatibus  placida 
benignitate  consulentes. 

VI*.    Generis  quoque  ac  nobilitatis  suae  providissimam  curam 

habentes  nee  facile  ullis^  aliarum  gentium  vel  sibi  inferiorum  conu- 

biis^  infecti  propriam  et  sinceram  tantumque*'  sui'^  similem  gentem 

30  facere   conati  sunt.     Unde    habitus   quoque   ac   magnitudo   corporum 

comarumque  color,  sicut®   in  tanto  numero  hominum^,   idems   pene 

4:  a)  Brintann.  A  1;  Brit||tan.  Bla.        b)  ocean.  Mer  A  1.        c)  J? -=  TmnsL; 
Hadoloha  Al;  Hatheloe  C.        d)  Eo  ABC.        e)  Theodor.  Bl^;  Thiedric.  £2.  CI; 
Thideric.  C2;  Thiotricus  TransL;  Theodericus  Frutolf.         f)  vastasset  Bl;  vastav. 
85  ferro   et   igne  B2.  g)  et  BU.C.  h)  iam  fehlt  Al.  i)inirab.  0  2. 

k)  Theodric.  B2;  Thiedric.  CI;    Theodoric.  C2.  1)  Hadugatus  C;    Hadngoto 

Transl.  m)  et  ut  B  2.         n)  que  fehlt  B  1^.  2.         o)  eos  fehlt  B  2.         p)  pro 

fehlt  A  1.  q)  fere  Al.  r)  maxime  earn  jB2.  s)  singuli  verderbt  Transl. 

t)  trib.  redactis  exerc.  £1. 

40  5:  a)  kein  neues  Kapitel  in  BC.        b)  detegit  Bl<^.        c)  ab  CI.       d)  Oho- 

dittos  ^1;  Obodricos  £1";   Obotritos  JB  2.  C2.        e)  et  fehlt  B  2.       f)  spacia  fehlt 
CI.         g)  infensi  B2. 

6:  a)  Cap.  V  i?.  C2;  kein  neues  Kapitel  in  CI.      b)  conniibiis  B.C2.      c)  ct 
tantum  Transl.  Tacitus.        d)  sibi  BC.       e)  tamquam  Transl.;  quamquam  Tacitus. 
45  f)  horn,  videri  potest,  idem  J51.         g)  idem  est  pene  B. 

1)  ullis  —  pene   omnibus  (S.  8,  Z.  \)   stammt   aus    Tacitus   Ger- 
mania  Kap.  4. 


8  M.  ADAM  BREMENSIS 

Vffl.  Tmmi.  omnibus.  Quatuor  igitur  dififerentiis  gens  ilia  consistit,  nobilium 
'  scilicet  et  liberorum,  libertoruma-  atque  servorum.  Et  id  legibus  fir- 
matum,  ut  nulla  ^  pars  in  copulandis  coniugiis  propriae  sortis  terminos 
transferat;  sed  nobilis  nobilera  ducat  uxorem  et  liber  liberam,  libertus 
coniugaturc  Hbertae  et  servus  ancillae.  Si  vero  quispiam  horumd  5 
sibi  non  congruentem^  et  genere  prestantiorem  ^  duxerit  uxorem,  cum 
vitae  suae  dampno  componat^.  Legibus  etiam  ad  viudictam  male- 
factorum  optimis  a b utebantur  s.  Et  multa  utilia^^  atque  secundum 
legem  naturae  honesta  in  morum  probitate  studuerunt  habere;  quae 
eis  ad  veram  beatitudinem  promerendam  proficere^  potuissent,  si  jo 
ignorantiam  creatoris  sui  non  baberent  et  a  veritate  culturae  illius 
non  essent  alieni. 

YII*.   Coluerunt^"^  enim  eos,  qui  natura  non  erant  dii^,  inter 
quos  precipue^  Mercurium  venerabantur,  cui  certis  diebus  humanis 
quoque  hostiis  litare  consueverant.    Deos  suos  neque<^  templis  inclu-  15 
dere  neque  ulla  humani  oris<^   specie    assimilare   ex  magnitudine  et 
dignitate    celestium    arbitrati   sunt;   luces    ac^    nemora   consecrantes 
deorumque  nominibus  appellantes  secretum  illud  sola  reverentia  con- 
templabanturg.     Auspicia  et  sortes  quam  maxime  observabant.    Sor- 
tium  consuetudo  simplex  erat.     Virgam^  frugiferaei  arbori  decisam  20 
in    surculos    amputabant,    eosque    uotis    quibusdam    discretes    super 
candidam   vestem  temere^  ac  fortuito^   spargebant,     Mox  si  publica 
consultation  fuit,  sacerdos  populi,  si  privata,  ipse  paterfamilias  pre- 
catus  deos  celumque  suspiciens  iex^  singulos .  tulit,    sublatos^  secun- 
dum impressam  ante  notam  interpretatus  est.   Si  prohibuerunt,  nulla  25 
de  eadera  re  ipsa  die  consultatio ;  si  permissum  est,  eventuum  adhuc 
fides  exigebatur. 
(8).  Avium  voces  et  volatus  interrogare  proprium  erat  illius  gentis, 

Equorum  quoque  presagia  ac  motusP  experiri  hinnitusque  ac  fremi- 
tus observare.   Nee  ulli  auspicio  maior  fides,  non  solum  apud  plebem,  30 
sed  etiam  apud  jDroceres  habebatur.    Erat  et  alia  observatio  auspici- 
orum,  qua  gravium  bellorum  eventus  explorare  solebant.   Eius  quippe 

a)  libertinorum  Al;  libertorumque  B2.C2.  b)  ne  ulla  B2.  c)  J.  1. 

B2;  coniungatur  Bl.C  =^  Transl.        d)  horum  —  prestantiorem  fehlt  B2,   fehlte  in 
der  Soroer  Es.,  da  Vedel  die  Liickenhaftigkeit  seines  Textes  bemerkte.         e)  congruente  35 
A  1.        f)  componat  legibus.  etiam  A  1.  B.  CI.        g)  uteb.  C2  =  Transl.       h)  alia 
-B2.         i)  sufficere  JB2. 

7:  a)  Cap,  VI.  B2.  (C2);  kein  neues  Kapitel  in  Bl.  C.        b)  Noluerunt,  der 
Miniator  hat  N  statt  C  gemalt  in  Al.  c)  maxime  Transl.  Tacitus.  d)  neque 

in  tempi.  B2.  e)  horis  £la;   fast  als  ein  Wort  humanioris  geschrieben  in  Bl^.  40 

f)  et  JB  lb.  C2.  g)  contemplantur  A  1.         h)  Virga  A  1.         i)  fructifere  (rae) 

BU.  2;  fructiforQ  Bib.        k)  timere  A  1.       1)  fortuitu  CI.       m)  fuit  consult.  BC. 
n)  Ite  A  1,    mit    groP  gemalter  Initiale  bei  Beginn  neuer  Seite  (5').  o)  Adam 

=  Tacitus;  sublatisque  Transl.  Frutolf.  p)  motus  Adam.  Frutolf;  monitus  Transl. 

Tacitus.  45 

1)  Coluerunt  —  pro   iudicio    habere   (S.  9,   Z.  S)    stammt    aus 
Tacitus  Germania  Kap.  9.  10.  2)   Galat.  4,  8:  iis,  qui  natura  non 

sunt  dii,  serviebatis.    (K). 


LIB.  I,  CAP.  VI-VIII.  9 

gentis,  cum  qua  bellandum  fuit,  captivum  quoquo  modo  interceptum  Vg?.  Traml. 
cum  a  electo  popularium  suorum  patriis^  quemque  armis  committere 
et  victoriam  huius  vel  illius  pro  iudicio  habere.  Quomodo  autem 
certis^  diebus,  cumc  aut^  inchoatur  luna  aut^  impletur,  agendis  re- 
6  busc  auspicatissimum^  initium  crediderints*^  aliaque  innumerabilia 
vanarum  supersticionum  genera,  quibus  implicati  ^  sunt,  observaverint, 
pretereo.  Haec  vero  ideo  commemoravi  i,  quo  prudens  lector  agnoscat, 
a  quantis  errorum  tenebris  per  Dei  gratiam  et  miserieordiam  sint 
liberati,  quando  eos  ad  cognitionem   sui  nominis   lumine   verae    fidei 

10  perducere  dignatus  est.  Eranf^-^  enim,  sicut  omnes  fere  Germaniam 
incolentes,  et  natura  feroces  et  cultui  demonum  dediti  veraeque  ^ 
religion!  contrarii  neque  divina  neque  humana  iura^^  vel"  polluere 
vel  transgredi  inhonestumo  arbitrabanturi^.2.  Nam  et  frondosis  arbo- 
ribus  fontibusqueP  venerationem  exhibebant.     Truncum  quoque  ligni 

13  non  parvae  magnitudinis  in  altum  erectum  sub  divo<i  colebant,  patria 
eum  lingua  Irminsul*"  appellantes,  quod  Latine  dicitur  universalis 
columpna,  quasi  sustinens  omnia.  Haec  tulimus  excerpta  ex 
scriptis  Einhardi^  de  adventu,  moribus  et  supersticione  * 
Saxonum,    quam   adhuc  Sclavi    et  Sueones^   ritu  paganico 

20  servare  videntur. 

YIII*.   Qualiter  autem  gens  dura*  Saxonum  pervenerit^  (9). 
ad  cognitionem   divini   nominis  ^  aut    quibus   predicatoribus 
ad  christianae  religionis  normam^  pertinxerit^,  explicare  lo- 
cus^ quaerit,  si  prius®  de  bello  Karoli^,  quod''  cum  Saxonibus 

25  a)  cum  electo  jehlt  Al.      b)  patris  Bl.        c)  cum  —  rebus  tehlt  Al.       d)  aut 

fehlt  B2.  e)  vel  B.  CI.  f)  auspiciat.  £1.  01.  g)  crediderunt  C2.  h)  im- 
pliciti  C.  i)  commemoratu  Bl<^;  commemoravit,  t  von  zweiter  Hand  getilgt,  BV>. 
k)  Initiale  und  neue  Zeile  bezeichnen  den  Anfang  eines  neuen  Kapitels  in  CI. 
1)  Adam  =  Transl.;  nostraeque  Einhard.  m)  iura  —  arbitrab.  Adam  =  Einhard; 

30  iura  transgredi  inlicitum  vel  inhonestum  putantes.  Transl.  Frutolf.  n)\e\fehltC2. 
o)  honestum  JBl.  p)  que  fehlt  Al.  q)  dio  B2.  r)  irrae  insul  £la;  irmen- 
sul  Bl^;  Irmindsul  B2.         s)  Einardi  B  1 ;  fehlt  B2.         t)  supersticionibus  A  1. 

8:  a)  Cap.  VI.  Bl.C  (1).  2;  Cap.  VII.  B2.  (C2).  b)  pervenerit  hinter 

nominis  C.        c)  J.  1.  CI;  pertigerit  B.  C2.        d)  lucus  A  1.        e)  de  bello  prius  C. 
35  f)  Carol.  C  2. 

1)  certis  —  crediderint  aus  Tacitus  Ger mania  Kap.  11.  2)  Erant 
—  arbitrabantur  geht  auf  Einhard  V.  Karoli  Kap.  7  sarilck.  3)  Uber 
die  supersticio  Sueonum  vgl.  IV,  25  ScJdu/3,  26.  4)  Vgl.  Poeta  Saxo 
a.  772,  V.  13,  Poetae  IV,  1,  7:    Saxonum  .  .  pectora  dura;  Alcuin  Versus 

40  de  Sanctis  Eboracensis  ecclesiae  V.  47,  Jaffe  Bihl.  VI,  83 :  gens  .  .  Du- 
ritiam  propter  dicti  coguomine  Saxi  (dazu  Anmerhung  von  Watten- 
bach:  Isidor  Orig.  IX,  1,  100:  Saxonum  gens  .  .  appellata,  quod  sit 
durum  et  validissimum  genus  hominum^.  (L).  Verg.  Aen.  V,  730; 
Lucan.    Pharsal.  IX,  439:    gens    dura.    (K).  5)    Vgl,  Translatio 

45  s.  Viti  c,  1,  SS.  II,  577;  Jaffe  BibliotJieca  I,  4:  Qualiter  denique  Saxones 
ad  fidem  atque  ad  agnitionem  veritatis  converti  potuerint.  6)  Vita 
Willeh.  Kap.  3,  SS.  II,  380:  religionis  normam.  (L).  Ebenso  V.  Ans- 
karii  Kap.  27,  SS.  rer.  Germ.  S.  58.  7)  Die  folgenden  Sdtze  bis  feli- 
citate (S.IO  Z.  6j  sind Adams  Eigenfum;  da/3  sie  in  einem  verlorenen  Stiick 


10  M.  ADAM  BREMENSIS 

longo*  tempore  profligatum  est,  mentionem  facimus  et  belli 
causas  simul  connectimus.  Thuringi  vel  Saxones  itemque 
ceterae,  quae  circa''  Rhenum^  sunt,  nationes  ex*^  antique 
Francis  tributariae  leguntur^.  Quibus  deinde  a  regno  eorum 
deficientibus  Pippinus®,  genitor  Karoli^  bellum  intulit,  quod  5 
tamen  filius^  peregit  maiore^  felicitate.  De  quo  idem  scrip- 
f.7l>;-.c.7.  tor  Heinhardus^'2  brevi  epilogo  meminit  dicens :  Susceptum 
est  igitur  bellum  adversus^  Saxones,  quod  magna  utrinque^  ani- 
mositate,  tamen  maiore  Saxonum  quam  Francorum  dampno  per 
continuos  triginta  tres^i  annos  gerebatur.  Poterat  siquidem  citius  10 
finiri,  si  Saxonum  hoc  perfidia  pateretur. 

(10).  IX ^.    Omnibus  igitur,  qui  resistere  solebant,  profligatis  et  in 

suam  potestatem  redactis  ea  conditio  a  rege  proposita  et  ab  illis 
suscepta  est,  ut  abiecto  demonum  cultu  relictisque  patriis  cerimo- 
niis^  christianae  fidei  sacramenta  susciperent  et^  Francis  adunati  i& 
unus  cum  eis  populus*^  efficerentur,  tractumque  per  tot  annos  bellum 
ita  constat  esse  finitum.  Nunc  autem  spiritales^  animarum 
triumphos  ad  scribendum  succinct!  predicatoribus^  de  his, 
qui  ferocissimos  Germaniae  populos  ad  divinam  religionem 
perduxerint^,  tale  sumamus  exordium.  20 

(11).  X^.    Primus  omnium,    qui  australes  Germaniae  partes, 

ydolorum  cultui  deditas,  ad  cognitionem  divinae  ac  christi- 
anae religionis  adduxit,  Winifridus^  erat,  natione  Anglus*^, 
verus  Christi  philosophus,  cui^  postea  ex  virtute  cognomen- 
turn    [erat*^]  Bonefacius^.     Et   quamvis   alii   scriptorum   vel  25 

a)  longo  proflig.  est  tempore  C.  b)  iuxta  B2.  C.  Helm.  c)  Renum 

Al.  Bib,  jcorr.  Ehen.,  A  1.       d)  et  ex  B  2.       e)  Pipinus  B  2.        f)  Carol.  B  lb.  C  2. 
g)  fil.  eius  maiori  felic.  peregit.  C.  h)  maiori  BC.  i)  Einardus  Bl;   Egin- 

hardus  7?  2 ;  Einhardus  C.       k)  adversum  £C.       1)  utrimque  J51.       m)XXXC2, 

9:  a)  kein  neues  Kapitel  in  BC.        b)  ceremon.  B2.  C2.       c)  a  JBl*.       d)  effi-  30 
ceretur  populus  £2.        e)  animarum  spirituales  £2.        f)  de  hiis  (his  B2)  predicat. 
BC.       g)  perduxerunt  C2. 

10:  a)  Cap.  VII.  Bl.  0(1).  2;  Cap. VIII.  B2.  (02).  b)  erat  Winifr.  O. 

c)  angl9  (angelus)  B  \f^.  d)  erat  nur  BC,  fehlt  Al;  cognom.  ex  virt.  erat  Bon. 

BC.         e)  Bonifacius  £2.  O.  36 

der  Gesta  Saxonum  eine  Grundlage  geliaht  hdtten,  Id/^t  sich  niclit  er- 
weisen  und  ist  unwahrscJiewlieh. 

1)  Ygl.  Gregor  von  Tours  Histor.  Francorum  IV,  14,  SS.  rer. 
Merovinq.II,lbl;  Ann.  Fuld.  737  (ed.  Kurze  S.S):  Carlus  Saxones 
tributarios  fecit.  (L).  Vgl.  audi  Ann.  Fidd.  740.  742.  748.  758  ikler  40 
die  Sachsen,  und  Gregor  von  Tours  11,  27,  a^.  89  iiber  die  Thoringi. 
2)  V.  Kar.  Kap.  7  (darans  die  Gesta  Saxonum?).  In  der  Translatio 
s.  Alexandri  steht  die  StelJe  S.  676,  Z.  6—9,  Z.  24/r.  _  3)  VglSallust 
lug.  5,  4:  Scipione,  cui  postea  Africano  cognomen  ex  virtute  fuit.  (K). 
V.  Bonifatii  tertia  Kap.  5  (ed.  Levi  son,  SS.  rer.  Germ.  S.  82,  ZAQJ:  45 
nomenque  illi  propter  sua  bona  opera  Bonifacius  inposuit;  Levison, 
Praefatio  S.  LVl,  N.  1. 


LIB.  T,  CAP.  VIII-X.  11 

Galium  in  Alemannia*  velHemmerannum^  in  Baioaria*'  sive 
Kylianum*^  in  Francia®  seu^  certe  Willebrordum  ^  in  Fresia 
priores  verbum  Dei  asserant^  predicasse,  hie  tamen  omnes 
alios,  uti  Paulus  apostolus^,  studio'  ae  predieationis  labore 
5  antevcnit.  Ipse  enim  2,  ut  in  Gestis  suis  ^  legitur,  apostolicae 
sedis  auctoritate^  fultus  legationem  ad  gentes  suscepit  Teuto- 
numque^  populos,  apud  quos  nunc  et  summa  imperii  Romani^ 
et  divini  cultus  reverentia  \iget  ac  floret,  ecclesiis^  doctrina 
virtulibusque  illustravit.    Quorum"*  etiam  provincias  in  episcopa- 

lotus^  distribuens  seorsum"  Francos  cis"  RhenumP-'^,  Hessones'i 
ac  Thuringos,  qui  Saxonum  confines^  sunt,  primitivo  quodam 
laboris  sui  fructu  ^  Ghristo  et  ecclesiae  copulavit.  Tandemque 
a  Fresonibus,  quos  iam  ante  ad  fidem  converterat,  illustri  mar- 
tyrio  coronalus  est.    Gesta  eius'^  plenaria^^  manu  a  discipulis 

15  edita"*   sunt,    qui^   eum    ferunt*  agonizasse   cum^^  aliis  L  et  755. 
amplius  commilitonibus  suis,  anno  ^^  ordinationis  suae  XXXYII;  Schol.  2. 

Schol.  2,     Sedente  tunc^^  Paulo  papa  T.   (C2). 

a)  Allemannia  JSla;  Alemania  51b.  2.  b)  Hemmeramnum  Bl^;  Hemme- 
ranum  B2;   Heimerammum  CI;   Heimerauiinum  02.  c)   Begiiaria  B,   rgl. 

20  unten  II,  21  (18);   Bawaria  CI;   Bauaria  C2.  d)  Kilianum  £!».  2.  C2;   Chi- 

lian. Bl^.  e)  Franconia  B2.  C.  f)  siue  BU.  g)  Wilebr.  Sla;   Wille- 

brodiim  JBlb;    Villebrodum  B2.  h)  asserans  Bl<^;    asserant  hinter  priores  C. 

i)  stud,  et   lab.  predicat.  BC.  k)  Theuton.  BC.  1)  Ecclesias  B2.C2. 

m)  Quarum  B2.         n)  seorsim  Bl^.  2.         o)  eis  J.1.        p)  Ren.,  korr.  Rhen.,  A  I. 

25  q)  Saxones^l;    Hassones  B2.  r)  eius  a  discip.  plenaria   mauu  edita  BC. 

8)  quae  B2.  t)  ferunt  eum  C. 

1)    1.   Cor.  15,   10:     abundantius    illis    omnibus    laboravi.     (L). 
2)  Adam    hat   aus   mehreren   QuelJen    einen    einheitlichen  Bericht   her- 
gestellt,  der  sich  im  einzelnen  nicht  genau  auf  hestimmte  Stellen  zuriick- 
30  fuhren  Id/^t.     Besondere  Uhereinstimmwngen  iveisen  die  folgenden  Noten 
nach.  3)   Adam    scheint    die    Vita   prima    und    teriia    Bonifatii 

gelesen  zu  haben;  siehe  JV.  4,  6,  8,  12.  Aber  die  folgenden  ISdtze 
(his  copulavit  Z.  \2)  Tdingen  audi  einigerma/3en  tvortlich  an  die 
Ann.    Fuldenses  719.  746  an.  4)   VgJ.  V.  Bonifatii  tertia  Kap.4, 

35  ed.  Levison,  SS.  rer.  Germ.  S.  81.  5)    Vql.  V.  Willehadi    Kap.  .5 

(Mide,  SS.  11,  381/    (L).  6)    Vgl.  V.  Bonifatn  prima   Kap.  7, 

ed.  Levison  S.  38;   ebda.  Kap.  8,  S.  44.  7)  Die  Austraster  nennen 

die  Ann.  Fuld.119.  8)  Vgl  V.  prima  S.  Ai:  Burchhardo  .  .  eccle- 

sias in  confinibus  Franchorum  et  Saxonum  atque  Sclavorum  .  .  depu- 
te tavit.  9)  Sallust  CatiL  35,  3:  fructu  labons.  (K).  Sap.  3,  11.  15. 
10)  Dieser  Ausdruck  scheint  anzudeuten,  da/3  Adam  eine  Hs.  mit  meh- 
reren Viten  des  Bonifaz  gesehen  hat.  11)  Diese  Angahe  findet  sich  in 
der  Vita  tertia  Kap.  12,  Levison  S.  88;  vgl.  dessen  Fraefatio  S.LVI 
und  N.  1.  Aber  vgl.  auch  Simeon  von  Durham  (Pauli,  Forschungen 
45  zur  Deutschen  Geschichte  XIL,  151 ;  vgl.  auch  SS.  XIJI^  154j:  martyrio 
coronatus  est  cum  quinquaginta  tribus.  12)  Diese  Zahlen  (bis 
DCCLV*"sj  stammen  aus  der  Vita  prima  auct.  Willibaldo,  Levison 
S,  55.        13)  Das  ist  ein  Irrtum,  da  Paul  I.  von  Ibl  —  lQl  regierte. 


12  M.  ADAM  BREMENSIS 

755.  ipse  est  annus  dominicae  incarnationis  DCCLY*"^,  Pippini* 
iimioris^  XIIII"^^  K 

(12).  XI *.    Post  passionem   sancti  Bonifacii  Willehadus,    et  ipse 

r.  iFi7/.  c.1.2.  Angligena,    fervens^    amore  martyrii   properavit   in  Fresiam. 

Ubi    consistens    ad    sepulcrum     beati    martyris^    paganos  5 

c.3.4.  facti  penitentes    suscepit    et   credentium   multa    milia*  bapti- 

zavit.     Deinde    cunctam   in    circuitu  ^  provintiam  cum   discipulis 

perlustrans    ydola    confregisse    populosque    ad   culturam  veri  Dei 

euangelizasse  dicitur^.     Tunc  et   gentilium   zelo  fustibus  per- 

cussus   et  gladio   legitur    ad  iugulandum  proscriptus;  licet  lo 

gratia  Dei  maioribus  eum  predestinaret  titulis,  suae*'  tamen 

C.5.  voluntatis  et  studio^  nihilominus*^  erat®  ad  martyrium^    Post 

haec    missus    in^   Saxoniam    a    Karolo^   rege    primus    omnium 

doctorum  maritimas   et  boreales  Saxoniae  partes  ac^  Trans- 

albianos  populos*^  ad  christian  am  fidem^  provocavit.     Septem  15 

annos^    predicasse    dicitur   eandem^   regionem    usque  ^    ad 

783.  annum  rebellionis  Saxonum^  XII'""°",  cum'"  Widichind^  per- 

Ann.    u  .17  .  secutionem^^  movens  in  christianos  Francorum  terminos  usque  ad 

V.Will.c.Q.  Renum^  vastabat.      In  qua  persecutione    discipuli   sancti  Wille- 

a)  Pipini  B2,  b)  iun.  regnant  is  XIIII.  Bl.  C.  20 

11:  a)  Cap.  VIII.  51.  C(l)2;  Cap. IX.  B2.  (C2).      b)  dicitur  feMt  Al.      c)  sua 
tamen  voluntate  C'2.  d)  nilailminus,  mit  leichten  Varianten  der  Schreibung  und 

Abkurzung,  B.Cl.  e)  piger  erat  ad  £1;   ad  martyr,  piger  erat  C;  impiger 

u'iXrde  einen  Sinn  gegeben  haben.  [Hat  Adam  etwa  nihil  omiserat  gesnkrieben,  was 
leicht  zu  niliilomin-  erat  verlesen  iverden  konnte?    H.  Br. J  f)  am  Rande  in  Bl^:  25 

De  sancto  Willeliado  primo  Brem  -nsium  episcopo.  g)  a  Karolo  regi  {Car.  rege 
C2)  in  Saxon.  C.  li)  et  B2.  i)  provoc.  fidem  C.  k)  earn  B2.  C;  in  ea  regione 
Bl.  1)  Sueonum,  vom  Schreiber  korr.  Saxonum,  Al.  m)  Cum  Al.  n)  Widu- 
chrad  J51a.  CI;  Viducrad  J5  2;  Widiocliratti  Bl^;  Widucliind  C2.  o)  Ren.,  mit 
under er  Tinte  korr.  Ilhen.,  Al;  so  B  1^.2.  C 2.  30 

1)  Diese  Zahl  hat  Adam  mit  Hilfe  der  Ann.  Fiildenses  er- 
reclmet,  dabei  aher  deren  eigene  Angaben  iiher  das  Todeyahr  des 
Bonifaz  (754;  episcopatus  XXXVI)  venoorfen  und  die  der  Vita  an- 
genommen.  2)   Dei'artiges  liest  man   nirgends  in   der  Vita   Wille- 

Jiadi.         3)  Bonifaz  ist  bekanntlich  in  Fulda  hegrahen.     Die  V.  Willeh.  35 
Kap.  2  hat:    ad  locum  Dockynchirica,  .  .  ubi   et   domnus  Bonifacius 
episcopus    .   .    martirio    coroiiatus    fuerat.  4)    quam    plurimam 

cater vam    die    Vita.  5)  Die   Vita   Kap.  5    hat    die    Worte:    per- 

transiens  cunctam  in  circaitu  diocesim  in  anderem  Zusamnienhange. 
6)  Vgl  S.  35,  N.  6.  7)  Diese  Angabe  beruht  aufder  der  V.  WiUeh.  Kap.  6,  40 
(/a/?  Atrebauus  clericus,  ein  Schiller  Willehads,  in  Thiatmaresgaho  ('Z)i^^- 
marschen)  ermordet  ivorden  sei.  8)  V.  Willeh.  Kap.  8:  septem  annis 
prius  fror  seiner  Bischofsiveihe)  in  eadem  presbiter  est  detnoratus 
parrochia.  9)  Adam  setzte  anscheinend  nach  der  V.  Willeh.  Kap.  5.  6 
(mit  Mi/SverstdndnisJ  den  gro/]en  Sachsenaufstand  ins  Jahr  783  und  45 
errechnete  aus  den  Ann.  Fold.,  da/S  dies  das  12.  Jahr  des  Aufstandes 
sei.  Daher  nahm  er  die  Worte  der  Ann.  Fuld.  (cum  Widich.  —  vasta- 
bat) von  lis  hierher  zu  783,  er  hat  so  abermals  (rgl.  N.  I)  die 
Zeitrechnung  der  Vita  der  der  Annalen  vorgezogen.  10)  persecut. — 
christianos  aus  der  V.  Wilkhad.  Kap.  6,  SS.  II,  381,  53 — 382,  6.  50 


LIB.  I,  CAR  X.  XL  13 

hadi*   quidam  Bremae,  multi^-^   per  Fresiam^,    ceteri^    irsLUS  v.Wili.c.G. 
Albiam  passi  leguntur.     Unde    confessor  Dei  maius^  adhuc 
lucrum  expectans^  de  conversione  plurimorum   dicitur®  se- 
cundum   euangelicum    preceptum    de    civitate    in    q  iv  it  a,  t  e  m.  Matth.  10,23. 

5  fugisse^-*,  dispersisque^  sociis^  ad  predicandum^  ipse  Romam^  v'.^^^'dg'.Vis. 
venisse  cum  Liudgero^*®.     Ubi  sanctissimi  papae  Adriani  con- 
solatione    relevati,    Liudgerus^     in    montem    Gassinum    re-  v. Liudg.i, is. 
cessit"^    ad    confessionem    sancti    Benedicti,  Willehadus   in  v.wiu.c.i. 
Galliam    repedavit*^   ad    sepulcrum    sancti    Willebrordi  ^•'^.  P^  ^^^^^  ^ 

loltaque^  bienniumP  uterque   reclusi   contemplativae  vitae   operam  ^.  ^w^^fi^- 
dabant,    adprime^    orantes  ^    pro    persecutoribus    et    gente       ~    '* 
Saxonum,  ne  iactum  in  eis  semen  verbi  Dei  inimicus  homo  Aiatth.13, 26, 
zizaniis  oppleref,  impletumque  in^  eis  est,   quod  Scriptura 
dicit:    *Multum    valet    deprecatio    iusti   assidua\     Haec   dc  iac.5,16. 

15  Yita  eius  ad  sensum  excerpta  protulimus.    Transacto  igitur 
biennio '',  quod^^  est  anno  Karoli*  XYIII.,  Widichind'^,  incentor  785. 
rebellionis  ^^,  ad  fidem  Karoli*  venit  baptizatusque^  est  ipse  cum  Ann.Fuld, 
aliis  Saxonum   magnatibus,    et  tunc   demum  Saxonia   subacta 
in  ^2  provintiam  redacta  est.      Quae   simul   in    octo   episcopatus 

20  divisa    Mogontino^^    et    Coloniensi    archiepiscopis    est    sub- 

a)  Will,  sancti  0  2.  b)  quidam  C2.  c)  Fris.  B2.  d)  magis  Bl\ 

e)  legitur  B2.  C.  f)  confugisse  B2.  g)  disp.  ad  predic.  sociis  C.  h)  locis  Al. 
i)  Rom.  cum  Liudgero  (Luidgero  C  2)  venisse  C.  k)  Ludgero^l.  1)  Ludger.  £l'i, 
Uhh  jBlb;  Luidger.  C2.  m)  recessit  tehlt  CI.  n)  repedavit  hinter  sancti  C. 

25  o)  Villebrodi  B2.  p)  biennio  C.  q)  ad  primum  ^1.  r)  impleret  Al. 

s)  est  in  eis  B.Cl;  in  eis  fehlt  C2.  t)  Carol.  B  lb.  2.  C 2.  u)  Widechindus  B 1 ; 
Vitechind  B  2 ;  Wituchind  C  1 ;  Widekind  C  2.  v)  que  fehlt  C.  w)  Magontino 
jBlb;  Moguntino  5  2.  C  2. 

1)  Die  V.  Willeh.  nennt  drei.  2)  Atrebauus  clericus  a.  a.  0. 

30  3)  Dieser  Ztisaiz  (vgl.  audi  N.  b)  ist  tendenpsios  und  unverstdndiq ;  die 
V.  Kap.  7  hat:  cognoscens  nullam  sibi  tunc  temporis  praedicandi 
oportunitatem  inesse.  4)  2.  Macch.b,S:  fugiens  de  civitate  in  civi- 
tatem;  vgl.  3Iatth.  2S,  S4:.  (K).  5)  Vita  Kap.l:  discipuli  eius,  qui 
propter    metum    persecutionis    passim    dispersi    fuerant.  6)    Fon 

35  Willehad  hei/3t  es  in  seiner  Vita  Kap.  1,  daft  er  duobus  fere  annis, 
von  Liudger  in  der  seinen  J,  18.  19,  da/3  er  duos  annos  et  menses 
sex  wegen  des  groften  Widukindschen  Auf stands  Sachsen  gemieden 
habe  und  nach  Bom  gekommen  sei;  Adam  hat  das  homhiniert  und  zu- 
sammengezogen.  7)  ad  locum,   qui  dicitur  Aftemacha   V.  Willeh. 

40  a.  a.  0.,  vgl.  Bauck,  KG.  Beuischlands  III^-\  947,  JV.  L  8)  JDiese 

Worte  (adprime  —  assidua)  finden  sich  in  keiner  der  beiden  Viten. 
9)  Die  zivei  Jahre,    die   oben  Z.  10  genannt   sind.  10)  V.  Willeh. 

Kap.  5:  anno  .  .  Domiui  781°,  regni  vero  .  .  Karoli  14™o;  die  u-ei- 
teren   dortigen  Angaben  (Kap.  5.  6,  s.  oben  S.  12,  N.  8)  und  die  ebeu 

45  genannten  zwei  Jahre  ergeben  785,  Karls  18.  Jahr.  Die  Vita  und  die 
Ann.  Fuld.  stimmen  hier  in  der  Sache  und  den  Worten  ilberein. 
11)  V.  Willeh.  Kap.  8:  perfidiae  incentor.  12)  Vgl  unten  S.  14,  Z.  22  f., 
die  Worte  in  —  divisa  (aufter  octo^  beruhen  auf  der  Urkunde. 


14  M.  ADAM  BREMENSIS 

iecfca.  Cuius  exemplar  divisionis,  quod  ex  precepto  regis 
in  Bremensi  ecclesia  servatur,  cognosci  potest  his^  verbis^: 

(13).  XIP.   In  nomine  domini  Dei^  et  salvatoris  nostri  lesu 

D.Kar.2A5.  Qhristi.   Karolus^  divina  ordinante  providentia  rex.  Si  domino 
Deo  exercituum  ^  succurrente  in  bellis  victoria  potiti^  in  illo  5 
et  non  in  nobis  gloriamur,  et  in  hoc^  seculo  pacera  et  pro- 
speritatem    et   in  futuro  perpetuae^  mercedis  retributionem 
iios  promereri  confidimus.  Quapropter  noverint  omnes  Christi 
fideles,  quod  Saxones,  quos°  progenitoribus  nostris  ob  suae 
pertinatiam    perfidiae   semper  indomabiles^'  ipsique  Deo  et  lo 
nobis  tamdiu  rebelles,    quousque    illius^,    non  nostra  virtute 
ipsos  et  bellis  vicimus'^   et  ad  baptismi  gratiam  Deo  annu- 
ente^  perduximus,  pristinae  libertati  donates  et  omni  nobis 
debito  censu  solutes  pro  amore  illius,    qui   nobis  victoriam 
contulit,    ipsi   tributaries   et  sublegales™    devote   addiximus.  i5 
Videlicet  ut,   qui   nostrae   potestatis  iugum    hactenus   ferre 
detrectaverunt,    victi"^  iam,    Deo   gratias,    et    armis   et   fide 
domino  ac°  salvatori  nostro  lesu  Christo  et  sacerdotibus  eius 
omnium  suorum  iumentorum  et  fructuum  tociusque  culturae^ 
decimas  ac  nutriturae  divites  ac  pauperes  legaliter  constricti  20 
persolvant.     Proinde  omnem  terram  eorum  antique  Roma- 
norum  more  in  provintiam  redigentes  et  inter  episcopos  certo 
limite'5  disterminantes  septentrionalem    illius   partem,    quae 
ef  piscium  ubertate  ditissima  et  pecoribus  alendis  habetur 
aptissima,  pio  Christo  et  apostolorum  suorum  principi  Petro  25 
pro  gratiarum  actione  devote  optulimus.    Sibique^  in*  Wig- 
modia   in   loco    Bremen   vocato    super   flumen**  Wirraham^ 
ecclesiam  et  episcopalem  statuimus  cathedram.     Huic  par- 
rocliiae   X    pages    subiecimus,    quos    etiam    abiectis    eorum 
antiquis  vocabulis  et  divisionibus   in  duas  redegimus^  pro-  30 
vintias,  his  nominibus^  appellantes,  Wigmodiam  et  Lorgoe. 

a)  hiis  cogn,  potest  C 

12:   a)   Cap.  IX.  Bl.  C  (1).  2;   Cap.  X.  B2.  (C2).  b)  Dei   felilt   C  2. 

c)  Carol.  B2.  C2.  d)  pot.  sumus,  in  BC  gegen  die  SatzkonstruTction.  e)  seculo 
hoc  B2.  f)   perpetuo,   (vom  Schreiber?)    korr.   perpetue,   ^1;    perpetuo  J.  la.  35 

g)  quos  a  prog.  B2.  C.  h)  domabiles  Al.  !».  i)  illiu3  in  nostra,   von 

gleichzeitiger  oder  wenig  jungerer  Hand  gedndert  in  in  illius  et  non  in  nostra,  A  1 ; 
in  illius,  non  in  nostra  J.  !«.  k)  uincimusJ.1.  1*.  1)  amante,  von  anderer  Hand 
korr.  annuente,  Bl^;    annuante  CI.  m)  subiugales  BC.  n)  iusti  A  1.1^. 

o)  et  (7  2.  p)  culture  ac  nutriture  decimas  Bl.  q)  lumite,  korr.  lum.  (lim.),  40 

Al.  r)  est  0  2.  s)sibiqueCl.  t)ut.4.1.  u)  ft  ^  1.  v)*Wirraam 
-Bla;  Virraam  B2',  Wizaram  ^  1^.         w)  redigimus  B2,         x)  appell.  nom.  C2. 

1)  Vgl.  die  einleitenden  Bemerkungen  zu  der  Ausgabe  DD.  Kar.  I, 
n.  245.    Die  ErMdrung  der  Ortsnamen  dieser  Urkunde  im  Namenregister 
ist  wortlich  aus  dem  T>on  H.  Hirsch  bearbeiteten  Namenregister  des  ersten  45 
Bandes  der  Diplome  der  Karolinger  iibernommen.  2)  2.  Reg.b,  10: 

Doiniuus  Deus  exercituum,  und  oft.    (K). 


LIB.  I,  CAP.  XI.  XII.  15 

Insuper  ad  prefatae  constructioiiem  ecclesiae  in  supradictis  D./iar.  245. 
pagis  LXX  mansos  cum  suis  colonis  offerentes  tocius  huius 
parrochiae  incolas  decimas^  suas  ecclesiae  suoque  provisori 
fideliter  persolvere  hoc^  nostrae  maiestatis  precepto  iubemus, 
6  donamus^  et  confirmamus.  Adhuc  etiam  summi  pontificis^ 
et  universalis  papae  Adriani  precepto  nee  non  et  Mogon- 
ciacensis®  episcopi  Lullonis  omniumque  qui  affuere^  ponti- 
ficum  consilio  eandem  Bremensem  ecclesiam^  cum  omnibus 
suis^  appendiciis  Willehado,  probabilis  vitae  viro,  coram  Deo 

10  et  Sanctis  eias  commisimus.  Quern  etiam  primum  eiusdem 
ecclesiae  111°  idus  lulii^  consecrari  fecimus  episcopum,  ut 
populis  divini  semina  verbi  secundum  datam  sibi  sapientiam 
fideliter  dispensando  et  novellam  banc  ecclesiam  canonico 
ordine  et  monasteriali  competentia  utiliter  instruendo  interim 

15  plantet  et  riget^,  quousque  precibus  sanctorum  suoram  exo- 
ratus  incrementum^  det  omnipotens  Deus.  Innotuit  etiam 
isdem^  venerabilis  vir  serenitati  nostrae  eam  quam  diximus 
parrochiam  propter  barbarorum  infest antium  pericula  seu 
varies  eventus,  qui  in  ea  solent  contingere,  ad  sustentacula 

20  sive  stipendia  Dei  servorum  inibi  Deo  militantium  minime^ 
sufficere  posse.  Quamobrem  quia  Deus™  omnipotens  in  gente 
Fresonum,  sicut  et  Saxonum,  ostium  fidei^  aperuerat",  par- 
tem  prenominatae   regionis,    videlicet  Fresiae,    quae    huic  °  Schol.  3. 

Schol.  3.     Fresia*    regie    est    maritima,    inviis*    inaccessa 
25  paludibus,    habetqae   pages  XVII,    quorum  pars^  tertia  Bremen- 
sem*^   respicit    episcopatum,    hiis    distincti*^    vocabulis:    Ostraga, 
Rustrii®,  Wanga^,    Diesmeri,   Herioga,  Nordi  atque  Morseti.     Et 
hii  VII  pagi  ecclesias^  tenent  circiter  L.     Hanc  Fresiae  partem  a 

a)  eher  detimas  als  decimas  A  1.         b)  Hoc  Al.         c)  A  1.  BC;   mandamus 
80  ist  zu  lesen,  D.  Kar.  245,  N.  z.  d)  pontif.  fchlt  B2.  e)  Mogunbiensis  JBl; 

Magunciacensis  JS2;   Mogontiac.  C2.  f)  affuef  (runt)  £1*.  g)  ecles.  A  1. 

h)  append,  suis  Bl.  i)  iudet  oder  uidet  (nicht  indeU  omnip.  crem.  Deus  J.  1. 

k)  idem  C2;   fehlt  B2.         1)  mi  nine  J.  1.         m)  Dominus  C2.         n)  aperuib  BC . 
q)  contigua  huic  C. 

35  Schol.  3:  a)  inacc.  inviis  C      b)  tertia  pars  C      c)  respicit  Brem.  JS2.      d)  di- 

stincta  C.      e)  Riustringe  CI;  Rustringe  C2.      f)  Manga  B2,      g)  ten.  eccles.  C. 

1)  Wormatie  consistentes  fiigt  der  Cod.  Udalrici  hier  ein,  iiher- 
einstimmend  mit  der  hier  wortUch  henutzten  V.  Willehadi  Kap.  8,  SS.  II, 
383;  D.  Kar.  245,  8.  344,  40.  2)  1.  Cor.  3,  6:  Ego  plantavi,  Apollo 

40  rigavit,    sed  Deus   incremeutum  dedit.    (K).  3)  Act.  Apost.  14,  26: 

quia  aperuisset  (Deus)  gentibus  ostium  fidei,  fK).  4)  Das  Scholion 

steht  an  dieser  Stelle  in  B2.  C  und  ist  hier  nach  dlesen  Hss.  wieder- 
gegeben,  im  4.  Buch  ziim  10.  Kapitel  in  BB^'  ^' ,  ehvas  spdter  in  B  3  ^~f, 
noch   iveiter   unten  in  A  2.      Es   ist   daher  zu   JF,  10    als   Schol.  IIS 

ib  nach  jenen  Hss.  nochmals  gedruoJct,  und  das  in  A  2  slch  sogleich 
anschlieftende  Scholion,  das  Lapj^enherg  als  n.  4  hier  gedrucTct  hatte, 
daselbst  als  n.  119. 


16  M.  ADAM  BREIVIENSIS 

x>.  ivar.245.  contigua  paiTochiae  esse  dinoscitur,  eidern  Bremensi  ecclesiae 
suoque  provisori  Willehado  episcopo  eiusque  successoribus 
perpetualiter  delegavimus  retinendam*.  Et  quia  casus  pre- 
teritorum  cautos^  nos  faciunt  in  futurum,  ne  quis,  quod  non 
optamus'^,  aliquam  sibi  in  eadem  diocesi  usurpet  potestatem,  5 
certo  earn  limite  fecimus  terminari.  Eique^^  lios  terminos, 
mare  occeanum,  Albiam  fluvium,  Liam,  Steinbach®,  Hasalam, 
Wimarcham,  Sneidbach,  Ostam,  Mulimbach^,  Motam^,  palu- 
dem,  quae  dicitur  Sigefridismor^^  Quistinam,  Chissenmor\ 
Ascbroch^  Wissebroch^,  Bivernam,  Uternam,  iterumque  lo 
Ostam;  ab  Osta™  vero  usque  quo"^  perveniatur  ad  paludem, 
quae  dicitur  Chaltenbach^,  deinde  paludem p  ipsam  usque 
in  Wemmami  fluvium'';  a  Wemma^  vero  Bicinam*,  Fari- 
stinam^'  usque  in  Wirraham^  fluvium'",  de  hinc^  ab  orientali 
parte  eiusdem  fluminis  viam  publicam,  quae  dicitur  Hesse-  15 
wech^,  Sturmegoe  et  Lorgoe  disterminantem,  Scebbasam^, 
Alapam,  Chaldhowa^,  iterumque  Wirraham^;  ex^  occiden- 
tali  autem  parte  viam  publicam,  quae  dicitur  Folwech^, 
Derue  et  Lorgoe  dividentem,  usque  in  Huntam  flumen"^, 
dein*^  ipsum  flumen  et  Amrinum,  lucum  silvestrem,  quem  20 
incolae  loci  Wildloch^  nominant,  Finolam^,  Waldesmor', 
BercboP',  Endiriad^  paludem  Emisgoe  et  Ostergoe"^  dister- 
minantem ",  Brustlacho°,  BiberlachoP,  iterumque  mare,  firmos 
et  intransibiles^  circumscribi  iussimus"".  Et  ut^  huius  dona- 
tionis  ac  circumscriptionis  auctoritas  nostris  futurisque  tem-  25 

Saxonia  dirimit*  palus,  quae  Waplinga^  dicitur,  et  Wirrahae^ 
fluvii  ostia.  A  reliqua  Fresia  palus  Emisgoe^  terminal  et  mare 
occeanum^   (B2.  C). 

a)  retinendum  A  1.  Cod.  Udalr.  b)  nos  cautos  C.  c)  optam  B2.  d)  eique 
B  2.  C.  Den  folgenden  Satz  bis  iussimus  (Z.  24)  haben  alle  Ess.  in  mehrere  zerlegt  30 
durch  Satzanfang  bei  Ab  Osta  (Z.  ll^;  A  Wemma  (Z.  IS);  Al.  B  fangen  auch  bei 
Ex  occid.  (Z.  11)  neuen  Satz  an.  e)  Steinbah.  vom  Schreiber,  wie  es  scheint,  durch 
iibergeschr.  c  korr.  Steinbach,  Al.  f)  Mulinbach  B.  C2;  Mulnibach  CI.  g)  Al. 
CI  inter vungier en:  Motam  paludem,  quae.  Vgl.  D.Kar.I,  S.572.  h)  Sigefridis 
Morquistinam  £!»;  Sigefridismoer  B2;  Sigefridesmor  02.  i)  Chisenmord  Bl^;  35 
Chisamor  Bl^;  Chisenmor  B2;  Chesenmor  C2.  k)  Aschroch  B;  Aschbroch  C2. 
1)  Wisebroch  Bl.  C;  Visebr.  B2.  m)  Hosta  C;  Osta  vero  Bicinam  usque  quo  JS2. 
n)  usqs  (usquoque)  B  la.  o)  Caldenbach  C.  p)  ipsam  paludem  BC.  q)  Vem- 
nam  B;  Wempnam  C.  r)  flumen  -Bl.  s)  Wemna  5  la;  Vemna  B2;  Wenna 
B  lb.         t)  Bricinam  B  2.  u)  Farcinam  B  1*;  Farsinam  B  lb;  Farstinam  B  2.  C.  40 

V)  Wirraam  JSl;  Virraam  £2.  w)  Dehinc  £C.  x)  Hesseweg  C.  y)  Secbasam 
BU;    Scebassam  Sib;    Sethbasam   B2;    Sechbasam   C.  z)   Ohaldowa  Bl^; 

Chaldhoua  B2;  Caldhowa  C.  a)  Virraam  J5  2.  b)  Ex  Al.  B.  c)  Foluech  B2; 
Folcweg  C.  d)nuvium£2.  e)  Dein  C  1 ;  Deinde  5.  C  2.  f)AmriuumC2. 
g)  Windloch  Al.  h)  Fiuolam  BU.  i)  Waldesmoer  C2.         k)  Bercpol  BC.  4a 

1)  Eddiuriad  (?)  J51a;  Eddinriad  B2;  Eddenriad  Bl^.  —  Al.Cl  interpungieren: 
Endiriad,  paludem  Emisgoe,  et  Ost.  disterm.  Vgl.  das  Scholion,  Z.  27.  m)  Ostergee 
£la;  Ostrigoe  B2.  n)  determin.  Al.  o)  Brunstlago,  von  zweiter  Hand  korr. 
Brustlago,  Bib;  Brustlaho  B2.  p)  Biberlach  BC.  q)  intransgressibiles 
BC.       r)  iussiomus  J.  1,        s)  ut  fehlt  B  2.  ^" 

Schol.  3:  a)  dirimit  a  Saxon.  C.        b)  Valpinga  B2;  Walpinga  C.        c)  Vir- 
rohe£2.         d)  Eimsgoe  £2.         e)  oceanus  C2. 


LIB.  I,  CAP.  XII— XIIII.  17 

poribus  Domino  protegente  valeat  inconvulsa  manere,  manu 
propria    subscripsimus    et    anuli    nostri    inpressione    signari 

Signum  domni  Karoli*  imperatoris*  ac  regis 
5  ^  invictissimi.    Hildibaldus^  archiepiscopus  Co- 

loniensis  et  sacri  palatii  capellanus  recognovi. 
Data  pridie  idus  lulii  anno  dominicae  incar- 
nationis   septingentesimo^'   octogesimo  YIII^,  788. 
indictione  XII,  anno*^   autem   regni^    domni 
10  ^  Karoli    XXI;    actum  ^    palatio    Nemetensi^; 

feliciter  amen. 

XIII^.    Sedit  igitur  domnus  et  pater  noster  Willehadus  ^  (14). 
post  ordinationem  suam  annos  duos,  menses  III,  dies  XXVI,  ^-J^^^^^^- 
predicayitque    tarn  Fresos^  quam  Saxones,   post  martyrium  755— 789. 
15  sancti  Bonifacii^  omnes^  annos  XXXV.    Obiit  autem  *senex  \'^^If\'}' 
et^  plenus  dierum^  in  Fresia^,  in  villa  Pleccazze^,  quae  sita 
est  in  Kustris.      Corpus   eius  Bremam  deportatum  in  basilica ^^^'^J'^^^^^- 
sancti  Petri 2,  quam  ipse  aedificavit,  sepultum  est.     Transitus 
[eius^]  celebratur  festivis  gaudiis  VI '^  idus  Novembris,  ordi-  Nov.8. 
20natio2  IIP  idus  lulii.     Extat  vitae   actuumque^  eius  insignis /«^.  is. 
liber,  quern  successor  eius  quartus  fideli'^  stilo  exaravit  Ans- 
carius^-^.    Ad  cuius  lectionem,  quia  nos  ad  alia  properamus, 
cupientem  scire  transmittimus. 

XIIII ^.  Proximum  sancto  Willehado  ex  discipulis  eius  (15). 
25  Willericum  in  Bremensi  ecclesia  prefuisse  legimus^,  [quern 
alii  Willeharium  nuncupant^].    Seditque^  annos  L  usque  ad 
annum  Ludvici^  senioris  penultimum^.    Cum  vero  scriptum  790— 839. 

*)  imperatoris  ac  nur  Al,  felilt  BC.  Cod,  Uclalrici. 

a)  Carol.  B  lb.  2.  C 2.      b)  Hildeboldus  B 1 ;  Hildebaldus  C 2.      c)  septingesimo 
30  octuagesimo  VIII"  .4  1.         d)  Anno  ^C.        e)  regni  jehlt  B2.        f)  Actum  BC;  Act. 
in  pal.  -B2.         g)  Metensi  JSl. 

13:  a)  Cap.X.  51.  C(l).2;  Cap.XI.  £2.  rC2;.  h)  Will,  fehlt  A  1.  c)  tarn 
apud  Fresos  (Fresones  B  lb)  quam  apud  Saxones  B;  tam  Fresis  quam  Saxonibus  C. 
d)  Bonefacii  Bl.  e)  et  fehlt  Bl^;  etwa  seuexii  £la;  et  plenus  fehlt  B2.  f)  Frisia 
35  B2.  g)  Pleccazce  CI.  h)  eius  nur  BC,  fehlt  Al.  i)  que  fehlt  B2.  k)  fidei 
Bl^;  fidei  eius  stylo,  von  zweiter  Hand  korr.  fideli  stylo,  Bl^.  1)  Ansgarius  BC. 
14:  a)  Cap.  XI.  £1.  C  (1).  2;  Cap.  XII.  JB  2.  (C2).  b)  das  eingeUammerte  nur 
BC,  fehlt  Al.  c)  seditque  B.  d)  Luduic.  Al.  Bl  fast  stets,  so  hat  Adam  ge- 
schrieben;  Ludouici-B2;  LuthewiciCl;  Luthowici  C2. 

40  1)  Adam  hat  die  Zeit  vom  Tode  Bonifaz'  his  zu  dem   Willehads 

als  voile  Missionszeit  des  letzteren  gerechnet,  ivas  ganz  unriclitig  ist. 
Zum  Ausdriick  vgl.  unten  Kap.  34  (36),  S.  37,  Z.  19,20.  2)  Siche  die 
V.  Willehadi  Kap.  8.  3)  AnsJcar  hat  nur  die  Virtntes  et  miracula 

Willehadi  geschrieben,    der  Yerfasser   der  Vita  ist  unbeJcannt;   Dehio, 

45  Hamburg -Bremen  I,   Krit.  Ausfiihrungen  III,  51.  4)   Z.  B.  viel- 

leicht  in  der  UrJcunde  Hamburg.  UB.  I,  n.  102.  5)  Adam  zdhlt  stets 
voile  Jahre  in  den,  Ann.  Fuld.  und  meint  dariim  hier  das  Jahr  839, 
vielleicht  audi  838,  dann  ware  die  Zahl  50  falsch;  Willerich  ist  838 
gestorben,  Dehio  I,  Krit.  Ausfiilirimgen  V,  53  f. 

Adam  Bremensis.  2 


18  M.  ADAM  BREMENSIS 

sit  in  Libro  donationum  sive  traditionum  Bremensis  eccle- 
804-839.  siae  a^  XXXVII.  Karoli^i  usque  ad  XXY.  [annum^]  Lud- 
uici*^  presedisse  Willericum,  XII®  anni^  minus  reperiuntur 
ab  eo,  quern  prediximus,  numero.  Et  credi  potest  tanto 
tempore  Bremensem  episcopatum  cessasse  quemadmodum  et  5 
alios  propter  novellam*  gentis  Saxonum  conversionem,  qui^-^ 
nondum  se  episcopali  ditione  regi  patiebantur^.  Maxime  cum 
nullis  fere^  annis  a  bello  vacantibus'^  tandem  Saxones  ita  profli- 
^*w^-  ^  gati  legantur,  ut  ex  his,  qui^  utrasque  ripas  Albis  fluminis'^  incoluntS 

X  milia  hominum  cum  mulieribus  et^  parvulis  in  Franciam  trans-  lO 
804.  lati  sunt™.  Et  hie  est*  annus  diuturni  Saxonum  belli  XXXIII, 
quem  historici  Francorum"^  ponunt  memorabilem;  scilicet 
Karoli^  imperatoris  XXXVII.  Quo  tempore  cum^  Sclavorum 
quoque  gentes°  Francorum  imperio  subicerentur°,  fertur^ 
Schol.  4.  Karolus^  Hammaburg'i  civitatem^  Nordalbingorum ,  extructa  is 
ibidem  ecclesia,  Heridago  cuidam  sancto  viro,  quem  loci  episco- 
pum  designavit,  ad  regendum  commendasse^  Cui  etiam 
propter  inf  e  stacionem  barbaricam,  ubi  interdum  posset 
consistere,   cellam^  Rodnach   in   Gallia^  donavit,    disponens '^ 

Schol.  4  (5).     Scriptum^   est    in    Gestis    sancti    Ansgarii    et  20 
privilegiis  Romanorum  pontificum  (Bl^.  C). 

a)  ab  anno  B2.C2.  b)  Carol.  B  lb,  2.  C 2.  c)  annum  nur  Bl.  C, 

fehlt  Al.  B2;    vgl.  I,  SI,  S.  36,  Z.  14;    Luduici    annum  Bl.  d)  Ludouic.  B2; 

Luthewic.  C        e)  Al.  BC,  in  B2  verbesserte  Vedel  am  Rande:  XIIII.        f)  novelle 
Al.      g)  patiebantur  E,egi  J5  2;  quae  .  .  patiebatur  C2.  —  maxime  dann  BC.      h)  fere  25 
vacant,  annis  a  bello  tandem  Bl.       i)  qui  incol.  utrasque  (uterque  oder  utrique  B  la) 
ripas  Albis  fluminis  BC.        k)  BC  =  Einh.;  fluvii  J.  1.        1)  mulieribus  et  fehlt  C. 
m)  Al.  B2.  Helm.;  sint  -Bl,  C.         n)  Francor.  hist.  C.  o)  gs  (gens)  A  1;   gens 

ausgeschrieben  C  1,  aber  dennoch  beide  subicerentur.       p)  fertur  fehlt  C.       q)  Hamma- 
burcgJ.1;  HamborgSlb;  Hamaburgh  U  2.        r)  commisit  C.        s)  cell,  in  Gall.  30 
Eodnach  Bl;  in  Gallia  fehlt  B2;  cellam  quandam  in  Gall.  Rodnach  C. 

1)  Das  ist  804;  vgl  unten  Z.  11.  13  und  N.  4.  2)  Zdhlt  man 

die  Jahre  804  und  839  mit,  so  erhdlt  man  36  Jahre,  50  locniger  14, 
und  so  verhesserte  Vedel;  genaiier  mii/3te  man  50  iveniger  15  =  35 
reclinen.  3)  Vgl.  V.  Willeh.  Kap.  8:  quia  gens  credulitati  divinae  35 
resistens  .  .  episcopali  auctoritate  miuime  regi  paciebatur.  (K). 
4)  Adam  hat  das  aus  den  Ann.  Fidd.  herechnet,  luo  804  auch  die  Worte 
mulieribus  (uxoribus  Einh.)  und  in  Franciam  (per  Galliam  et  Germaniam 
Einh.)  vorJcommen.  Vgl.  auch  EinhardV.Karoli Kap.  S.  5)  Vgl.  Ann. 
Fuld.  805.  806.  808.  809.  6)  Die  Urkunde  iiher  die  Griindung  Hamburg^  40 
durch  Ludivig  d.  Fr.  (Reg.  imp.  J^,  n.  928),  der  die  folgenden  Sdtze  entstam- 
men  (nicht  dcr  V.  Anskarii  Kap.  \2),  hat:  ultimam  Saxoniae  partem,  und: 
locus  ille,  sie  nennt  den  Namen  Hamburg  fi'ir  die  Zeit  Karls  nicht.  7)  Vgl. 
V.  Anslcarii  Kap.  12,  SS.  rer.  Germ.  S.3S:  ultimam  partem  ipsius  pro- 
vintiae  .  .  ad  hoc  reservare  decrevit,  ut  ibi  archiepiscopalem  consti-  45 
tueret  sedem,  ex  qua  Domini  gratia  tribuente  etiam  successio  fidei 
christianae  in  exteras  proficeret  natioues.  (L).  Ndher  steht  noch  der 
Anfang  der  Urkunde  Gregors  IV.  (J.-E.  n.  2574 ;  Curschmann  n.  1 »), 
doch  iveicht  Adam  in  charakteristischer  Weise  ilhertreibend  ab.        8)  Das 


LIB.  I,  CAP.  XIIII.  19 

eandem  Hammaburgensem*  ecclesiam  cunctis  Sclavorum 
Danorumque  gentibus  metropolcm^  statuere.  In  qua  re 
ad  perfectum  ducenda  et  mors  Heridagi  ^  presbyteri  et  occu- 
patio  regni  Karolum"^  imperatorem,  ne  desiderata  compleret, 
simpediit^.  Legimus  in  Libro  donationum  Bremensis  eccle- 
siae  Willericum  Bremensem  episcopum  Transalbianos®  etiara 
ante  Ansgarium  predicasse^  et  ecclesiam  in  Milindorp^ 
frequenter  visitasse,  usque  ^  ad  tempus,  quo  Hammaburg^ 
metropolis  facta  est. 

10  Et^  quoniam  mentionem  Danorum  semel  fecimus,  dignum  (16). 

memoria  videtur,  quod  victoriosissimus  imperator  Karolus^ 
qui  omnia  regna  Europae  subiecerat,  novissimum^  cum  Danis^^^Jf^-^^ 
beUum^  suscepisse  narratur.     Nam  Dani  et  ceteri,  qui  trans 
Daniam  sunt,  populi  ab  istoricis  Francorum  omnes  Nordmanni 

15  vocantur*.     Quorum  rex  Gotafridus^,  iam  antea  Fresis,  itemque 

Nordalbingis  5,  Obodritis"'  et  aliis  Sclavorum  populis^   tributo^  iSs— ^5S' 
subactis'^,    ipsi   Karolo°   bellum   minatus   est.      Haec    dissensio 
voluntatem  imperatoris  vel  maxime  de  Hammaburg  ^  retar- 
davit.   Tandem  extinct o  celitus  Gotafrido  ^  Hemming^  successit,  «bda.  810. 

20  patruelis  eiusP,  qui  mox  pacem  cum  imperatore  faciens  Egdo- 
ram^  fluvium  accepifi  regni  terminum^i.  Nee  multo  post 
clarissimus  imperator   Karolus^    obiens^   Ludvicum^   filium*  814. 

a)  Hamaburg.  .B2.  b)  metropolim  B2.  C.  c)  Carol.  51b.  C2.  d)  im- 
pedivit  BC.  e)  Transalbianis  £  !».  2.  C;  tras  Albianam  JB  lb,  f)  Milindrop 

25  £la;  Milemdorp  JBlb;  Milinthorp  C.  g)  Hamaburg  jB2.  h)  Cap.  XIII   B2. 

(C2).  i)  Carol.  £lb.  2.  0  2.  k)  nov.  bellum  cum  Danis  CI,  bell,  dort  erst 

ausgelassen,  am  Rande  vom  Schreiber  nachgetragen.  1)  Gotafrith  oder  Gotafrich 

£li;    Godafrid  B2;    Gotafrid  C.  m)  Obotriti.s  i?2.  C2.  n)  tributa  Al. 

o)  Godefrido  B2.  p)  Heming  JS2;   Hemm.  patruelis  eius  succ.  C.  q)  regni 

30  [sui  dazu  C 1]  term,  accepit  C.  r)  abiens  B 1*.  s)  Luthewic.  C.  t)  fil. 

suum  imp.  rel.  heredem  C. 

Scholion   Jcann   sich   inhaltUch   nur  cmf  die  Grimdung  des  Erzbistums 
Hamburg  hezielien  (wo  es  in  C  steht;  in  Bl^  zivei  Zeilen  vorher).     Die 
Quellenzitate  passen  nur  auf  V.  Ansk.  Kap.  12,  die  FapsturJcunden  ent- 
35  JiaUen  diesen  Bericht  (z.  B.  iiher  Heridac)  nicht. 

1)  Die  Urkunde  und  die  V.  AnsJcarii  sprechen  vom  Tode  Karls, 
nicht  Heridags,  dann  die  UrJc.  von  Verzogerungen  diirch  Ludwig  d.  Fr., 
nicht  diirch  Karl.  2)  823  war  er  mit  Ebo  Missionar  in  DdnemarJc, 
Ann.  Xantenses,  ed.  v.  Simson,  SS.  rer.  Germ,  S.  6.         3)  Diese  Worte 

40  dUrften  Zusatz  Adams  sein,  nicht  aus  dem  L.  don.  stammen.  4)  Ein- 
hard  V.  Kar.  c.  14:  Ultimum  contra  Nordmannos,  qui  Dani  vocantur,  . . 
bellum  susceptum  est.  Vgl.  unten  I V,  12.  5)  Vgl.  Einhard  a.  a.  0. : 
Frisiam  quoque  atque  Saxoniam  baud  aliter  atque  suas  provincias 
aestimabat.  6)  Die  Ann.  Fuld.  808.  809  nennen  die  Linonen,  Smel- 

45  dinger,  Wilzen.  7)  Uber  Tributzahlungen  der  Friesen  siehe  Ann.  Fuld. 
810,  der  Obotrifen  Einhard  a.  a.  0.  8)  Die  Ann.  Fuld.  811  berichten, 
dafd  der  Friede  an  der  Eider  geschlossen,  nicht  da/3  sie  zur  Grenze  des 
Beiches  gemacht  worden  sei. 

2* 


20  M.  ADAM  BREMENSIS 

lieredem  imperii  reliquit^.   Cuius  transitus  ad  superos  contigit 
anno^  Willerici  XX^V^,  die^  Vac  a^te  kal.  Februarii. 
(I''')-  XV^.    Ludewicus^  voluntatem  patris  oblitus*'  provinciam 

.    ns  .  c.     .  Transalbianam  Bremensi^  et  Ferdensi^  episcopis  commendavit. 
A  quo  tempore  incipiunt^  Gesta  sancti  Anscarii^     Et  quo-  ^ 
niam  borealium  gentium  hystoria  nostram,  id  est^  Bremen- 
sem,  ecclesiam  in  parte  respicit,  disposui,  nee  inutiliter,  ut 
arbitror,   passim    occurrentia  tangere  Danorum^  acta.     Per 

Ann. Fuld. 812.  idem    tempus    Hemmingo    rege'   Danorum    mortuo    Sigafrid*^  et 

Anulo^  nepotes^  Godafridi™,  cum  inter  se  de  primatu  regni  con-  lO 
venire  non  possent,  prelio  sceptrum"  diviserunt.  In*^  qua 
congressione  XI  milibus*  hominum  interemptis  reges 
ambo  ceciderunt,  pars  AnulonisP  cruenta  ^  victoria  potiti^i  Re- 
ginfridum'^  et  Haraldum^  in  regnum  posuerunt*.  Moxque 
Reginfridus^  ab  Haraldo^  pulsus^  classe^  piraticam  exercuif;  is 
Haraldus"^  cum  imperatore  fedus  iniit^.  Historia  Franco- 
rum  "^  haec  plenius  exequitur.    In  diebus  illis  scribitur,  quod 

V.  AnsJc.  C.13.  'Eho^    Remensis,    cum   de  salute    gentium  religionis  studio  fer- 
veret,  legationem  ad  gentes  cum  Halitgario ^'^  suscepit^^  a  Pas- 

a)  fil.  suum  imp.  rel.  heredem  C.      b)  anno  XXV'^  Wilier.  C.      c)  quinto  jBI.  20 
15:  a)  Cap.  XII.  Bl.C  (1).  2;   Cap.  XIIII.  B  2.  (C  2).  b)  Luduicus  Bl; 

Ludouicus  B  2 ;  Lothewicus  C.  c)  ob  obitus  B  la.  d)  Verdensi  B  lb.  e)  Gesta 
incipiunt  J5C.  f)  Ansgar.  BC.  g)  ide  (iast  wie  idem)  Al.  h)  acta  Danor.  C. 
i)  Danor.  rege  C  =  Ann.  Fuld.         k)  Sigafrit  Al.  1)  Amilo  B2.  m)  Gota- 

fridi  BC.         n)  sceptr.  fehlt  C  2.         o)  in  C.         p)  Anul.  korr.  aus,  wie  es  scheint,  25 
Anal.,  A  1;  Amilonis  B2,  mit  Verbesserung  in  Bl^.  q)  potita  C.  r)  Regni- 

frid.  jBI.  s)  Harold.  C  t)  pos.  fehlt  A  1;  Dani  semet  ipsos  sternunt  am  Rande 
B1>K  u)  lleginfrindus  Al;  Regnifr.  Bl.  v)  classem  piraticam  Bl^.2;  pirat. 
classem  C.  w)  Haroldus  ^1«;   Haroldus  vero  cum  C.         x)  hist,  hec  Francor. 

Bl;   plenius  hec  Francor.  C  y)  Ebbo  B.         z)  Halirgario  BC;  Halitgario,  am  30 

Rande  von  zweiter  Hand  Halirgario,  B  lb. 

1)  Das  Datum  aus  den  Ann.  Fuld.  oder  Einhards  V.  Karoli  Kap.  30. 
2)  duobus  vicinis  episcopis  V.  Ansk.  a.  a.  0.,  nur  vie.  ep.  die 
tirk.  Ludwigs  Beg.  imp.  I"^,  n.  928.  3)  Sigifridus  nepos  Godafridi 

regis  et  Anulo  nepos  Herioldi  die  Ann.  Fuld.  a.  a.  0.  4)  X  milia  35 

DCCCCXL   viri    die    Quelle.  5)  Sallust  Catil.  58,  21 :    cruentam  .  . 

victoriam.  6)   Das  ist  scJiwerlich   richtig;   nach   den  Ann.  regni 

Francorum  813  (SS.  rer.  Germ.  S.  138/1^   sind    Beginfrid   und  Earald 
von  den  Gottriksohnen  und  dem  ddnisclien  Adel  vertrieben  ivorden,   ist 
Beginfrid  814  (S.  141),  gemeinsam  mit  dem  Bruder  die  Feinde  hekdmp-  40 
fend,  ge fallen.  7)   Vielleicht  nach  Oros.  Ill,  12,21:    Philippus  .  . 

classe  dispersa  piraticam  quoque  exercere  iustituit.  (K).  Audi  Ann. 
Fuld.  850,  S.  39:    piraticam  exercere.  8)  Im  J.  814;  Ann.  7'egni 

Francorum  S.  141.  9)  Bischof  von  Cambrai.     Die  Nennung  Halit- 

gars  kann  Adam  nur  der  Bulle  Paschals  I.  J.-E.  2553,  Hamburg.  UB.  I,  45 
n.  6  (auch  dort  ohne  ndJiere  Bezeichnung)  entnommen  haben.  10)  Chr. 
Beuter,  Ebbo  vm%  Beims  und  Ansgar,  Histor.  Zeitschr.  III.  F.  9  (1910), 
237 — 284,  siehe  S.  257,  will  Ebo  das  Hauptverdienst  an  der  Bekeh- 
rung  der  Ddnen  zusclireiben,  das  man  bis  daliin  Ansgar  gab.  Ich  kann 
Beuter  nicht  zustimmen;  vgl.  Hauck,  KG. Deutschlands  11^-^,  692/".,  50 
697,  K  3. 


LIB.  I,  CAP.  XIIII.  XV.  21 

cali^  papa,  quam  postea  noster  Anscarius^   divina  opitulante 
gratia   feliciter   peregit.    Anno  ^  Willerici  XXXIII.  ^   Lude-822. 
wicus"^    imperator  Novam^  in  Saxonia^  Corbeiam^    exorsus 
religiosissimos  Franciae  monachos  ad  illud  congregavit  ceno- 
5  bium.   Inter^  quos  precipuus  legitur  sanctissimus  pater  noster^  F.4«s^^  c.  6. 
ac  philosophus  Ghristi  Ansgarius,  vitae  ac^  scientiae  merito  clarus 
et  omni  populo^  Saxonum  acceptus.    Eodemque™  tempore  ^  rex  efc^a.  c.  7. 
Danorum  Haraldus"    a    filiis    Gotafridi    regno    spoliatus°    ad  826. 
Ludewicum^    supplex    venitP.      Qui    et    mox    christianae    fidei 

10  cathecismo  imbutus  apud  Mogontiam^  cum  uxore  ef  fratre^  a, c^  Ann. Fuld.  826. 
magna  Danorum  multitudine  baptizatus  est*.    Hunc"  imperator  a  V.  Amk.  c.  7. 
sacro  f onte  susc i p i e n s ,  cum  decrevisset  in  regnum  suum  resti- 
tuere,  dedit  ei  trans  Albiam  beneficium,   fratri^  eius  Horuch^^', 
ut^  piratis  obsisteret,    partem   Fresiae    concessit*.     [Quae^ 

15  adhuc^  Dani    reposcunt    quasi    legitima^  iuris  sui^].     Gum^  cbda. 
autem  nemo  doctorum  facile  posset*^  inveniri,    qui    cum   illis   ad 
Danos    vellet  pergere*^,    propter   crudelitatem®   barbaricam^,    qua 
gens  ilia  ab^  omnibus  fugitur,  sanctus  Ansgarius  divino,  ut  cre- 
dimus,  spiritu  accensus,  et  qui  ad  martyrium^    aliqua   occasione 

20  mallet^    pertingere,  cum    socio   se  optulit'  ultroneum  Autberto^, 
non  solum  inter  barbaros,  verum  etiam  in  carcerem  ^  et  in  mor- 
tem^ pro  Ghristo   ire  paratus.    Itaque  biennium™  in  regno  D a.- ebda.  c.  s. 
norum  commorati  multos  ex  gentibus"  ad  fidem°  converterunt  826  — 828. 
christianam.     Inde   reversi,   cum  denuo  ab  imperatore  po-eMa.c.9. 

25  a)  Paschali  BC.  b)  Ascar.  Al;  Ansgar.  BC.  c)  Cap.  XV.  J5  2.  (C2). 

d)  Luduic.  B  1 ;  Ludouic.  B  2 ;  Luthewic.  C.  e)  nonam  B  l-K         f)  Saxon,  vom 

Schreiber  iiber  der  Zeile  nachgetr.  A  1.         g)  Torbecam  B  1.  h)  am  Rande  B  la; 

Incipit  de  Ansgario.  i)  noster  fehlt  B  2.  k)  atque  BC.  1)  Saxon,  populo  C.  m)  Eodem 
quoque  temp.  B  2.      n)  Harold.  C.      o)  spoliis,  (vom  Schreiber?)  korr.  spoliatus,  A  1. 

30  p)  venit  imperatorem  C.  q)  Nagontiam  Bl^;  Magunciam  B2;  Moguntiam  C2. 
r)  et  fehlt  BC.  s)  et  B2.  C  2.  t)  am  Rande  B  1« :  Iste  Haroldus  primus  Dano- 
rum regum  baptizatur.  u)  Quem  C.  v)  et  fratri  C  2.  w)  Heric  B  1« ;  Ericu  £lb; 
Heruc£2;  Horico  C.  x)  ut  cum  pir.  J31.  CI;  ut  turn  pir.  B2.  C2.  y)  quam  C2. 
z)  das  einge Hammer te  nur  BC,   fehlt  A'i.  a)  legitima  (legitimam  C  2)  sui  iuris 

35  reposcunt  C.  b)  Cap.  XVI.  B2.  (C2).  c)  possit  £  2.  d)  ire  vellet  C.  e)  bar- 
bar,  crudel.  C.  f)  barbarorum  Al.  g)  fug.  ab  omn.  C.  h)  optabat  occasione 
perting.  C.  1)  ultron.  obtul.  (optul.  B I'O  B.Cl;  ad  ultr.  obt.  C 2.  k)  Autberdo 
i?l'S  Audberto  C.  1)  et  in  mortem  fehlt  Bl.  m)  biennio  C,  vgl.  I,  11,  S.  13, 
N.  p.        n)  gentilibus  £1".  CI.        o)  ad  chrJst.  fid.  convert.  C. 

40  1)  Ann.  Corbeienses  (Jaffe,  Bihliotlieca  J,  33J:  822.  Inchoatio  novae 

Corbeiae  monasterii.  2)  Post  haec  vero  contigit   F.  Ansk.  Kap.  7, 

S.  26,    vier    Jahre    nach    Korveys    Griindung.  3)    Eorich,    vgl. 

Z.  13.  Aher  dessen  Amvesenheit  ivird  nirgends  in  den  Qiiellcn  envdhnt, 
vgl.  hesonders    die   eingehende  ScliUdemng   bei  Ermoldiis  Nigellus,    In 

45  honorem  Hludowici  lib.  IV,  F.  359 — 366;  Poetae  lat.  II,  68.  4)  Das 
entnahm  Adam  vielleicht  den  Ann.  Fidel.  850^  SS.  rer.  Germ.  S.  39: 
Roric  natione  Nordmannus,  qui  temporibus  Hludowici  imperatoris 
cum  fratre  Heriaklo  vicum  Dorestadum  iure  beneficii  tenuit.  (L). 
5)  Vgl  V.  Anskarii  Kap.  3,  SS.  rer.  Germ.  S.  23,  und  after.       6)  Luc.  21, 

50  33:   tecum  paratus  sum  et  in  carcerem  et  in  mortem  ire.    (K). 


22  M.  ADAM  BREMENSIS 

V.  AnsJc.  c.  9.  siulaii  essent  ultimos  Sueonum^    populos   euangelii  gratia  temp- 

ebda.  c.  10.  tare,  intrepidus  atleta  Ghristi  Ansgarius,  assumptis    secum  fratri- 

bus  Gislemaro  etWitmaro^  doctoribus,  gaudens  pervenit  in  Da- 

niam.    Ubi  relinquens  Gislemarum  cum*'  Haraldo^  ipse  in®  Sueo- 

ebda.  c.  11.  niam.^  transfretavit  cum®  Witmaro^.     Ibi^  vero  benigne  a  rege  5 

Beorn^  suscepti  verbum  Dei  publice  predicare^  permissi  sunt. 

830?  Multos^  itaque  per  annum  integrum ^  lucrati  sunt  domino'^  lesu 

[Ghristo^].    In  quibus  Herigarium™,  Bircae'^  oppidi  prefectum, 

ebda.  c.  12.  quem^  tradunt  etiam  miraculis  et  virtutibus  insignem.    Hac  lega- 

tionis  suae  prosperitate  gavisi  Corbeiam  ^  novi  apostoliio 
cum  triumpho  duarum  gentium  regressi  sunt.  Et  o  mira 
omnipotentis  Dei  providentia  de  vocatione  gentium,  quam 
disponit  artifex  ut  vult,  et  quando  vult,  et  per  quem  vult°! 
Ecce  quod  longo  prius  tempore  WillebrordumP,  item^  alios 
et  Ebonem^-*  voluisse^  legimus  nee  potuisse,  nunc  Ansga-  15 
rium  nostrum  et  voluisse  et  perfecisse  miramur,  dicentes 
Rom.  9, 16. 18.  cum  apostolo :  *Non  est  volentis*  neque  currentis,  sed  est 
Dei  miserentis;  ergo  cui"  vult',  inquit,  'miseretur,  et  quem 
vult  indurat\ 

(18).  XYI^.    Tunc  imperator  cum  magnatibus  sancto  Ansgario  20 

V.  A7isk.  c.  12.  ^^h  salute  gentium  congratulatus  ingentes^  Christo  gratias 
persol verunt.  Habito^  igitur  general!  sacerdotum  con- 
cilio*^  plus  cesar  votum  parentis  implere®  cupiens  Ham- 
maburg^  civitatem^  Transalbia n o r u m  metropolem^  statuit^ 
omnibus^  barbaris  nationibus  Danorum,  Sueonum '^  itemque  25 

a)  Suenum  Al.  b)  Witimaro  i?l;  Vithmaro  B2;  Withmaro  C.  c)  cum 
fehlt  BC.  (1)  Haroldo  B  !«.  C.  e)  cum  Withm.  in  Sueon.  transfr.  C.  f)  Suetiam 
B2.  g)  Ubi  benigne  C  =^  V.Ansk.  h)  Biorn  B  2.  C.  i)  pdi  i  re  A  1.  k)  dom. 
nostro  les,  B2.  1)  Christo  7mr  BC,  fehlt  A  1.  m)  Herigarius  (Herigadus  Bl^) 
B.  opidi  (oppidi  B2)  prefectus  credidit,  quem  B;  Herigarius  oppidi  birce  pref.  30 
(pref.  birce  C  1,  durch  Zeichen  umgestellt)  credidit  C.  n)  Bute  opidi  B  1.  o)  vult 
jehlt  B  2.  p)  Villebrodum  B  2.  q)  itemque  B.  r)  Ebbon.  B  2 ;  Will,  et  Ebon, 
aliosque  C.  s)  noluisse  B  2.  t)  uolantis  A  1 ;  Igitur  non  vol.  .  .  miserentis  est 
Dei  Vulg.         u)  cuius  Vulg. 

16:   a)  Cap.  XIII.  J51.  02;  Cap.  XVII.  B2.  (C2);  kein  neues  Kapitel  in  C  1.  35 
b)  de  gent,   congrat.  salute  ingentes  C.  c)  rot  gemalte  Initiale  H  bezeichnet 

Kapitelanfang  in  01.  d)  consilio  BC.  e)  cupiens  implere  O.  f)  Hamborg 
Bl^;  Hamaburg  B2.  g)  Transalb.  civ.  O.  h)  metropolim  B2.  0.  i)  omn. 
barb,  statuit  O.         k)  Suenum  A  1. 

1)  Die  V.  A.  a.  a.  0.  hat:  Plures  quoque  erant,  qui  eorum  lega-  40 
tioni  favebant  .  .  et  baptismi  gratiam  nonnulli  devote  expetebant. 
2)  V.Anslx,.Kap.\2,Anfang:  Peracto  .  .  apud  eos  altero  dimidio  anno 
=  andertlialb  Jalir.  3)  Die  Vita:  ad  serenissimum  augustum;  nach 
Korvey  Jcehrte  Aufbert  mis  Ddnemarh  zurilck,  und  stavh  daselbst,  Vita 
Kap.  8.  4)   titer  Willibrovds  Mission  zu  den  Diinen  vgl.  V.  Willi-  45 

brordi  Kap.  9.  (K);  iiber  die  Ebos  V.  AnsJcarii  Kap.  13;  Adayn 
I,  33  (35).    (L).  5)  Adam   rerld/3t  liier  den   Wortlaut  der  V.  Ans- 

Jcarii  Kap).  12:  sedem  constituit  archiepiscopalem,  cui  subiaceret 
universa  Nordalbiugorum  ecclesia,  et  ad  quam  pertiueret  omnium 
regionum     aquilonalium    potestas    ad    constituendos    episcopos    sive  50 


LIB.  I,  CAP.  XV— XVII.  23 

Sclavorum  efc  aliis  in  circuitu^  coniacentibus  populis,  eius-  v.  Ansk.  e.  12. 
que^  cathedrae  primum  archiepiscopum  ordinari  fecit  Ans- 
garium.  Hoc  factum  est^  anno  Domini  DCCCXXXII*,  qui  832. 
est  Ludvici^  imperatoris  XVIII.,  W^illerici  Breraensis  epi- 
5  scopi^  XLIII.^.  Consecratus  est  autem  a  Drogone*^  Metensi 
episcopo,  cesaris  fratre  germano,  astantibus  atque  faventibus 
Odgario^  Mogontino^,  Ebone  ^  Remensi,  Heddi^  Treverensi^  et 
aliis,  consentientibus^  etiam  Willerico  Bremensi  et  Helmgaudo"^ 
Ferdensi    episcopis,    quibus    an  tea    diocesis  ilia  commendata  est, 

10  roborante'^  id  papa   Gregorio   quarto   apostolica  auctoritate  et  ebda.  c.  15. 
pallei  ^   dationeP. 

Habentur  in  ecclesia  Bremensi  precepta  imperatoris^ 
et  privilegia  papae^  sancto  Ansgario  data,  in  quibus^  hoc 
quoque  una  continetur,  quandam   illi^  cellam  in  Gallia  Turholz'^  ebda.  c.  12. 

15  Yocatam  ad  supplemen turn    legationis^    a  cesare  concessam. 
Anno*-'^  DomJni  DCCCXXXIIII"  acta^,  indictione  XII,  qui  834. 
est  Ludvici^  XXI  *^\ 

XVII*.    Ansgarius^    autem    nunc  Danos,    nunc  Trans-  (19). 
albianos  visitans   innumerabilem  utriusque   gentis   multitu- ^^^' '"•  ^^* 

20  *)  DCCCoXXXoiIP  a  -■^■*)  XX  J52. 

a)  coniac.  in  circ.  BC.  b)  Eique  B;  eique  C.  c)  Ludouic.  B  2 ;  Luthe- 
wic,  C  1 ;  Luthowic.  C  2.  d)  episc.  fehlt  B  1.  e)  Dragone  C  2,  f)  Otgario  C. 
=  V.  Ansk.  g)  Mogontiensi  Bl.C;   Moguntiensi  B2;   Magonciacensi  V.  Ansk. 

h)  Ebbone  B2.       i)   Hetti  C  =  V.Ansk.        k)   Treuirensi  JS  2.        1)  Co"°67^paJji' 
25  m)  Helingado  (-gando)  Bl;  Helingaudo  B2.  C2.       n)  Robot.  A  ''unhrpiher  aednderi 
B2.C2.         p)  donacione  B.         q)  ei  BC.         r)  Tiirolz  5  i >  'il'Jif  c  s)  legat. 

in  Tuxolem.  Bl^.   und  so  daselbsi  weAterMn:   TuroltE -K  "-i ;    -L^F  ,     T^/-."nr<wvTTT '-' 


in  Turolem,  jB  lb,   und  so  daselbsi  weiterhin;   TuroltE -K  "-i ;    ■*•  ■  j;^  ^CCOXX  vttt 
sue,*^,       ^dV"'^  ^X  Trt^^,  u'>  octingentesimo  quarts.  B  xj^rr.l'P^ -i. 
;„  ^'        l"  f)  cap.  Xlin  BTc-d^aTfcap-rxvm.  B2.  (CV.         b,  Beatus  autem 
Ansg.  C. 

DSurneT^on  etia,«  Slavoru,n  vel  in  -f '-  "'^'-^  /air  ~*r 

1)  Adam  unterseheida  in   hemerkensioerhr  ^^^<fiy  }z  UH 

nrfmduna    Hamburqs    und    der   AtissteUimg    der    Aliunde    (/i.m-J. 

X^cLnhra'e  Bremmse  hat  '.wcifdlo,  rid.hficv:  Anno  ems  (W.lle- 

unhaltbar.  3)  Mmbachcr,  Meg.  vnp   I-,    u  92«-  J«^  4,  g,.,. 

"fdTE:  ::t'Sst'Si^&I.i^pe^ii  do„uniH.udowici  pus- 

sirai  augusti,  indictione  XII. 


24  M.  ADAM  BREMENSIS 

dinem^    traxit   ad  fidem.    Si^    quando   etiam'^    persecutione 
barbarorum  impeditus  est  ab^  studio  predicandi,  apud  lur- 
holz«   se  cum  discipulis^  retinuit.     In  adiutorium^  predica- 
tionis  datus  est^  ei  Ebo^  RemensisS  de  quo^  antea  diximus. 
Hie  seu  fatigatione  itineris   sive^  corporis   debilitate  impe-  5 
yAnsk.c.u.ditns,    sive    potius    occupatione    seculi    delectatus    vicarium 
pro  se  dedit  Ansgario  ^  nepot em  GaudbertumK    Quem  ipsi  ambo 
consecrantes  episcopum  vocaverunti  [eum]   Symonem-,  eumque 
divinae    gratiae    commendatum     in     Sueoniam    miserunt. 
Haec  in  "Vita  sancti  Ansgarii  copiose  descripta  nobis  adbre- 
viandi^-5  locum  prebuerunt.   Yerum  quod  distmctio  tempo- 
rum  ibi  obscura  est,  pleraque   ab  aliis   scriptis  congruentia 
tempori^  mutuavimusi\    Nunc  ad  cetera,  unde  mcepimus,  re- 
grediamur^i.  ^ 

(20)  XYIIP    Interea  Willericus,  Bremensis  episcopus    dyo- i- 

'  cesim  suam  sollicite^  circumeundo^  gentiles  baptizando  et 
fideles  in  Christo  confortando  strennui^^  predicatoris  otti- 
cium^  pereffit.  Ecclesias  ubique^  in  locis  congruis  per  epi- 
scopium^  eiexit-,  tres  vero  Bremae,  quarum  primam,  scilicet 
domum  sancti  Petri,    de   lignea  lapideam  fecit,   et  corpus  20 

a)  vero  BC.   ^.b)  a  B 2,        c)  Turolz  B 1^;  Thu^^^^^  0    J)^^^^^ 

iPiS::i«^^M^^  ^,s  2. 

?&  A  1    ^  ^i\mon  B2  C 2       n)  ad  breviandum  B 2 ;  abbreviajidi  B 1.  C.      o)  tern-  25 
'^ii'^^^^^-fJ'T  A1-'  temp,  congruentia  C.        .   p)  mutauimus  A1.B2     rmn 
muff  den  Fehler  Of^l^^  r.^ieiieicht  Adam  selbst  zusclireiben,  dock  ist  oben  S.  3,  Z.  9  mu 
tuavi  richtig  gebraucht.  q)  revertamur  B  1. 

c)  circi§i.§.lCa;),Xy,i?i.  c  (i)^2 :^Can.  XIX.  ^S^/^b.'per  ep.^'congn'^rexit  in  30 
lo'cis  BC.  —   Tres^l.  BC.  t)  epm  (episcopum)  B  v-^;     episcopatum  BVo,  am 

Rande  von  ziveiter  Hand  episcopium. 

1)  Adam  iihertreiht  Icraftig;  multos  hat  die  Vita  a.  or.  0.        2)  Adam 
liat  die  Worte  der  V.  Rimherti  Kap.  3,  SS.  rer.   Germ.  S.  82:    frequens 
hostilis    irruptio;   ne    per   hoc   vir  Dei   a  praedicationis    offitio    usw.  35 
falsch    rerstanden,     Nacli  der  Vita  Kap.  3  und  Kap.  5  scheint  Anskar 
nur  einmal  in  Tlionrout  gewesen  zu  sein.  3)  Das  ist  ganz  falsch, 

Eho  hatte  vor  Ansgar  selbstdndigen  Missionsanftrag  iind  war  niemals 
Ansgars  Gehilfe,  V.Ansk.  Kap.  13.  14.  Zu  einem  MijSrerstdndnis  Mnnte 
die  Stelle  V.Ansk.  Kap.  14  iihcr  die  IVeihe  Gauzberts  heigetragen  hahen:  40 
visum  est  illis  (Eho  und  Anskar)  .  .  necessarium  esse,  ut  aliquis  illi 
(Anskario)  ordinaretur  adiutor.  Aber  es  liegt  wohl  eher  tcndenziose 
Anderung  Adams  vor,  die  ihm  hier  und.  im  folgenden  Chr.  Beuter  in 
der  S.  20,  N.  10  genannten  Abhandlung  S.  258  mit  Becht  vorgeivorftn 
hat.  4)   legatum    iu    gentibus  Sueonum    esse    constituit   die  Vita  45 

a.  a.  0.  5)  Zu  kiirzen  und,   mu/3  man  sagen,  tendenzios  zu  dndern. 

6)   Sallust   Catil.  60,  4:     strenui    niilitis    et    boni    imperatoris    officia 
simul  exequebatur.   (KJ. 


LIB.  I,  CAP.  XVII.  XYIII.  25 

sancti  Willehadi  exinde  translatum  in  australi^,  quod  fecit,  v.Wiileh.c. ii. 
oratorio '^  recondidit;  quod  etiam  scriptor  Vitae  eius  noluit^ 
preterire.  Narrant  quoque^  posteri  hoc  factum  pro  timore 
piratarum,  qui  propter  virtutem  miraculorum  confessoris 
5  nostri  corpus  auferre  maluerunt.  Eodem  tempore  fertur^ 
beatus  Ansgarius  corpora  sanctorum,  quae  dono  Ebonis® 
archiepiscopi^  susceperat,  trans  Albiam  deportasse^,  et  cor- 
pus quidem''  sancti  Materniani^  apud  Pleligonstat^  reposuit, 
Sixti*^*^   vero    et  Sinnicii^  cum   aliis™   martyrum   patrociniis 

10  collocavit"  in  urbe  Hammaburg^,  [beati^  vero  Remigii  cimi- 
lia   cum    decenti^i   honore^    servavit  BremaeP].      Willericus 
igitur  clerum  maximum    collegit,    de   populo  vero  magnam 
ecclesiae''  Bremensi  hereditatem  acquisivit.    In  diebus  illis^**  837—38? 
Karolus*'^  elemosinam    optulit  Salvatori  ad  Bremensem  ec- 

lo  clesiam  C  mansos.  Scriptum  est  in  Libro  donationum  tercio, 
capitulo  lo.  Ubi"  etiam  crebro  versu^*^  hoc  repetitur: 
'Sacrosanctae  basilicae,  quae  constructa  est  in  honore  sancti 
Petri  apostoli,  in  loco  seu  villa  publica  nuncupato'''  Brema, 
ubi  Willericus  episcopus  servus  servorum  Dei  preesse  vide- 

20  tur'.      Qui    obiit   'senex    et   plenus   dierum''^    anno    Domini 

a)  australi  oratorio  quod  fecit  B  1.  b)  preterire  nol.  C.         c)  Narrant- 

q\ie  BC;  vgL  II,  48  (47);  III,  59  (58):  zivevrnal  Moxqiic  in  BC  statt  Mox  quoque  A  1. 
d)  fertur  fehlt  hier  C.  e)  Ebbon.  B2.  f)  archiepiscopus  J.1.  g)  fertur  depor- 
tasse  C.  h)  quidem  Matrimani  B  2.  i)  Heligonstat  A  1 ;  Helingastad  B  1 ; 

25  Helingstad  ^  2 ;  Heiliganstad  C.  k)  Xisti  £C.  1)  Siguini  Bla;  Signini  Blb.2, 
von  zweiter  Hand  korr.  Siguini,  B  1^ ;  einen  solchen  lleiligen  gibt  es  nach  der  BEL 
nicht;    Sinnitii  CI.  m)  aliorum  BC.  n)  in  urbe  H,  colloc.  ^1.  C;  in  urbe 

colloc.  H.  J5  2.  o)  Hamborg  iJ  I'j;  Hamaburg  J5  2.  p)  das  eingeJclammerte  nur  BC, 
fehlt  Al.  q)  ingenti  C;    vgl.  Ill,  15  (14):    cum  ingeiiti  honore;    IV,  36  (35). 

30  r)  Brem.  ecclesiae  C2.  s)  suis  BC ;    vgl.  S.  20,  Z.  17;  ,S'.  26,  Z.  11:    In   diebus 

illis.  t)  Carol.  B2.  C2.  u)  ubi  B\.  v)  usu  A\.  w)  ncup.  (noncup.)  .4.1; 
nuncupata  BC. 

1)  Vgl.  unten  S.  45,   N.  5.  2)   Vgl  unten  S.  29,   N.  3.     Die 

Urh  Ludivigs  d.  Fr.  Reg.  imp.  I'^,  n.  928,  enthdlt  den  Satz:  His  exceptis 

35  maius  minusve  .  .  ob  amorem  .  .  ac  beati  Sixti  confessoris  eius 
.  .  delegamus.  Die  MeUquien  des  Id.  Sixtus  Jconnen  nur  von  ca.  832 
his  ca.  840  in  Hamburg  geicesen  scin,  Iceine  andere  Urh.  nennt 
ihn  ah  Hamhurgs  Patron.  Darum  mu(i  die  Nenniwg  des  lil.  Sixtus 
unhedingt   auf  die   ecliie   UrJc.  Ludivigs   zurilckgelien.         3)  Ebenso  I, 

40  62  (64);  JI,  61  (59);  III,  11  (70);  vgJ.  das  Wort-  und  Sachregister  miter 
honos.  4)  Mit  diesen  Worten  Iwnnte  Adam  an  dieter  Stelle  nicht 

die  Zeit  vor  dem  Tode  Karls  d.  Gr.  m einen,  dessen  Todesjahr  814  er 
ja  genau  Jcannte.  5)  Karl  der  Kalile  mu(i  qemeint  sein.  837  erhielt 
er  au/3er  anderen  Heichstedcn    auch  Friesland  (MiihlOacher,  lieg.  imp. 

45  J^  n.  971a;  Simson,  Ludivig  d.  Fr.  If,  112  f.;  Dilmmler,  Ostfrdnk. 
Reich  J 2,  124;  Lot-Halphen,  Le  regne  dc  Charles  le  Chauve  I,  lO),  und 
kami  dart  der  Bremer  Kirche  100  Hufen  geschenkt  habcn.  6)  Das 

heifit,  die  Formel  ist  offer  in  Urhmden  des  Liber  don.  vorgeJcommen, 
7)  1.  Paralip.  23,  1;  lob  42,  16.    (K). 


26  M.  ADAM  BREMENSIS 

837.  DCCCXXXYII*!,  qui    est    annus  Ludvici^  XXVI"^**2    ^t 
penultimus^.    Sepultus^  est  in  domo  sancti  Petri  in^  parte 
Mai  4.  altaris  aquilonali"^  IIIP  non.  Maii. 

(21).  XIX '^.  Leudericus^,   ordine  tercius,   sedit  annos  YIIP. 

Eius    annos    cum    pro    certo    scire   nequivimus^,    ex   eodem  5 

Libro  traditionum  didiscimus'^  etWillerici  diaconem®  fuisse 

845.  et  sedisse  usque  ad  annum ^  Ludvici^  iunioris  YI*,  capitulo 

LYIII.  scriptum^.     Hunc    etiam   tradunt    superbum  fuisse; 

quod  exinde^    conici    potest,    quia   se    aliquando    custodem, 

aliquando  pastorem  Bremensis*^  ecclesiae  gloriabatur.  10 

(22).  XX  ^.    In    diebus    illis    sanctus    pater  ^    nosier    Ansgarius 

,  Ansk.  c.  15.  legationem   sibi   creditam    viriliter  ^   executus    apud  Hammaburg  ^ 

novellae   piantationi  insudavit,    doctrina   oris    et    opere    manuum 

exercens  ecclesiam.    Sepe  ^  etiam  monasterium  Galliae,  quod 

dono    cesaris    possedit,    Turholz^    visitans   fratribus    ibidem  15 

Deo   militantibus  salutaris    regulae    tramitem   verbo    exem- 

.7?m6ertic.  3.  ploque  monstravit.     In    quorum    nobili    contubernio  iam   tunc^ 

a  puero  sanctus  effulsit  Rimbertus^.    Quern  ^  sanctus  pater  Ans- 

ebda.  c.  5.  6.  garius    adoptans    in    filium    prophetico  spiritu,    quo    plenus  erat, 

longe  ante  predixit  ilium    suae    virtutis   aemulum  et  in  cathedra  20 
pontificali   succedere    gratiaque    meritorum  in   celesti   regno    con- 
sortem  fore.    In  qua  re  providential  omnipotentis  Dei,  quae 
olim  Heliae^  substituit  Helyseum^,  in  Rimberto^  non  fefellit 
Ansgarium. 

*)  DCCCXXXIX  J52.  =^')  XXY^^s  bC.  26 

a)   Ludouic.  B2;    Luthewic.  CI;    Luthowic.  C 2.  b)   sepultusque  BC. 

c)  a  BC.  d)  Aquilonari  B2. 

19:   a)  Cap.  XVI.  Bl.C  (1).  2;    Cap.  XX.  B  2.  (C  2).  b)  Luduicus  B  la. 

c)  J.  1 ;   non  possimus  B  1 ;   non  possumiis  B  2.  C.  d)  discimus  BC.  e)  dia- 

conum  B2.C2;  eum  dyaconum  ^1^;  eum  diaconem  Bl^.  f)  annum  fehlt  C2.  30 

g)    Ludouic.  B2;    Luthewic.  (71;    Luthowic.  C2.  h)   script,    est   hoc.  Bl. 

i)  exunde  B  1\  k)  Bremensis  gregis  gloriatur  BC. 

20:   a)  kei7i  neues  Kap.  in  BC.  b)  pater  noster  fehlt  C  2.  c)  utiliter 

B2;  fideliter  C.  d)  Hamaburg  B2.  e)  Turolz  BU;  Turolem  jBlb;  Thuroltz 
B2;    Turholt  C.  i)  turn  i?2.  C2.  g)  Rembert.  C2.  h)   quern  Bl^.  C  2.  35 

i)  omnip.  Dei  provid.  C.  k)  Helye  5  1«.  CI. 

1)  Diese  Angahe  ist  sclir  merkwurdig,  Adam  Tconnte  (ansdenAnn. 
Fuld.)  Idnreidwnd  erselien,  da/3  839  (aUenfalls  838;  vgl.  S.  17,  N.  b) 
Ludwigs  vorletztes  Jalir  ivar,  und  wufSte  es,  ivie  seine  Angahen  ohen 
I,  14    ergeben.  2)  Oben  I,  14,  S.  18,  Z.  2   schreiU  Adam   riclitig  40 

XXV,  wie  hier  audi  BC;  also  ist  A 1  hier  vielleicht  verderbt.  3)  Da 
Adam  das  penultiinus  zweimal  betont,  dabei  aber  verscliiedene  Jahre 
ansetzt,  scheint  er  diese  Angahe  ( Wilier ichs  Todesjahr  sei  das  vorletzte 
Ludwigs)   in   eincr  Quelle   gefunden   zu   liaben.  4)  Adam  rechnet 

ilberall   840    ah    ersfes  Jalir   Ludicigs   d.  Deutschen   (vgl.  Ann.  Fuld.  45 
a.  840;,  also  845  als  sein  sechstes.  5)   Vgl  S.  24,  N.  2.         6)   Vgl. 

4.  Fvcg.  Kap.  2.    (K). 


LIB.  I,  CAP.  XVIII— XXI.  27 

XXI^.  Interea  Nortmanni^  piraticis  excursionibus  usque-  (23). 
quaque  degrassati  Frisones^  tribute  subiciunt^    Eodemque'^  ^g^g ^^^• 
tempore    per   E-henum®    vecti    Coloniam    obsederunt^,    per 
Albiam    vero    Hammaburg    incenderunt.     Inclyta  civilas  tota  v.  Ansk.  c.  i6. 
5  aut  preda  aut  incendio  disperiit.     Ibi^  ecclesia,  ibi  claustrum,  ibi 
biblioteca  summo^  coUecta  studio  consumpta  est.    Sanctus^^ 
Ansgarius,  ut  scribitur,  cum  reliquiis  sanctorum  [martyrum'] 
vix^  nudus  evasit.      Excidium   Hammaburg^    hystoria    Fran- 
corum"^  non  tacet^,    et   privilegia   Romanorum^.     Hoc,    ut 

10  aiunt,  factum  est  anno  Ludvici"  senioris  novissimo. 

Tunc   quoque  Gaudbertus  episcopus    zelo   gentilium  aebda.c.n. 
Sueonia  depulsus°,  et  Nithardus,  capellanus  eius,  martyrio  coro- 
natusP  est  cum  aliis^;  et^  exinde^  Sueonia^  septennio  c aruit  ebda  c.  19. 
sacerdotali  presentia.      Quo  tempore    Anundus*  regno   pulsus    in  ^ 

15  christianos  persecutionem  habuit^.  Herigarius^,  Bircae  pre- 
fectus,  christianitatem  ibi  solus  sustentavit;  qui  etiam  tantam 
gratiam"^  fidei  meruit,  ut  potentia  miraculorum  et  exhortatione 
doctrinae  multa^  paganorum  milia  salvaret''.  Scriptum  est  J' 
in  Actibus  beati  Ansgarii. 

20  21 :  a)  Cap.  XVII.  Bl.C  (1).  2 ;  Cap.  XXI.  B  2.  (C  2).  b)  Nordmanni  BC 

stets.  c)  Fresones  Bl.  C.        d)  eodemque  £1^;  Eodem  quoque  i?2.        e)  Re- 

num,  korr.  Rhenum,  A  1.  f)  ibi  B  la.  C 1.  g)  summa  C 1.  h)  Sanct.  autem 
Ansg.  C.  i)  martyrum  nur  BC,  fehltAl;  vgl.  N.'k.  k)  vix_»mr  J.1,  fehlt  BC; 
das  Wort  martyrum    in  BC   (C 1   schreibt  sehr  verschnorJcelt:   mil,   am  Rande  von 

25  zweiter  Hand  (14.  Jh.) :  mf  m>  kann  sehr  wohl  durch  Verlesung  aus  uix  entstanden 
sein  und  hdtte  dann  mit  Adams  Text  nichts  zu  tun.  1)  Hamaburg  B2.  m)  non 
tacet  Francorum  C.  n)  Ludouic.  B  2 ;  Luthewic.  C.  o)  repulsus  B  la.  p)  cum 
aliis  coron.  est  C.  q)  Et  BC.  r)  inde  B  2.  s)  Siieon.  car.  sacerd.  pres. 

septennio  B;    Sueon.  car.  septenn.  sacerd.  pres.  C.         t)  Anud  j.1;  Amimdusi?  li>. 

30  C  2.         u)  movit  persecutionem  C.  v)  Herig.  vero,  Bircae  C.  w)  fidei  gra- 

tiam  BC.         x)  salvarit  J5  2.  C  2.         y)  Scr.  itaque  in  C. 

1)  Vgl.  aul3er  den  Ann.  Fuld.  836.  37  audi  die  Ann.  Bertiniani 
auct.  Pi'udentio  837,  SS.  rer.  Germ.  ed.  Wait.z  S.  13.  2)  liber  diesen 
Einfall  ist  sonst  nichts  heJcannt,    der  BericJit  der  Ann.  Colonienses  hre- 

35  vissimi  (SS.  I,  91)  z.  J.  836  hezieht  sich  auf  die  Ernwrdumcj  einer  Ge- 
sandtschaft  der  Normannen,  wie  die  Ann.  Bertiniani  des  Prudenlius 
(a.  a.  0.  S.  12j  crgebcn.  Vielleicht  war  der  hier  erwdhnte  Zug  der  Nor- 
mannen ein  Bacliezng  fi'ir  jenen  Moid.  (L).  Vgl.  W.  Vogel,  Die  Nor- 
mannen und  das  FrdnJciscJie  Beich  S.  14,  N.  4.  3)  Ann.  Fuld.  845. 

40  4)  Die  Uric.  Ludwigs  d.  Deulsclien,  Beg.  imp.  I',  n.  1372;  das  Privileg 
Nilcolaus'  I.  V.  J.  864,  J.-E.  f  2760;  heide  Urlcunden  sind  unecht. 
5)  Nur  Nithard,  Gauzberts  Neffe,  ist  nacli  der  V.  Ansk.  getotet  worden, 
den  Gauzbert  cum  sociis  ceteris  banden  und  vertrleben  sodann  die 
Sclnveden.  6)  Davon   stelit  nichts  in  der  Vita,   sondern  nur,  dafi 

45  er  die  Ddnen,  urn  zu  pliindern,   nach  Birca  fiihrte.  1)  Das  ist 

ivieder  ungeheuer  iXhertrieben.  In  der  V.  Anskarii  Kap.  19  heifSt  es: 
Nemo  quoque  incredulorum  eius  praedicationi  audebat  resistere  (S.  40) 
und:  iucredulos  confundebat  (^aS'. 41^  ?inr?;  pro  liberatione  sui  ieiuuium 
et  elemosinas  domino  Christo  devoverunt  (S.A'd)  und:  virtutem  Domini 

50  et  fidei  gratiam  cunctis  nuutiabat  (S.  44j.  Es  ist  nicht  von  einem 
Geiauften  die  Bede,  geschiveige  denn  von  vielen  Tausenden. 


28  M.  ADAM  BREMENSIS 

(24).  XXII  ^.  Anno  Leuderici  Bremensis  episcopi  tercio  Lud- 

840.  vicus^    imperator    obiit,    regnum^-^    in    contentione    remansit. 

nn.   ?<   .  4  .  jyj^Hg^  inter  fratres  discordia^,  bellum  maximum,  in  quo,  ufc  histo- 

rici^    testantur^,    omnes    vires ^    Francorum    consumptae   sunt. 

Discordiae  ^  incentor^  Ebo,    qui  et  supra  filios^    in.   patrem  5 

armaverat^  et  nunc  fratres  intestina  seditione  concitaverat^, 

proinde  conspirationis  accusatus^^  a  papa  Gregorio*  depositus 

est^.      Sed    aliis    hoc^    criminantibus,    aliis    recte™    factum 

astruentibus  veritatem    nos  in  medio  relinquemus°-^.     Pre- 

sertim    cum    a  sancto  patre  nostro  Ansgario   ea    dilectione,  lo 

qua^  ab  initio  secum  habuit,  usque  in  finem  habitus"  fuerit. 

Legei'    in  Yita    eius'i-'^,    et    in  capitulo  Rhabani^    de    fama 

Ebonis^  ambigua^.  Tandem  mediante  papa  Sergio  ^  pax  inter 

A7in.Fuid. 84:3.  fratres    convenit  ^^,    regnumque*    divisum    est   in  tres  partes", 

ita  ut  Lotharius  maior  natu  cum^^  Italia  Romam'^,  Lotharin-  i5 
giam^  cum  Burgundia   possideret,  Ludvicus^  Rhenum''  cum 
Grermania   regeret,    Karolusy  Galliam,    Pippinus^  Aquitaniam^ 


22 :  a)  Cap.  XVIII.  Bl.C  (1).  2 ;  Cap.  XXII.  B  2.  (C  2).  b)  Ludouic.  B  2 ; 

Luthewic.  C.  c)   regnumque  C.  d)   hystoria  (hist.  B  2.  C  2)  testatur  BC. 

e)  Francor.  vires  BC.        f)  inuentor  Ebbo  B  2.        g)  in  patrem  filios  C.        h)  con-  20 
citaverat  conspir.  crimiue  aeons.  C.  i)  Gregorio  papa  B  1.  k)  deponitur  C. 

1)  crimin.  hoc  C  2.  m)  hoc  statt  recte  C.  n)  relinqnimus  Bl^.2.  o)  quam 
BC.  p)  lege  £  la.  q)  ipsius  C.  r)  Raban  J51n;  Rhabani  getilgt,  am.  Rande 
Rabani,  iilb;    Rhaban  B2;    Rabani  C.  s)  Ebbon.  B2.  t)  Regnnm  B2. 

n)  in  tres  part,  est  divis.  C.  v)  Rom.  cum  ytal.  BC.  w)  et  Lothar.  B  2.  25 

x)  Renum  (so  Bl^J,  korr.  Rhenum,  J.  1.  y)  Carol.  B2.C2.  z)  Pipinus  jB. 

a)  Aquit.  acciperet.  Hac  C. 


1)  Diesclhen  WoHe  unten  II,  42  (40):  regnum  —  remansit.  2)  Zur 
Erldariing  des  Adamschen  Wortlantes  geniigen  rcold  die  Ann.  Fold.  ^41 
(SS.  rer.  Germ.  S.  32;  hesonders:  tanta  caedes  ex  utraque  parte,  ut  30 
niimquam  aetas  praesens  tantam  stragem  in  gente  Francorum  fac- 
tara  antea  meminerit^;  vgl.  aiich  V.Ansk.  Kap.  21  Anf.  Beguio  841, 
ed.  Kurze  S.  75:  In  qua  pugna  ita  Francorum  vires  adtenuatae  sunt 
klingt  aUerdings  im  V)  ortkint  nahe  cm,  doch  ist  dessert  Bemdzung  durcJi 
Adam  im  gmtzcn  seJir  zwcifeJhajt.  3)  Die  Ann.  Ftdd.  a.  a.  0.  nennen  35 
einen  Grafen  Adalbert  ah  incentor  discordiarum,  dagegen  die  Ann. 
Berlin.  833  (SS.  rer.  Germ.  S.  1)  Ebo  ah  falsarum  obiectionum  incen- 
tor. Vgl  2.  3Iacc,i,  I:  incentor  malorum.  4)  Vgl.  die  eben genannten 
Ann.  Berlin.  5)  SaUnst,  Catd.  12,  4.  5:  Sunt  qui  .  .  dicant .  .  alii  .  . 
Nos  earn  rem  in  medio  relinquemus.    (L).  (5)  Znm    Wortlaut  vgl.  40 

V.  Bimberli  Kap.  5,  SS.  rer.  Germ.  S.  83  unten.       7)  V.  Anskarii  Kap.  34, 
S.  65.  8)  VieUeicht  ist  gemeint  der  Brief  des  Hrabanus  (Maurus) 

ad   Heribaldum  Kap.  34    (Ex)p.  V,  bU).      Vgl.  Archlv   VI,  796/".    (L). 
9)  Das  ist   ein  Irrtum.     Von  der  Einsetzung  des  Serghis  icird  in  den 
A7in.  Fuld.  843   nacJi  der   Beiclisteilung  berichtct,    in    Wahrheit  ist  er  45 
844  Papst  geworden.  10)  Sallust  lug.  38,  10:    pax  convenit.    (K). 

11)  Die  Ann.Fidd.  Si^  bezeichnen  die  Telle  nur  ah  orientalem  partem, 
occidentalem,  mediam  portionem. 


LIB.  I,  CAP.  XXII.  XXIII.  29 

Hac  inter  fratres  sortita  [regni^]   divisione,    Turholz^    [mona-  g'cliol  5^      * 
sterium^]    concessif^  in  partem  Karoli,    et  sic®  alienatum  est 
a  iure  sancti  Ansgarii. 

XXIII^.  At  ille  in  paupertate  sua  Deum  glorificans  (25). 
5  verbum  Dei,  cuius  legatione  functus  est,  tarn  suis  quam  alie- 
nis^  infatigabiliter  seminavit.  Unde  contigit,  ut  predium,  quod 
Ramsolan^-2  dicitur,  a  quadam  venerabili  matrona  susceperit 
nomine  Ikia.  Hic^  locus  in  episcopatu  Ferdensi*^  positus, 
ab  Hammaburg*^  disparatur^  tribus  rastis.  Ibi  sanctus  Dei 
10  cenobium  constituens  reliquias  sanctorum  confessorum^ 
Syxti''  et  Sinnicii^*^  locavit  et  alia  patrocinia,  quae  ab 
Hammaburg®  portavit^  fugiens.  Ibi^  gregem  profugum 
collegit""  et  depulsos  a  gentilibus''  socios  retinuit"  in  eo 
portu.    Ab*  eoP  loco  Hammaburgensem'i  ecclesiam  visitans 

15  Schol.  5.  (6).      Turholz^  monasterium^  est  Flandriae®  nobi- 

lissimum,  insigne*^  monachis,  pro  quo  recuperando  vetus  que- 
rela® est  ecclesiae  nostrae  pontificibus.  Adalbertus^  autem^ 
archiepiscopus  ad  eum  fmem  perduxit  negocium,  ut  dato  con- 
cambio    quaestio    removeretur ;    quod   cesar  ^   et   dux  Flandriae  ^ 

20  coUaudabant  ^- "^  (SO). 

a)  regni  nur  BC,   fehlt  Al.  b)  Turolz  BU;    Thuroltz  B2;    Turholt  C. 

c)  mon.  nur  BC,    fehlt  A  1.  d)   cessit   in   partem  Bl;    in  partem   cessit  C. 

e)  sicque  C. 

23:   a)  Cap.  XIX.  B1.C2;    Cap.  XXIII.  B2.  (C2);    kein  neues  Kap.  in  CI. 
25  b)  Ramsolam  Bl^;  Ramsola  B2.  c)   Qui  C.  d)  Verdensi  B2.  e)  Hama- 

burg  B  2.         f)  tribus  dispar.  rastis  C  1 ;   nisi  trib.  disp.  rast.  C  2.  —  rastris  B  lt>. 

g)  confessorum  hinter  locauit  C.  h)  Sixti  B;  Xisti  C.  i)  Simitii  (?)  £!»; 

Sinicii  B  2.  k)  fug.  portauit  C.  1)  ubi  et  C.  m)  coll.  depulsosque  C. 

n)  gentibus  C  2.  o)  in  eo  portu  retinuit  C.  p)  eo  ergo  loco  C.  q)  Ha- 

30  mab.  B2. 

Schol.  5:   a)  Turolz  £1";  TuroljBH>;  Thuroltz  B2;  Thurholz  CI;  Turholtz 
C  2.  b)  monast.  Fland.  nobile  est  C.  c)  Franciae  B  2.  d)  ins.  mon. 

fehlt  B2.  e)  est  querela  B2.  f)  Adelbertus  C  2.  g)  Adalb.  —  coUauda- 

bant  fehlt  B  2. 

35  1)  Vgl.unten  11,26  (23):  verbum  Dei  tarn  suis  quam  alienis  coin- 

muniter  predicare  certabant.  2)  Alks  hier  ilber  Bamelsloh  Bcrichtete 
fehlt  in  Bimberts  V.  Anskarii.  (L).  Die  Falschungen  aiif  den  Namen 
Nikolaus'  I.  (J.-E.  f  2760^  und  Ludicigs  des  Deutschen  (Reg.  imp.  1^, 
n.  1372J  sind  zu  Anfang  des  11.  JJi.  entstanden,  Curschmann  S.  97 — 100; 

40  Adam  Tconnte  ihnen  ivenigstens  einen  Ted  seiner  Angaben  entnehmen. 
3)  Sie  Jcommen  in  den  Urkunden  niclit  vor;  vgl.  oben  S.  25,  Z.  9  und 
iiber  den  hi.  Sixtus  dort  N.  2.  4)  Auch  damber  ivird  nirgends  sonst 
berichtet.  5)  Heinrich  III.  6)  Balduin  V.,  vermutUch  auf  einem  der 
FeldziXge  des  Kaisers  gegen  Balduin,  i.  J.  1049  oder  1050.     Unten  III,  6. 

45  7)  JEs  konnte  auffdllig  erscheinen,  daf^  in  einer  Uberlieferung  (B2)  der 
Saiz  fehlt,  der  die  Erledigung  der  Angelegenheit  berichtet;  aber  der 
Herausgeber  Vedel  ist  gerade  mit  den  Scholien  vielfach  sehr  frei  um- 
gegangen. 


ebda.  c.  22. 


30  M.  ADAM  BREMENSIS 

Nordalbingos  in  fide  reformavit'',  quos  ante^  persecutio  tur- 
bavit.  Tum'^  quoque  ne^  legatio  gentium  sua  quapiam 
F.  ^/is/;.  c.  19.  tarditate'^  frigesceret,  predicatores  misit  in  Daniam;  Hart- 
garium®  vero  heremitam  direxit  in  Sueoniam.  Fertur  etiam 
Bremam^  venisse,  verum°  ab  episcopo^  loci,  qui  doctrinae  5 
ac^  virtutibus  eius  invidit,  depulsum^  esse.  Post^  haec 
Leudericus  Bremensis  episcopus  obiit  et  sepultus  est  in 
ecclesia  sancti™  Petri  ab  australi  parte  altaris.  Decessit 
Aug. 24..  autem  YIIII*^  kal.  Septembris.    Ecclesia''  diu  viduata   per- 

mansit.  lo 

(26).  XXIIII^.    Tunc  Ludvicus^  Pius^,   cesar  inclytus,  Hamma- 

burgensis*^  ecclesiae  desolationem  miseratus  venerabili  Ansgario 
contulit  Bremensem  episcopatum.  At  ille,  quamvis  canonum*^ 
decreta  non  ignoraret,  quibus  cautum  est,  ut  episcopus,  qui 
a  sua  civitate  persecutionem  passus  expellitur,  in  alia  va-  15 
ehda.  cante  recipiatur  *,  tamen,  ne  pro  invidia  ceteri  scandalizarentur, 
cesari  super  hac  re  diu  restitit;  postremo  sic  ut®  absque  fratrum 
querela^  fieri  posset,  turns'  solummodo  consensit^.  In  Vita 
nostri  antistitis  haec  plenissime  describuntur;  obscure  vero 
notatur^  tempus,  quod  Liber  donationum  significat^  aper-  20 
848.  tins,  anno  scilicet  Ludvici^  secundi  YIIII.  domnum  Ansga- 
riuni  ab  Aldrico^   clerico    et    comite  E,eginbaldo°\  legatis^ 

Aug.2o.  *)  VI II-.  52.     Hist,  archiep.  JBrem. 

a)  confirmavit  B  2.  b)  antea  BC.  c)  Tunc  C.         d)  tarditate  B  !» ; 

tard.  sua  quapiam  C.  e)  Hargar.  B 1 ;  Hergar.  B  2.  f)  uenisse  Bremam  C.  25 

g)  atque  BC.  h)  episc.  ipsius  loci  C.  i)  atque  B2.  k)  J.  1.  BC.  1)  Posthac 
B  2.         m)  beati  C.         n)  et  eccles.  C. 

24:  a)  Cap.  XX.  Bl.C  (1).  2 ;  Cap.  XXIIII.  B  2.  (C  2).  b)  Ludouic.  B  2 ; 

Luthewic.  C.  c)  Hamab.  B  2.  d)  canon,  non  ignor.  decreta  C.  e)  si  absque 
BC.         f)  querela  Al.         g)  tunc  C.  h)  concederet  C.  i)  tempus  notatur  30 

B 1.  k)  sigcat  A  1.  1)  Oldrico  Bl^;  ab  Abdarico  B  2.  m)  eher  Regnibaldo 
als  Reginbaldo  Bl^. 

1)  Zum  Wortlaut  vgl.V.Ansk.  Kap.2b,  -S'.  54:  ne  fides  Christi  illis 
in  partibus  (Schiveden)  coepta  eorum  neglegentia  aliquo  modo  deper- 
iret.  2)   Die  Zalil  VIII,   die  B2  itnd  die  Histor.  archiepp.  Brem.  35 

haben,  ist  die  richticfe;  sie  steJit  auf  einer  in  Leiiderichs  Grabe  gefun- 
denen  Bleitafel,  tde  Ph.  Kohlmann  mir  cms  einem  Briefe  von  W.  von 
Bippen  mitteilte.  Vielleicht  ist  die  Verhesserung  nachti-dglich  in  X  an- 
gebracJd  und  nur  in  B2  und  dem  von  der  Histor.  beniitzten  Exemplar 
aufgenommen  ivorden.  3)  Ludivig  der  Deutsche.    (L).  4)  Sielie  40 

Gregors  I.  epist.  II,  37,  Hpp.  I,  132/1;  Decreti  pars  II,  C.  VII,  qu.  I, 
c.  42.  (L).  Von  den  bei  Friedberg,  Corp.  iuris  canon.  I,  582,  N.  694 
gesammelten  Stellen  konnte  Adam  diese  Bestimmung  am  ersten  aus 
Burchard  von  Worms,  Decretum  I,  123  (Migne,  PL.  CXL,  bSbf.),  Tcennen. 
5)  tjber  sie  ist  sonst  nichts  bekannt,  Di'immler,  OstfrdnJc.  Reich  I\  45 
826.  Lappenberg  dachte  an  den  Grafen  Bagambald,  der  in  einer  UrJc. 
Ludwigs  d.  Fr.  fi'iv  Kl.Anianc  (Mikhlbacher,  Reg.  imp.  I^,  n.  970^  vor- 
Jcommt. 


LIB.  I,  CAP.  XXIII— XXA^I.  31 

cesaris,    ductum   in    episcopatum.      Scripta*    sunt    in    libro 
IIP,    capitulo  XX;    et^  in  Yita  eius    haec:    Multum,  inquit,  f.  ^ws^-.  c.  24. 
temporis  fluxit,   ex    quo    beatus   Ansgarius    Bremensem  epi- 
scopatum   suscepit,     antequam    hoc     a    papa     Nikolao^    fir- 
5  maretur*^, 

XXY*.     Sanctus    itaque    Ansgarius    receptis'^    Bremis  (27). 
annos  XYIII  sedit.     Nam  antea  in^  Hammaburgensi"*  cathe-  848—65. 
dra    prefuit^    annos«   XYI*.      Qui    fiunt^   simul    XXXIIII.  832-47. 
Hoc  regalis  munificentiae    dono  confessor  Dei  [valde^]  ga- 

10  visus  in  Daniam    festinavit.      Ubi   regem   Danorum'^  Horicum^  V.  AnsJc."c.24:. 
inveniens    christianum    reddidit^.      Is    statim*^   ecclesiam   in 
portu  maritimo  erexit  apud  Sliaswig^,  data  pariter  licentia,    ut 
qui s qui s  vellet  in  regno  suo   christianus "^  fieret.     Infinita  genti- 
lium  multitudo^  c  redid  it.     De  quibus  lioc°  in  libris  memo- 

15  riale  relictum  est  plures,  ut  aqua  baptismi^  loti  sunt,  ab 
omni  corporis  infirmitate  liberatos. 

XXYI^.     Quibus   rebus    ex   voto   completis,    dum   ad-  (28). 

h,         -rv     •  J.     CI  J.  -J.  ebda.  c.  25. 

uc  sanctus  Dei  pro  gente  bueonum  aestuare  cepisset,   cum 

Gaudberto  episcopo  consilium  habuit,  quis  eorum  laudabile 

20  pro  Ghristo  periculum^  subiret.     At  ille  periculum  sponte  ^  decli- 

nans    Ansgarium^   potius,     ut   iret,    rogavit^.      E  xt  implo/^  c6(to.  c.  26. 

atleta^     intrepidus     Horici^     regis     missum     rogavit     atque 

sigillum  ^,    et  a  littore  Danorum  transfretans  in  Sueoniam 

pervenit.    Ubi  tunc  rex  Oleph^  apud  Bircam  generale  populi  sui 

25  *)  XVI  vel  XV  Al,   vel  XV  voin  Schreiber  iiher  der  Zeile  nacJi- 

getragen. 

a)    Scriptum  est  B;   in   fehlt   B 1 ;    Scriptum   libro   C.  b)    Sed   et  C. 

c)  Nicolao  B.C2;  Nicholao  CI.  d)  confirm.  B2. 

25:   a)  Cap.  XXI.  J5  1.  C 2 ;    Cap.  XXV.  5  2.  rC 2;,-   hein  neues  Kap.  in  CI. 

30  b)  receptus  Bl^.  C2.  c)  in  —  prefuit  fehlt  Al.  d)  Hamab.  B2.  e)  annis 
BC.  f)  simul  fiunt  Bl.  g)  valde  nur  BC,  fehlt  Al.  h)  Dan.  fehlt  B2. 

i)  Ericum  B;  am,  Rande  Bli^:  Ericus  Danorum  regem  (!)  secundus  baptizatur;  in 
iSl^  ist  iiber  Ericum  uber  der  Linie  nachgetragen:  secundum.  k)  etiam   statt 

statim  B2.  1)    Sleswich  Bl;    Slasuich  B2.  m)  fier.  christ.  C  —  V.Ansk. 

35  n)  cred.  mult,  BC.  o)  hoc  in  libr.  hoc  mem.  Al.  p)  baptisma  ||  J.  1;    vgl. 

unten  S.  32,  Z.  3. 

26:  a)  Cap.  XXII.  Bl.C  (1).  2:  Cap.  XXVI.  B2.  (C2).  b)  subiret  peric.  C. 
c)  sanctum  potius  ut  iret  rog.  Ansgarium  C.  d)  Extemplo  JS  lb.  2.  C2.  e)  at- 
letha  Dei  Bl.  f)   Erici  jBla;    Herici  51b.  2.  g)   oief  Bl^;   Olaph  B2; 

40  Oleph  rex  C. 

1)  Die  Vita  a.  a.  0.  (S.  52}  sagt  nur:  coepit  .  .  illi  persuadere, 
ut  fieret  christianus.  Ille  quoque  omnia  .  .  laudabat,  seque  .  .  libenter 
Christi  gratiam  velle  promereri,  aher  nichts  von  erfolgter  Taufe. 
2)  Adam  giht  den  Bericht  der  Vita  iiber  die  Ereignisse  und  die  Motive 
45  der  Beteiligten  (SS.  rer.  Germ.  S.  54  oben)  recJit  entstellend  und  ten- 
denzios  wieden.  3)  So  deutet  Adam  den  AusdrucJc  signum  der  Vita 

a.  a.  0.,  siehe  dariiber  dort  Kap.  12.    Vgl.  H.  Breplau,  HB.  d.  UL.  I"",  686  //'. 


32 


M.  ADAM  BREMENSIS 


V.  AnsJc.  c.  27.  habuit  placitum.  Quern  preveniente  misericordia  Dei  ^  ita  placa- 
tum  invenit,  ut  ex^  eius  imperio  et  populi  consensu  et  iactu 
eMa.  c.  28.  sortis  et  ydoli  response  ecclesia  ibidem  fabricata  et  baptismi 
licentia  omnibus  concessa  sit.  His  etiam  ex  sententia 
finitis  euangelista  noster  ecclesiam  Sueonum  Erimberto  5 
commendavit  presbytero  et  rediit.  Quae  in  Yita  sancti 
Ansgarii  latissima  gestorum  narratione^  descripta  nos  bre- 
vitate  nitentes  amputavimus.  Et  nisi"^  fallit  opinio  2,  pro- 
phetia*^  Ezechiel^  de  Gog  et  Magog  convenientissime  hie 
j^zscA.  39, 6.  impleta  videtur.  *Et  mittam'^,  inquit  Dominus,  'ignem  in  10 
Magog  et  in  his,  qui  habitant  in  insulis  confidenter'.  Ali- 
qui  haec  et  taha  de  Gothis,  qui  Romam  ceperant,  dicta  ^ 
arbitrantur^.  Nos  vero  considerantes  Gothorum  populos  in 
Sueonia  regnantes  omnemque  banc  regionem  passim  in  in- 
sulas  dispertitam  esse*,  prophetiam  opinamur^  eis  posse  15 
commodari^,  cum  presertim  mnlta  predicta  sint'^  a  prophe- 
tis,  quae  nondum^  videntur  impleta. 

(29).  XXYII''.     Interea   quaestio   magna   surrexit   in  regno 

Prancorum  de  Bremensi  episcopatu,  ad  invidiam^  Ansgarii^ 
V.  Ansk.  c.  22,  conflata.  Ea  contentio  diu  per  regnum^  gravi  et  ancipiti  dis-  20 
ebda.  c.  23.  sensione'*  profligata^  multis  partium  studiis  coUidebatur  ^.  Tandem 
orthodoxus  cesar  Ludvicus^,  compositis  hinc  inde  contradicentium 
voluntatibus,  precipue  Guntharii,  Goloniensis  archiepiscopi,  cuius 
suffraganea  prius  erat  Brema,    super   his  Romam ^    direxit  ad 

a)  ex  fehlt  B2.  b)  narratio  B2.  C.  c)  Et  ni  fallat  C.  d)  pro-  25 

phetiae  .  .  (videtur)  B2.  e)  Ezechielis  BC.  f)  Emittam  BC;  Et  immittam 

Vulg.  g)  dictum  B2.  h)  eis  opin.  BC.  i)  commendari  A  1.1^;  commod., 
korr.  accommod.,  Bl^;  accomod.  B2.  k)  sunt  B2.  1)  necdum  vid.  completa 
BC;  vgl.  Ill,  50  (49). 

27:    a)  Cap.  XIII.  (!)J51'S  Cap.XXIII.  £  lb.  C(l).2;  Cap.  XXVII.  jB2.  rC  2^.  30 
b)  invidiam  —  regnum  fehlt  A  1.  la.  c)  beati  Ansg.  C.  d)  dissessione  B  2. 

e)  confligata  jB la.  f)  collidebantur  J.  1. 1*.  g)  Ludouic.  B2\  Lothewic.  C. 

h)  Rom.  nuncios  ad  sanct.  papam  direxit  Nicol.  C. 


1)  Gregor  MoraUa  IX,  53  (Migne,  PL.  LXXV,  902;.-   ex   miseri- 
cordia Dei    praeveniente.    (K).     Der  Ausdruck  ofter  bei  Adam,  z.  B.  35 
I,  58  (60).  2)  Adams  opinio  ist  offensichtlich  diirch  die  V.  Anskarii 

Kap.  25  (S.  55;  anger  egt.  Dort  ist  die  St  elk  Is.  49,  1—3.  5—7;  55,  5 
auf  Schiueden  bezogen,  Adam  bringt  nun  eine,  2vie  er  meint,  geeignetere 
Schriftstelle ,  die  etwas  iiber  die  Bekehrung  der  Schiveden  entlidlt. 
3)  Vgl.  lordanis  Getica  IV,  29,  Aicct.  ant.  V,  1,  5.  61,  iV.  1;  Isidori  40 
Historia  Gotliorum  recensio  2,  Kap.  1,  Aiict.  ant.  XI,  268,  iind  die  ron 
Mmnmsen  in  der  gen.  N.  oder  am  Bande  (zii  Isidor)  zitierten  patristi- 
schen  Autoren.  Vgl.  audi  Otto  Frising.  Chronica  J,  4,  ed.  Hofmeister 
S.  41,  Z.  19,  aiis  ioseplius.  4)  Audi  Anskar  meinte  nadi  der  Vita, 

dafi  die  zitierte  Jesaias-Stelle  auf  Schweden  passe:  et  maxime  in  verbo,  45 
quod   dictum   est:    Audite   insulae',   quia    omnis  fere   patria   ilia   in 
insulis  est  constituta.     Vgl.  unten  JT^,  1. 


LIB.  I,  CAP.  XXVI.  XXVII.  33 

sanctissimum  papam   Nikolaum-.      Ille^,   quod  necessitas  "  eocle-  V  A,uk  c  23 
smsUca    persuasit   et   quod   patrum   conciliisi   rationabiliter^ 
lien   posse    comprobatum   est,    facile    consensit.     Ergo  Bre-  Schol  6 
mensem  ae    Hammaburgensem'episcopatum  auctoritate/aposto-  ' 

5lica  copulari  et  deinceps  ■=  sanxit'  pro  uno  haberi.     Cuius 
rei  privilegia  diligenter  adhuc''  conservantur'  in  Bremensi- 
ecc  esia.    In"  qu.bus  etiam  additum^  est,  quod  idem  papa       ™-. 
Nykolauso    tam    ipsum   Ansgarium    quam    successores '    eius '"■'■'°'""' "' 
legatosP  et  yicanos*  apostolicae  sedis  constituit  in  omnibus 
lOgenfbus  Sueonum.,   Danorum  atque   Solayorum;   quod  et  antea 
Gregorius  papa  concessit.    IgiturBremensis  atqueeHamma-  861 
burgensis' parrocluae  eoadunatio  facta  est  ultimo^  tempTe 
saneti  Ansgarn  ».     Vita'  eius  annum  non  ponit,   preceptum 
autem   regis «  ponit  annum  regni  XXI ;    privilegium  papa" 

15  Schol.  6(7).     Concilium    adunacionis "  factum   est   Worma- 

o)  Mcol   A  la    nn  ■^^*^°?-  conserv.  C.  m)  Bremense  A  1,  la.  n)  In  iPhJt   »9 

t)  Vitae  B2.C2.  '   ^^"imenb.  CI.  s)  ult.  saneti  Ansg.  tempore  C. 

25  Schol.  6:  a)  unionis  C. 

Tav  2-2    V  d^)   7      •■•  ^"fL'i«"&'  <>'■  !>■  »nd  dev  Synode  (von  845 :   Vita 

,„  ,',,  ™^'  {?,'?'  -"fP-  ^^  "<^r  Bescheid  JSfiJcotaus'  I.,   pro  luorandi^i  .inima 
m-l&ZotfJ  /°-Mt"«onem  iustam  esse  r^nV^r  F.to;'^ 
ucr»    n  <r»r,ifK     t,     '''  Pf°P.''"'  '."^tantem  necessitatem  et  auimarum 

TTrh^f:^    ■    '  ^''-T.  "*•  ^^^^   *^^  ^'^'^  31.  il/a^•  864.         6)  Fine  verlorene 

^rNl     hln    n    ^^-'^'^^i^^  ^'^  Erzbistums  Hamburg  -  Bremen  Z^ff 
7)   VglNQ        ^'''''^''''3-Bremen  I,  Krit  Au.fiihnmgen  n.  ViCsdf 


45 

Adam  Bremensis. 


34  M.  ADAM  BREMENSIS 

858.  notat  ^  annum  Domini  DCCCLYIII,  qui  est  ab  ordinatione 

archiepiscopi  ^  XXIX*. 
(30).  XXYIII^.    Post  haec'^  scribitur  in  Yita  beati^  antisti- 

F.  ^«s;fc.  c.  32.  tis^,  qualiter  in  Daniam  veniens  iuniorem  Horicum'^  in  regno 

repperit.     Cui  tempori  congruit  ^  Hystoria  Francorum,  quae  5 
Ann.Fuld.s^s.  slc    de  Danis    meminit:    Nortmannos    per    Ligerim^   Thurones^ 
ekZa.  850.  succendisse,     per     Sequanam     Parisios     obsedisse*,     Karolum^ 
timore  compulsum  terram  eis  dedisse^  ad  habitandum.    Deinde^ 
Lotharingia,  inquit^,  vastata,  et  subacta  Fresia, 
Lucan.Pharsai.  jji  g^^a  victrici  conversos^  viscera  dextra.  lo 

cW«.  854.  Contendentibus  namque  ad  invicem  Gudurmi  principe  Nort- 
mannorum  cum  patruo"\  scilicet  rege  Danoram  Horico™, 
tanta  caede  utrique°  mactati  sunt,  utvulgus^  omne  caderet, 
deP  styrpe  autem^i  regia  nemo  omnium  remaneret  preter 
v.Ansk.c.Bi.unum''  puerum,  nomine  Horicum'-^  Iste*  mox  ut  regnum  15 
Danorum'"  suscepit,  ingenito'^  furore  super  christicolas  efferatus 
sacerdotes  Dei  expulit  et  ecclesias  claudi  precepit. 

*)  XXVIII '^s  a 

28:  a)  Cap.XXIIII.£l.C(l).2;  Cap.  XXVIII.  £  2.  fC 2;.       b)  S.  (=  sancti) 
B2.         c)  antistis  C  1.         d)  Ericum  £  1«.  2 ;   Hericum  jB  lb.  e)  Lygerim  C  1.  20 

f)  Turonos  B  !«.  C;  Turones  B 1^  2.         g)  Carol.  B  1\  2.  C  2.  h)  ad  mhabitan- 

dum  dedisse  C;  ad  inhabit,  delegavit  Ann.  Fuld.  i)  Deinde  inquit  Lothonngia 

Bl-  habitandum  Lotharingiam.  Deinde  £ 2.  — Lothoringia  awcTi  CI;  Lothanngiam 
C  2.  k)  conversum  Lucan.  1)  Gudurin  BU.2.C2;  Gudurim  B  lb.  m)  patr.  suo 
Horico  scil.  rege  Dan.  C;  Erico  Bl^.2;  Herico  Jglb.  n)  utrimque  B 1*;  utrmqiie  25 

5  lb.  C  2  ;  mact.  utrinque  sunt  B2.  o)  omne  vulgus  B  1.  p)  De  A  1.  If .  B  d.t^. 
Q)  autem  steht  zweimal  CI.  r)  puer.  unum  C.  s)  Hericum  £  lb.  2 ;  Ericum  B  i\ 
wo  am  Rande:  Dani  secunda  vice  semetipsos  sternunt.      t)  Qui  C.      u)  suscep.  i^an.  o. 

1)  Dalierung  nacli  Inkarnationsjalircn  findet  sich  in  den  Papst- 
urlunden  zuerst  nnter  Johcmn  XIIL  (965—72),  Bresslau,  HB.  d.UL.  30 
I^,  839/".,  840,  ^.1.  Kewe  der  uns  bekannten  Fassungen  von  J.-E. 
n.  '2759  hat  eine  solclie  Datierung.  Nacli  Vermutung  von  Herrn  Prof. 
Bresslau  hdtte  das  in  der  Urk.  genannte  lb.  Jahr  Kaiser  Lndwigs  II.,  den 
man  irrtilmlich  als  Ludivig  d.  Deutschen  gedeutet  hdtte,  zii  emer  solchen 
Datierung  etiva  in  einer  Randnote  des  von  Adam  henutzten  Lib.  dona-  35 
tionum  Anlal^  geben  konnen.  2)  Das  Jahr  858  hdtte  Adam  nach 

ohen  S.  23,  Z.  3   nicht   als  29.Ansgars  bezeichnen  diirfen.  3)  Nach 

858  bziv.  860  ist  Ansgar  schwerlich  mehr  zu  den  Ddnen  gekommen,  es 
ist  das  iveder  in  den  Ann.  Fuld.  noch  in  d£r  V.  Ansk.  benchtet. 
Horich  1.  ist  854  ini  Kampfe  gefallen.  Adams  Ausdrucksiveise  (Post  40 
haec  und  congruit)  beruht  ivahrscMnlich  nuf  Miftverstdndnis.  .4)  -^^e 
Ann.  Fuld.  nennen  845  und  850  die  Seine  in  Verbindung  mvt  JSor- 
mannenzugen,  und  zwar  845 :  per  Sequanam  usque  Parisios  navigio 
venerunt,  sagen  dber  nichts  von  einer  Belagerung  von  Paris,  die  icohl 
wieder  aus   einer  Kombination  Adams   entstanden  ist.  b)  Ziiden  a5 

Ereignissen  in  Lothringen  und  Friesland  rgl.  Ann.  Fuld.  80O  (Koric 
natione  Nordmannus  —  obviando  resisteret);  uber  Friesland  auch  Mo 
ebenda. ;  Adams  Wortlaut  fwdet  sich  iceder  dort  noch  sonstivo.  6)  Den 
Namen   entnahm  Adam    der   V.  Anskarii   Kap.  31.  7)   Vgl  unten 

Kaxx  59  (61):  pro  ingenita  flectere  nequivit  saevitia.  50 


LIB.  I,  CAP.  XXVII— XXX.  35 

XXYIIII^.    Ad  quern  sanctus  Dei  confessor  Ansgarius  ve- (31). 
nire  non  trepidans,  comitante^  gratia  divina  crudelem^  tyrannum  ^' ^nsjerc.  32, 
sic    placatum    reddidit^-!,    ut  christianitatem   ipse   susciperet^ 
suisque    omnibus,    ut  christiani   fierent,   per    edictum   man- 
5  daret*^,  ^'nsuper«  et  in  alio  portu  regni  sui^  apud  Ripam  extrueret^ 
ecclesiam    in  Dania    secundam.      Et^    his    ecclesiastico   ordme  ebda.  c.  33. 
compositis    beatus    pastor^  noster   ecclesiam  illam  ^  Rimberto^ 
commendavit  presbyteroi,  et  reversus  est  ad^  Hammaburg^-*. 
"Ubi«  de  venditionei  christianorum  Nordalbingos?  correxit.   Inde^-^  ebda.  c.  38. 

loFresos    adiens   castigavit  eos  pro  labore  dominici^  diei;    pertina- eMa.  c.  37. 
tius  vero  agentes  igne  celesti  multavit^  et  alia,  quae  antiquis 
miraculis  non  imparia  leguntur  in  Yita  eius. 

XXX  ^.    Et  quoniam^   totum   eius    studium^   erat   pro  (32). 
salute  animarum,  si  quando  "^  a  predicatione  gentilium  foris 

15  liber  erat,  domi  congregationum  suarum  curam  egit.  Qua- 
rum  primam,  quae  ab  Hammaburg^  olim  barbarica  incur- 
sione  depulsa  est,  ipse,  ut  prediximus  s,  ad^  Ramsolas  trans- 
tulit;  secundam^  in  Bremis  habuit  sanctorum  virorum,  qui 
habitu  quidem  usi  canonico  regula  vivebant  monastica, 
20  usque  ad  nostri  fere  temporis  aetatem.    Terciam  sanctarum 

29 :   a)  kein  neues  Eap.  in  BC.  b)  comit.  secum  grat.  C  —  BU  hat  am 

Rande:  ^xicxxs  Dam  eorum  regem  (so)  tercius  baptizatur.      c)  crudelem  —  reddidit 
mt  Al.  la  d)  mandant  B  2.  e)  Insuper  Al.  B  1\  C;  et  insuper  B2-  in- 

26  B2      ''''hf?L'\?ix^«P   J^17  mtB2         g)  exstrueret'£la.  C2^  extruxeSt 
w..^     JA%  XXIX.  B2.  (C2).         1)  pater  B2.  k)  Remb.  02.         I)  pres- 

of  nb?R I^deHammab  reversus  de  vend.  C.       m)  ad  iehlt  Bl.C.      n)  Hamab  S 2. 
B  la        s)  mulctavif  ^'la  c¥^^       Nordaibingos  B  la.        q)  Unde  C.        r)  domini 

30:   a)  kein  neues  Kap,  in  BC.  b)  stud,  eius  BC  c)  Hflmah    R9 

30  d)  transtul.  ad  Ramsolas  C         e)  Secundam  BC  ^  Uamab.  £2. 

1)  Nach  del'  V.  AnsL  a.  a.  0.  (S.  63)  ist  Horich  II.  Ansgar  frei- 
iviUig  ohne  dessen  Zutim  entgegengekommen:  ad  domnum  episcopum 
1!^^^.  gratis  direxit  legatum  mandans  .  .  amicitiam  obtinere.  Das 
bchreiben  Nikolaiis'  I.  an  Horich  von  864  (J.-E.  2761 ;  Epp.  VI  2  293/: 

35  n  21)  ist  Adam  looliJ  nicht  bekannt  geivesen.  2)  Von  der  Annahme 
d£S  Cliristentnms  durch  Horich  II.  ist  wieder  in  der  Vita  nicht  die 
Bede,  es  heiftt  nur  (S.  63/.;;  tanta  gratia  a  iuniore  susceptus  est 
Morico,  ut  statim  ei  omnia,  quae  antecessor  eius  causa  christiani- 
tatia  m  regno  suo  fieri  permiserat,  ipse  quoque  concederet.     Insuper 

40  .  .  hcentiam  dedit.  Da/3  Horich  II  noch  864  nicht  Christ  war,  zeiqt  das 
iV.  Igenannte  Schreihen.  3)  Die  schivedische  Kirche,  nicht  die  von  Eibe 
4)  Hamburg  wird  m  dtesen  Kapiteln  der  Vita  mit  gutem  Grund  nicht 
erwahnt,   die   Stadt   ivar   damals   zerstort   und    verlassen.  5)   Die 

Meihenfolge   der  Ereignisse   in    diesen   zwei    Sdtzen   ist  nach   der   Vita 

45  umziilcehren.  6)  Vgl  V.Ansk.  Kap.  36,  S.  71:    quoniam  omnis   ei 

cura  de  vocatione  gentium  erat;  siehe  Wort-  und  Sachreqister  unter 
studium.  7)  Vgl.  V.Ansk.  Kap.Sb,  S.  66:  quotienscumque  a  praedi- 
catione  .  et  ab  inquietudme  paganorum  Jiber  esse  poterat.  (K). 
8)  Kap.  23,  oben  S.  29.  ^ 

3* 


36  M.  ADAM  BREMENSIS 

virginum  congregationem  in  Birxinon^  adunavit.  Ubi^  de- 
vota  Christi  matrona  Liutgart*'  totum  patrimonium  suum 
offerens  celesti  sponso  magnum  chorum  castitatis  suo^ 
V.  Ansk.  c.d5.  duGiitii^  mitrivit.  Ad^  curam  autem  pauperum  et  susceptionem 
peregrinorum  multis  locis  ^  hospitalia  preparavit.  Unum  autem  5 
vel  8  precipuum  habuit  Bremae,  ubi  ^  per  se  ipsum  cotidie  ^ 
ebda.  c.  39.  venieus,  infirmis  non  erubuit  ministrare,  quorum  plurimos^  dici- 
tur  verbo  vel  tactu  &anasse\ 

(83).  XXXI*.     Ipse    retranstulit    corpus  sancti  Willehadi    in 

c  TTT^/^jf'^'  oo  matricem^-^  ecclesiam  beati  Petri  apostoli''  fab^  illo  australi  lo 
oratorio,  quo  deportatum  est  a  Wilierico'^J.  Kit  tunc  lacta 
sunt  ilia  miracula  ^,  quae  per  merita  sancti  Willehadi  po- 
861.  pulo  ostensa  sunt  ab  anno  Domini  DCCCLXI*,  qui  est 
[annus  *^]  ab  ordinatione  archiepiscopi®  XXX.  Ipse  enim, 
qui  transtulit,  et  vitam  et  miracula  eius  ^  singulis  libris  is 
comprehendit. 

(34).  XXXII  ^.     Sique^  temporum   seriem  diligenter  compu- 

temus,  ipsum  est  tempus,  quo  in  Saxoniam  translatio  sancti 
Alexandria  contigit  ^.  In  qua  illud  memorabile  videtur 
lmc.  22, 24.  confessorem  nostrum  cum  advena  martyre  certasse,  "^quis  20 
eorum  videretur  esse  maior"*  et  in  gratia  sanitatum'^  popu- 
lis  acceptior.  Einhardus  ^  in  Gestis  Saxonum  ^  haec  dulci 
calamo  prosequitur. 


a)  Birzinon  B  1" ;  Luxxinon  B  1^ ;  Luxlmon  B  2 ;  Brixinon  C  1 ;  Briximon  C  2. 
b)  ubi  B1.C2.         c)  Hudgard  Bl;   Liudgaard  B2;   Liutgard  CI;    Lutgard  C2.  25 
d)  suo  nutr.  ducatu  C.         e)  ducato  B  !«.         f)  Cap.  XXX.  B  2.  (C  2).        g)  quod 
B  2.         h)  Quo  C  1 ;  quo  C  2.         i)  plur.  verbo  vel  tactu  sanavit.  C. 

31:   a)  Cap.  XXV.  B1.C2;    kein  neues  Kap.  in  B2.  CI.  (2).  b)  matr. 

beati  P.  apo.«t.  eccles.  C.  c)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehit  Al.         d)  annus 

niir  BC,  fehlt  Al;  vgl.  S.  34,  Z.  1.         e)  episcopi  B2.  30 

32:  a)  kein  neues  Kap.  in  BC.        b)  Si  B  1.        c)  cont.  Alex.  C.        d)  Einar- 
dus  Bl;  Eginh.  B  2. 


1)  Vgl.  V.AnsJc.  S.  68  unten,  69  ohen.    In  cotidie  ^^nd  infirmis  sind 
Jcleine  Ungenauigkeiten  bei  Wiedergahe  der  Vita  enthalten.  2)  in  nova 

quam  tunc  dpdicavimus . .  basilica  SS.  II,  390.  3)  Die  3Iiracula  S.  Wille-  35 
hadi,  SS.  II,  384,  liahen  die  Uberschrifi :  Incipiunt  virtutes  et  miracula, 
quae  per  merita  beati  Willehadi  in  aecclesia  Bremensi  sunt  ostensa.  (K). 
4)  Die  Miracula  S.  Willehadi  Kap.  II  sagen  viehnehr:  Anno  itaqiie  iu- 
carnationis  dominicae  860  .  .  indictione  8^  .  .  coeperunt  agi  mira- 
cula. 5)  Ansgar  hat  nur  die  Miracula  geschrieben,  vgl.  ohen  S.  17.  40 
N.  3.  6)  Das  JEreignis  hat  851  stattgefunden,  Ann.  Xantenses  (SS. 
rer.  Germ.  ed.  B.  de  S'imson  S.  11).  (L).  7)  1.  Cor.  12,  9:  gratia 
sanitatum.  (K).  8)  Einhard  ist  840  gestorhen,  er  kann  unmoglich 
etivas  iiber  die  Ubertragimg  des  hi.  Alexander  nach  Sachsen  i.  J.  851 
geschrieben  haben;  siehe  die  FAnleitung  §  5  ilber  die  Gesta  Saxonum.      45 


LIB.  I,  CAP.  XXX— XXXIIII.  37 

XXXIII  ^.     Interea    beatus    Ansgarius    captivos    redi-  (35). 
mendo,    tribulatos    refovendo,   erudiendo^   domesticos,    bar- 
bans^  euangelizando,  foris  apostolus,  intus  monachus,  nun- 
quam^    legitur    ociosus.     Nee    solum   erga   suos,  verum    et^  v.  Ans^.  e.ds. 

5alios^  sollieitus,  quomodo  ^  viverent^;  episcopos  etiam 
tarn  voce  quam  litteris,  ut  vigilarent  supra"  dominicum^ 
gregem,  hos  arguit  2,  illos  obsecravit.  At  vero  regibus^ 
Romanorum  pro  sua  legatione,  regibus  Danorum  pro  Chri- 
stiana fide    crebro  mandavit.     Extant  epistolae  eius  plures 

10  huiusmodi.  Una^  vero  ^,  quam^  scribit  omnibus  episcopis 
de"^  sua  legatione^,  quam  ab  Ebone'^  orsam  asserit,  et^ 
ita  claudit  * :  Deprecor,  inquiens  p,  ut  apud  Deum  intercedatis, 
quatinus  haee  legatio  crescere  et  fruetificare  mereatur  in  Domino, 
lam  enim  Deo    propitio  et  apud  Danos   et  apud   Sueones  fundata 

15  est  ecclesia  Christi,  et  sacerdotes  absque  prohibitione  proprio  fun- 
guntur  officio.  Omnipotens  Deus  faciat  vos  'i  omnes  huius  operis  pia 
benivolentia  participes  et  in  celesti"^  gloria  Christi  coheredes. 

XXXIIII ^    Supervixit    autem^    post    illam    plenariara  (36). 

Hammaburg*^  et  Bremae  copulationem  annos  VII.    Sedit^*^ 
20  omnes    annos   XXXIIII.     Cuius    depositio    summa    venera- 

tione    colitur   IIP   non.  Februarii.      Obiit^-®   anno    Dommi  Febr.  3. 

DCCCLXY,  indictione  XIII,  qui  est  Ludvici  ^  secmidi  XXYI,  865. 

sepultusque  est  in  basilica  sancti  Petri,  ante  altare  sanctae 

Dei   genitricis  Mariae.     Eadems  die,    qua   ipse  commenda- f.  ijimft.  c.  11. 
25  tus    est,    Rimbertus  diaconus^    eius    a  clero  simul  et  populo 

elect  us  est.     Qui  etiam  Yitam   sanctissimi'  patris  veridico^ 

sermone  describens  more  beati   lohannis  quasi  de  alio  scri- eMa.  c.  9. 

bens    innuit    se   fidissimum^    eius    discipulorum    testimonium 


33:   a)  Cap.  XXVI.  £1.  C(l).  2;  Cap.  XXXI.  £2.  rC  2;,         b)  dom.  eiud.  C. 

30  c)  barbaros  £C,  und  vielleAcht  hat  Adam  so  geschrieben ;  siehe  das  Wort-  und  Sack- 
register  unter  evangelizare.  d)  nquam  (nonq.)  A  1.  e)  ver.  etiam  erga  al.  JBl; 
verumetiam  al.  jB2;    verum  erga  al.   C.  f)  alien os   quom.   viv,   sollieitus 

BC.  g)  super  C  2.  h)  dominicam  B  1^.  i)  Rom.  regibus  C.  k)  Unam  BC; 
vgl.  S.  46,  Z.  8.         1)  quam  omn.  de  sua  legat.  scribit  episcopis  C.        m)  de  legat, 

35  suajB2.  n)  Ebbone  B2.  o)  et  fehlt  BC.  p)  inquit  BC.  q)  ob  nos  oder 
uos,  ist  zweifelhaft  in  51a;  nos,  korr.  vos,  £  lb.         r)  eel.  Christi  glor.  C. 

34:  a)  Cap.  XXVII.  Bl.G  (1).  2;  kein  neues  Kap.  in  B  2.  (C  2).       b)  autem 

sanctus  Ansgarius  post  C.  c)  Hamab.  B2.  d)  sedit  J51a;    Sed.  autem 

omnes  C.         e)  Ob.  ergo  anno  C.         i)  Ludouic.  B2;  Luthewic.  C.        g)  Ead.  vero 

40  die  C.         h)  tliaconus  JB  l**.         i)  S.  (=  sancti)  B  2 ;   sancti  C.         k)  uiredico  B 1". 

1)  fidelissimum  BC. 


1)  Die  entsprechenden  Worte  der  Vita  (S.Qd)  sind:  subsidium  sui 

adiutorii  ministrabat.       2)  2.  Tim.  4,  2:  Argue,  obsecra.       3)  Ergdnze: 

extat.  4)   Vollstdndig  in  Hamburg.  UB.  I,  n.  17.    (L).  5)  Vgl. 

45  dben  S.  31,  Z.  8;  ziim  Ausdruck  S.  17,  Z.  15.  6)  Ann.  Corheienses, 

ed.  Jaffe,  Bibliotheca  I,  33:  865.  Ansgarius  archiepiscopus  obiit. 


38  M.  ADAM  BREMENSIS 

perhibere^  sanctitati,  quam  cognoverat  in  viro  Dei.  Hunc^ 
librum  ille  ad  fratres  cenobii  direxit  Novae  Corbeiae  2, 
beatificans  illos,  quod  talem  miserint,  et  nobis  congratulans, 
quod  talem  suscipere  meruimus  pastorem. 

(37).  XXXV  ^.      Sanctus    Rimbertus    sedit    annos    XXIII*.  5 

865—888.  Annos  eius^  et  obitum  decessoris  sui  repperimus  in  quo- 
dam  compote °  a  Corbeia  delate^.  Ceterum  Yita  eius  a 
fratribus  eiusdem^  cenobii  ad  nostros®  data,  quis  fuerit  et 
qualiter  vixerit,  breviter  et  dilucide  comprehendit.  Mox, 
F. i?im6.  c.  11.  inquit ,  ut  electus  est,  a  Theoderico^  Mindensi  episcopo  et  10 
Adalgario^  abbate'^  Corbeiensi  iussu  cesaris  Mogontiam^  duc- 
tus est.  Ubi'^  a  clarissimo  pontifice  Liuberto^  consecratus '^^ 
eMct.  c,  12.  Corbeia m  venit,  vestemque  suscepit  cum  professione  mona- 
stic a.  Cui  Adalgarius  abba  "^  germanum  et  aequivocum  suum 
concessit  Adalgarium,  qui  postea  et  socius  predicationis  15 
et  meruit*^  heres  esse  dignitatis.  Pontificale  palleumi' 
suscepit  a  papa  Mcolao^i**,  ferulam  pastoralem  a  cesare 
Ludvico'',  sicut  in  privilegiis^  dinosci  potest.  Quae  autem 
secuntur,  ex^  libro  Yitae  eius^  decerpsimus*  capitulo'^  XYI. 

(38).  XXXYI  ^.    Preterea  legationis   suae  officium,   quod  ad  predi-  20 

.  imo.  c.  .  candum  gentibus  verbum  Dei  primitus  a  decessore  suo  susceptum 
est  et  postmodum  sibi  iure  successionis  quasi  hereditarium  provenit, 
impigre  executus  est.  Ipse  quidem  per  se,  quotiens^  occupationes 
aliae  sinerenf,  eidem  legation!  insistens,  semper  autem  ^  constitutos 
habens  presbyteros,  per  quos  et  verbum  Dei  gentiles  audirent  et  25 
solatium   captivi  christiani  haberent,   ad  ecclesias  inter  ipsos  paganos 

*)  XX  annos  A  1. 

a)  Hunc  ille  libr.  C2. 

35:  a)  Cap.  XXVIII.  B\.  C(l).  2;  Cap.  XXXII.  B2.  (C2).  b)  eius  fehlt 

BC.       c)  computo  BC.       d)  eius  Bl».       e)  nostras  J.  1.       f)  Theodorico  B2.C2.  30 
g)  Adelgario  i?la.  h)  Corbeiensi  (Corbiensi  C  2)  abb.  C.         i)  Moguntiam  JS2; 

ductus  est  Mogont.  C.  k)  ubi  £1.  \)  Al.  B2;  Hyberto  Bl;  Lutberto  C. 

m)  consecr.  Lutberto  ven.  Corb.  C.       n)  abbas  BC.       o)  heres  mer.  BC.       p)  Pal- 
lium pontif .  £  la.  2.  C  2 ;    palleum   oder  pallium   pontif .  B  lb ;    Palleum  pontif.  C  1. 
q)  Nichol.  CI.      r)  Ludouic.  £2;  Lothewic.  C  1 ;  Luthewic.  C  2.      s)  ex  vita  eius  C.  35 
t)  discerpsimus  B2;  excerpta  sunt  C        u)  Capitulum  A  1. 

36:  a)  Cap.  XXIX.  Bl.  C(l).  2;  Cap.  XXXIII.  B2.  (C2).        b)  quoties  B2. 
c)  sineret  B2.        d)  autem  fehlt  Al. 

1)  Vgl.  JoJi.  5,  33:   testimonium  perhibuit  veritati;    18,  37:  test, 
perhibeam    veritati.  2)    Vielmelir  von    Corbie   a.  d.  Somme  (Yetus  40 

Corbeia).     Vgl.  V.  Ansh  Kap.  1.  6.   (L).  3)   Siehe  die  Ann.  Cm-- 

beienses.    (L).  4)  J.-E.   n.  2798;    Curschmann   n.  6.  5)  In  der 

Urhunde  Konig  Armilfs  Reg.  imp.  I^,  n.  1792,  Hamburg.  TIB.  J,  n.  22, 
heil^t  es:  AUata  sunt  coram  nobis  .  .  precepta  .  .  atque  Hluthuuici 
regis,  avi  nostri.     Die  Vrk.  Liidioigs  d.  D.  ist  verloren.  45 


LIB.  I,  CAP.  XXXIV— XXXVII.  39 

longe  constitutas^',  quodque  gravissimum  erat,  marinis  discriminibus  f.  iimfe.  c.  16. 
adeundas.     Quae^   discrimina   ipse    frequentius    sustinens    cum  apo- 2.  C'or.  11, 25. 
stolo   sepe    naufragiiim    pertulit,    sepe    etiamc    alia    pericula 
sustinuit,  spe  futurae  beatitudinis  omnia  presentis  vitae  <i  aspera 
slenienb,  illudque  apostolicum  continua  meditatioue  revolvens:  Bom.  8, 18. 
'Non  sunt  condignae    passiones   huius   temporis  ad  faturam  gloriam, 
quae  revelabitur  in  nobis'. 

XXXVII*.    Qui  reges  Danorum    suo   tempore   fuerint,  (39). 
non  invenitur  in  Gestis  eius.     In  Hystoria  Francorum  Siga- 

10  frid^  cum  fratre  Halpdani^  regnasse  leguntiir*^.     Qui  e t i a m  J-wn. FwW. 873. 
munera  Ludvico®  cesari   miserunt,  gladium  videlicet  capulo 
ten  us  aureum  et  alia^,  pacem  rog  antes.      Et  missis  utrimque 
ad    Egdoram   fluvium    mediatoribus  ^    pacem    firmam    ritu 
gentis  per  arma  iuraverunt^.     Erant  et  alii   reges  Danorum 

15  vel  Nortmannorum  ",  qui  piraticis  excursionibus  eo  tempore 
Gralliam  vexabant,  quorum  precipui  erant  Horich^^-^,  Orwig^-*, 
Gotafrid'^'^,  Rudolf'*^  et  Inguar"^-''  tyranni. 


a)  constitutes  C.         b)  que  Bl.         c)  et  B2.         d)  vitae  iehlt  CI. 

37:  a)  Cap.  XXX.  Bl.  C(l).  2;    kein  neues  Kap.  in  B2,  (C2).  b)  Siga- 

20  fridusi?lb.        c)  Haldain  i?la;  Haldani,  gedndert  in  Haldano,  Bl^;  Haldan£2.(7. 

d)  legitur  C.        e)  Ludouic.  B  2 ;  Lothewic.  C.        f)  al.  multa  C.        g)  Nordmanni 

usw.  BC  stets.        h)  Herich  Bl^;  Herichus  Bl^;  Horig  C2.        i)  Ordwig  £  la.  C  1; 

OrdwiguH  Bib;   Orduig  B2;  Ordiuig  C2.        k)  Gothafrich  BU;  Gothafridus  JBlb; 

Godafrid  B2.  1)  Rodulf  Bl^.  C;  Rodulff  B2;  et  Rodulffus  et  Tnguarus  B  1^. 

25  m)  Inguar  oder  luguar  konnte  hier  und  S.  40  Z.  3  in  B  1»  gelesen  werden. 


1)  Nach  den  Ann.  Fitld.  a.  a.  0.  fordevt  Halbdeni  frater  Sigifredi 
regis,  es  mochten  Gesandle  ad  fluvium  nomine  Egidoram  geschicJct 
tverden;  da/3  Verhandhmg  und  FriedensschIu/3  dort  stattgefunden  hdtten, 
ist  nachher  nicht  gesagt.  2)  Der  Schivur  auf  die  Waff  en  geschah 

30  nach  den  Annalen  apud  urbem  Medioraatricorum.  3)  Eih  Horich 

ist  sonst  in  den  Quelien  in  dieser  Zeit  nicht  hekannt,  nur  Borich,  der 
auch  (in  den  Ann.  Xantenses  a.  850^  Boric  Nordinamins  hei/3t.  (L).  Borik 
ist  nach  W.  Vogel,  Die  Normannen  und  das  Frdnldsche  Belch  S.  246, 
'^noch  in  den  10  er  Jahren,  jeden falls  vor  882  gestorhen,  er  kann  kaum 

35  dieser  iim  873  kriegerisch  ivirkende  Horich  sein.  Konig  Horich  II.  von 
Ddnemark  ist  vor  873  gestorhen.  4)  Er  ivird  sonst  nirgends  genannt, 
Vogel  S.  281,  S.  283,  N.  1.  lappenberg  dachte  an  den  Heriveiis  Brito, 
der  in  (Hincmars)  Ann.  Bertiniani  863  und  866  (S.  62.  80.  84j  vor- 
kommt.     Auch  nach   Vogel   im  Index   ist  Ordwig   ein   nichtskandinav. 

40  Name.  5)  Ermordet  885,  vgl.  Begino  8.  123/'.  (L).  Vogel  hezeichnet 
ihn  als  Gottfried  III,  siehe  besonders  S.  267,  N.  5.  6)  Ifher  Bodidf, 
Sohn  des  Harald,  vgl.  (Hincmars)  Ann.  Bertin.  a.  864.  872.  73,  Ann. 
Fuld.  a.  873,  Ann.  Xantenses  a.  873  (Ruodoldus).  (L).  Bodulf,  ivenn 
dieser   hier  gemeint    ist,    ist    allerdings    schon    873    in    Friesland   ge- 

45  fallen;    Vogel   S.  24:4 ff.  7)    tfber  Irar   Lodhroqsohn   siehe    Vogel 

S.  410-412. 


40  M.  ADAM  BREMENSIS 


Al. 

Crudelissimus  omnium 
fait  Inguar,  filius  Lodparchi, 
qui  christianos  ubique  per 
supplicia  necavit.  Scriptum  ^ 
est  in  Gestis  Francorum. 


BC. 

Scriptum    est    in    Gestis 
Francorum.     Crudelissimus* 
omnium    fuit    Inguar,    filius 
Lodparclii^,   qui    christianos  5 
ubique  per  supplicia  necavit*. 

(40).  XXXYIII^    Anno    domni    Rimberti    XII.    Ludvicus^ 

876.  Pius  2^  cesar  magnus,  obiit.  Ipse  Boemanos*^,  Sorabos, 
Susos^  et  ceteros  Sclavorum  populos  ita  perdomuit,  ut 
tributaries  efficeret*.  Nortmannos  autem  federibus  ac*^io 
bellis  compresses  eo  mode  retinuit,  ut,  cum  Franciam  totam 
vastaverint®,  regnum^  eius  vel"  minime  nocuerint.  Post 
mortem  vero  imperatoris 

effera  barbaries  laxis  regnabat  habenis. 

Et  quoniam  Dani  cum  Nortmannis  Hammaburgensi  '^  eccle-  is 
siae  pastorali^  cura  subiecti  sunt,  preterire  nequeo,  quanta 
mala  per  eos  Dominus  illo  tempore  fieri  permiserit,  et 
quam  late  pagani  super  christianos  extenderint  potentiam 
suam.  Quae  omnia  lamentabiliter  scripta  sunt  in  Hysteria 
Ann. Fuid.  880.  FrsiYicoYum.    et  in"^  aliis  libris.     Tunc  Saxonia  vastata^  est  a  20 

*  In  Bl^  folgt  auf  necavit  von  anderer  Hand:  Et  sanctum 
Edmundum^  (erst  Eduardura,  getilgt)  filius  Lodbrog  Inguar  captivavit 
et  martyrizavit,  quern  primo  virgis  flagellavit,  tandem  capite  truncate 
dimisit,  corpus  canibus  insepultum  reliquit.  Caput  vero  illius  secum 
detulit  iu  vicinam  silvam,  quod  ill^sum  nutu  Dei  permansit  custu-  25 
ditum  a  quodam  lupo,  donee  a  christianis  repertum  reportabatur 
ad  .  .  (einiges  ist  ahgeschnitten ,  nach  der  Passio  etiva  zu  ergdnzen:  ad 
corpus  suum,  ubi^  debito  cum  honore  sepeliebatur. 

a)  crud.  Bl^.         b)  Lodparchi,  von  zweiter  Hand  Icorr.  Lodproch,  Bl^. 

38:  a)  Cap.  XXXI.  Bl.  C(l).  2;   Cap.  XXXIIII.  B2.  (C2).  b)  Ludouic.  30 

B2;  Luthewic,  C.       c)  Boemenos  i?l<i;  Boemannos  C.        d)  vel  Bl.       e)  uastaue- 
runt,  vielleicht  korr.  uastauerint,  Bl^.  f)  regno  B2.C2;    vastav.,  nunquam 

regniim  ^1.        g)  vel  fehlt  B2.        h)  Hamab.  B2.       i)  cura  pastoral!  C.        k)  in 
fehlt  B2.       1)  a  Danis  uast.  est  C. 

1)  Scriptum  est  iisic.  stand  vermutlich  in  A  am  Rande,  ist  in  35 
a  unter  Adams  Aufsicht  richtig,  in  BC  falsch  eingereiht  icorden. 
2)  Der  Deutsche,  ohenS.30,  Z.  II.  3)  Siusli  in  den  Ann.  FuJdenses. 
4)  Siclie  die  Ann.  Fiddenses  869.  [871.  872].  874.  (L).  Ziim  Ausdruck 
vgl.  EinJiard,  V.  Karoli  Kap.  15 :  omnes  barbaras  .  .  nationes  .  .  ita 
perdomuit,  ut  eas  tributarias  efficeret.  (K).  5)  Sachlich  findet  sich  40 
alles  hier  Berichtete  in  der  Passio  Edmnndi  audore  Abbone  Floria- 
censi,  Migne,  PL.  CXXXIX,  507-520  (BHL.  S.  fibdf.).  Aiisgeschrie- 
ben,  aber  mit  u'eiteren  Sagen  vermehrt,  ist  der  Bericht  der  Passio  bei 
Matthdus  Paris.  870,  daraus  bei  deni  sag.  Mattli.  Westmonasteriensis. 


LIB.  I,  CAP.  XXXVII.  XXXVIII.  41 

Danis    vel    Nortmannis ,    Brun  ^    du  x    occis  u  s  ^'    cum    a  1  i  i  s    XII  ^**w.  Fuld.  880. 

comit i b u s ,  Thi a d ri c u s ^  et  Marcwar d u s  *^  episcop i  obtruncati. 

Tunc    Fresia^     depopulata     [est*^],     Traiectum '-^     ci vitas     ex-eMa.  881. 

c  i  s  a.     Sanctus  ^  Rabbodus  ^,  urbis  ^  episcopus,  c  e  d  e  n  s  persecutioni 
5  Davaniriae^^  sedem    const  it  uit,    ibique   consistens  anathematis 

gladio    paganos^    ult us    est.       Tunc    piratae    Coloniam    et  ehda. 

Treveros*      s u c  cendunt '^.        Aquisgrani^     palatium     stabulum  Schol.  7. 

equis  suis   fecerunt.      Mogontia"^  vero    propter    metum   barba- 

rorum    instaurari  cepit.      Quid  multa?     Urbes   cum    civibus,  Ann.Fuid.^%i. 
10  episcopi    cura    toto    grege^  simul    obruti    sunt.      Ecclesiae*^ 

illustres    cum  fidelibus  incensae  sunt.     Ludvicus^^  noster  cum  eMa.  88i.  882. 

paganis    dimicans    victor    extitit,    et    mox  ^    obiit  ^.      Ludvicus 

Franciae''   victor^    et  victus'^    occubuit^.     Haec    tragoedico 

planctu^  scripta  in  Annalibus  cesarum  nos  propter  mentio- 
15  nem  Danorum  perstrinximus. 

Schol.  7  (8).  Aquisgrani^  palatium^*^  usque  ad  tempus  Ottonis 
per  annos  LXXX  vastum^  permansit^^  quod  destruxerat  Ord- 
wig^  princeps  (B1^.2.C). 

a)  Bruno  Bl;  am  Rande  Bl^^:  Dani  Saxoniam  vastant.  b)  occ.  est  cum 

20  B2.  c)  Theodericus  JS 1 ;  Tiadricua  CI;  Tiadericus  C2.  d)  Marwardus  J51a; 
Marquardus  Bib.  2.  c.  e)  est  nur  BC,  fehlt  Al.  f)  Rabodus  Bla;  Robodus 
JSlb;  Rahtbodus  B2.  g)  Episc.  urbis  C2.  h)  Dauandrie  Bl.  i)  in  pagan. 
Bl.  k)  incendunt  Bl^.2.  C;  incendens  iJl^;  incenderunt  Helm.  1)  Aquas- 

grani  £1";   aqu.  CI.  m)  Moguntia  B2.  n)  rege  Bl^.  o)  eccles.  CI. 

25  p)  Ludouic.  B2;  Luthewic.  imperator,  statt  noster,  C.  q)  paulo  post  C.  r)  Lu- 
douic.  B  2 ;  Luthewicus  Fr,  rex  vict.  C. 

Schol.  7:  a)  Aquasgrani  Bl^.2.         b)  vastatum  C.         c)  Ordwigh  Bl^. 

1)  Ann.  Fuld.  880:  Biorzuna  (Birten),  ubi  loars  maxima  Frisio- 
uum  habitabat.       2)  Maastricht,  nicht  Utrecht,  ivie  Adam  meinte.  (L). 

30  3)  Sauctus  —  ultus  est  stavrmt  aus  der  Vita  Badbodi  episc.  Traiecfensis 
Kop.  5.  7,  ;S'«S'.  XV,  1,  blif.,  ivie  erstmalifj  E.  Dummler,  OstfrdnJc.  Beich 
(IW,mA,  N.\)  hemerUe.  4)  Uber  trier  siehe  Ann.  Fuld.  8S2.  (L). 
5)  Ltidwig  d.  Jiingere,  f  am  20.  Jan.  882.  (L).  6)  Ann.  Fuld.  881 : 

cum   Nordmanuis   dimicans   nobiliter   triumpbavit.  7)   Das  steht 

35  nicht  in  den  Ann.  Fuld.  iind  ist  audi  nicht  richtig;  vieUeicht  hat 
Adam  fdlschlich  auf  Ludiuig  III.  ran  FranJcreich  bezogen,  ivas  in 
den  Ann.  Fuld.  880  ^S*.  94.  96  iiber  Ludivig  d.  Jilng.  und  die  Nor- 
mannen  berichtet  ivird.  Victor  et  victus  auch  uiiten  II,  24  (21). 
8)  Ludivig  III.  von  Frankreich,   f  am   5.  Aug.  882.    (L).  9)  Vgl. 

40  Begifio  883:  quern  nimio  planctu  lameutati  sunt;  Ann.  Fuld.  Contin. 
Batisbon.  884:  Hie  patriae  planctus  simul  et  miserabile  funus.  (L). 
Ob  Adam  auf  diese  Quellen  hier  Bezug  nimmt,  viufS  zweifelliaft  bltiben. 
10)  Die  Zerstorung  des  Aachener  Falastes  meldet  aufoer  den  Ann.  Fidd. 
an    der    oben    ausgeschrichenen    Stelle    auch    Begino    881    (S.   118^. 

45  11)  Diese  Behauptung  fund  die  Nachricht  Beginos)  ist  sehr  ilbertricben, 
das  weitere  Bestchen  d<s  Aachener  Falastes  beiveisen  die  Urkunden 
Karls  in.  von  887  (Reg.  imp.  F,  n.  1789;,  Arnulfs  von  888  (ebda. 
n.  179GJ,  Z'wenicbolds  von  896  (ebda.  n.  1966^  und  J)li.  I.  n.  23  von 
930.   (L).      Weilere  Zeugnisi-e   aus  Urkunden    und   G e.^chichtschreibern 

50  siche  bci  J.  H.  Kessel  und  K.  Bhoen,  Beschreibung  und  Geschichtc  der 


42  M.  ADAM  BREMENSIS 

(41).  XXX Vim ^.    Quid    autem    dicimus    interim    nostrum^ 

fecisse  archiepiscopum ?  Require^  in  Gestis  eius*^,  capitulo® 
F.  i?m6.  c.  17.  XX.  Ad  redemptionem,  inquit,  captivorum  cunctis  pene^,  quae 
habebat,  expensis,  cum  multorum^  adhuc  apud  paganos  detentorum 
miserias  cemere  cogereturS,  etiam^  altaris  vasa  impendere^  non  5 
dubitavit,  dicens  cum  beato  Ambrosio  ^ :  'Melius  est  animas 
Domino,  quam  aurum  servare.  Preciosa  ergo^  sunt  ilia 
vasa,  quae  animas  de  morte  redimunt'^ 

Nee™    incongruum   videtur.    quoniam    de    persecutione 
diximus,  quae  tunc  late  "  in  ecclesias  efferbuit,  grande  mira-  lo 
culum    per    merita    sancti    Rimberti    Fresonibus    ostensum 
tangere.     Quod   scriptor  Gestorum   eius   nescio  cur  preter- 
ierit,   sed  Bovo°,  CorbeiaeP   abba  2,    de    sui   temporis   actis 
[scribens^i]   non  reticuit  dicens:   'Cum  modernis  temporibus 
gravis  barbarorum  irruptio  in  omni  pene  regno  ^  Francorum  i5 
immaniter  debacharetur^  contigit^  etiam  eos  divino  iudicio 
884.  ad    quendam  Frisiae*   pagum    devolvi.     Qui   in   remotis  ac 
mari    magno    vicinis    locis    situs"    Nordwidi'^    appellatur^. 
Hunc^  igitur  subvertere  aggressi  sunt.    Erat^  illic  eo  tem- 
pore venerabilis  episcopus  Rimbertus,  cuius  adhortacionibus  20 
et  doctrinis  confortati  et  instructi  christiani^  congressi  sunt 
cum^  hostibus,  et  prostraverunt  ex  eis  X  milia  CCCLXXVII, 
pluribus  insuper,  dum  fugae^  presidium*  quaerunt,  in  trans- 

39:  a)  Cap.  XXXII.  Bl.  C(l).  2;  Jcein  neues  Eap.  in  B2.  (C2).         b)  fuisse 
nostrum  Bl.  CI;  fecisse  nostr  B2.C2.       c)  requ.  Bl'^.2;  inquire  Bl^.       d)  suis  25 
B2.        e)  cap  Al.        f)  pene  fehlt  Al.        g)  multos  adhuc  apud  paganos  deten- 
tos  miserabiliter  cerneret  C  li)  altaris  eciam  C.  i)  non  dubit.  impend.  C. 

k)  igitur  £2.  1)  redimant  A  1.  m)  Cap.  XXXIII.  B1.C2;  Cap.  XXXV.  B2. 
(C2);  Tcein  neues  Rap.  in  A  1.  CI.  n)  late  eff.  ecclesiis  CI;  lat.  eff.  in  Ecclesias 
C2.  o)  Bonno  B2;  Bono  C2;  vgl.  Ill,  77  (70  Ankang)  die  Note  zu  dem  gleichen  30 

Namen.  p)  Corbeiensis  abbas  BC.  q)  scribens  mir  BC,  fehlt  Al.  r)  Francor. 
regno  BC.  s)  debacharet  A  1 ;  vgl.  oben  Kap.  2,  N.  q.  t)  Fresiae  BC.  u)  sit. 
est,  Nordw.  BC.  v)  Nordwich  (?)  Bl^;  Norduich  B2;  Nordwide  C.  w)  appel- 
lant B2;  hunc  appellant  J51.  C.  x)  Quem  subvertere  C.  y)  Er.  enim  illic  C. 
z)  Christ,  cum  host,   sunt  congr.  C.  a)  cum  fehlt  B2.         b)  fuga  B2.  C2.  .35 

Icarolingischen  Pfah  zu  Aachen.  Zeitschr.  d.  Aachener  GescJiichtsrereins 
III  (1881),  S.  1—96;  besonders  S.  64—66. 

1)  Ambrosius  De  officiis  ministrorum  Tl,  28,  ,^  137.  138  (Migne, 
PL.  XVJ,  140j:  fuisse  commodius  .  .,  ut  animas  Domino  quam  aurum 
servareraus.  Vere  ilia  sunt  vasa  pretiosa,  quae  redimunt  animas  a  40 
morte.  (K).  Vgl.  iiher  die  Frage  Greqor  J.  Registrnm  IV,  17;  VII,  13. 
2)  Bovo  J.,  Abt  von  Korvey  von  879—890,  Bovo  II.  von  900-916. 
Wattenhach,  DeutscJdands  GQ.  I'',  305,  mid  HaiicJc,  KG.  DeutscMands 
III^-^,  297,  N.  3,  halten  eher  Bovo  I.  cds  Bovo  II.  fur  den  Verfasser 
des  verlorencn  Werkes.  Es  enthielt  vielleicht  eher  Wundergeschichten  45 
als  eigentliche  Zeitgeschichte.  3)   Vgl.  ilber  da'i  Ereignis  Ann.  Fuld. 

884,  8.  101,  100  ein  Brief  Bimberts  daruber  an  Lmtbert  von  Mainz  an- 
gekundigt,  aber  in  iinseren  Hss.  nicht  erhalten  ist.  4)  Ann.  Fidd. 

891 :  Nordmanni  fuge  praesidium  querentes  .  .  coacti  sunt  in  flumen 
praecipitari.   (K).     Judith  15,  1:  fugae  praesidium.  50 


LIB.  I,  CAP.  XXXVIIII.  XL.  43 

itu  fluviorum  necatis\  Haec  ille  scripta  reliquit^.  Cuius  884. 
rei  miraculo^  usque  hodie  merita  sancti  E-imbeiti  penes 
Fresones^  egregia,  et  nomen  eius  singulari'^  quodam  gentis 
colitur  desiderio,  adeo  ut  collis,  in  quo  sanctus  oravit,  dum 
5  pugna  fieret,  perpetua  cespitis  viriditate  notetur.  Nortmanni 
plagam,  quam  in  Fresia  receperunt,  in  totum  imperium 
ulturi  cum  regibus  Sigafrido®  et  Gotafrido^-^  per  Rhenum^ 
et  Mosam  et  Scaldam^  fluvios  Gralliam  invadentes  misera- 
bili   cede    christianos  obtruncarunt,  ipsumque  regem  Karo- 

lolum^  bello  petentes  ludibrio  ^  nostros^  habuerunt.  In  An- 
gliam'^  quoque  miserunt  unum  ex  sociis  Halpdani^  qui 
dum  ab  Anglis  occideretur,  Dani^"^  constituerunt  in  locum 
eius°^  Gudredum".  Is^  autem  NordimbriamP  expugnavit*. 
Atque^   ex   illo    tempore   Fresia   et  Anglia  in    ditione  Da- 

15  norum  esse  feruntur.     Scriptum  est  in  Gestis  Anglorum. 

XL^.    Frustra  in  Sanctis  signa  et  miracula  quaeruntur,  (42). 

quae  habere  possunt  et  mali  ^,  quia  secundum  auctoritatem 

sanctorum  patrum  ^  mains  miraculum  est  animam,    quae  in 

aeternum  victura   est,    a  peccato  convertere,    quam  corpus, 

20  quod  denuo  moriturum  est,  suscitare^  a  morte.     Ut  autem 

a)  reliquid  Al.         b)  miracula  J.  1.  c)  Frisones  C.  d)  singula!  Al. 

e)  Sigfrido  Bl^.  f)  Godafrido  B2.  g)  Ren.,  korr.  Hhen.,  Al.  h)  Carol.  £  lb.  2. 
0  2.  i)  habuerunt  nostros,   durch  Zeichen  umgestellt,  Al.  k)  Anglia  J.  1. 

1)  Haldani  jBI.  C;   Haldan  B2.  m)  clam  B2;  Dani  in  loc.  ipsius  Gundredum 

25  constit.  C.  n)  Gundredum  BC,  vgl.  unten  II,  25  (22).  Adam  diirfte  beide  Male 
Gudred,  geschrieben  haben.  o)  Ipse  C2.  p)  eher  Nortlimbr.  als  Nordimbr. 

A  1 ;  Nordumbr.  B  2 ;  Northumbr.  C.  q)  atque  BC. 

40:  a)  Cap.  XXXIIII.  B1.C2;  Cap.  XXXVI.  B2.  (C2);  kein  neues  Kap.  in 
CI.         b)  a  morte  suscitare  BC. 

30  1)   Sie  werden   von   den  Ann.  Fuld.,    Contin.  Hatisbonensis  882 

genannt,  S.  108.  2)  Die  Schelde  ivird  einmal  in  den  Ann.  Fuld.  880 
erwdhnt,  S.  94.  3)  Aus  der  Contin.  Batishon.  der  Ann.  Fuld.,  von 

der  allein  man  beweisen  kann,  daft  sie  Adam  vorlag,  konnte  er  eine 
solche    Beurteitvnfj   des   Ereignisses    niclit    entnehmen;    vgl.  Hellmann, 

35  N.  ArcJiiv  34,  20 /f.  24.  4)  Uber  Guthred  berichtet  Symeon  von  Dur- 
ham, Historia  regum  (Opera,  ed.  Th.  Arnold  II,  86.  92j  883,  daft  er  zur 
Begierung  kam,  894  seinen  Tod.  Weitere,  z.  T.  sicker  sagenhafte  Nacli- 
richten  an  vielen  Stellen  seiner  Werke,  siehe  den  Index  bei  Arnold.  Fine 
Begierungszeit  von  14  Jahren  gibt  ihm  der  anscheinend  gut  unterricUtctc 

40  Verf.  der  Schrift:  De  primo  Saxonum  adveutu  bei  Arnold,  Symeon  of 
Durham  II,  377;  ebda.  S.  391.  Vgl  auch  unien  II,  25  (22);  Lappenberg, 
Gesch.  Englands  I,  328/".  5)   Gregor  Homiliae   in  evangelia,  Ho- 

mil.  29  (Migne,  PL.  LXXVI,  1216J;  Nam  corporalia  ilia  miracula  .  . 
habere  et  mali  possunt.     Die  Sentenz  (mcist  in  einem  folgenden  Satz) 

45  loird  im  Mittelalter  viel  zitiert.  G)  Gregor  Libri  dialog.  Ill,  Kap.  17  : 
maius  est  miraculum  .  .  peccatorem  convertere  quam  carue  mortuum 
resuscitare.  In  isto  enim  resuscitatur  caro  iterum  moritura,  in  illo 
vero  anima  in  aeternum  victura.    (K). 


44  M.  ADAM  BREMENSIS 

F.iJmft.c.  20.  sciamus  nee  saiicto  Rimberto  banc  gratiam  defuisse,  fertur 
antiquorum  more  sanctorum  quaedam  fecisse  miracula,  frequenter 
scibcet,  dum  iret  in  Sueoniam,  tempestatem  maris  oration e  sedasse 
et  cecum  illuminasse  per  confirmationem,  quam  episcopali  more 
faciebat  in  eo.  Sed  et  fibum  regis*  dicitur  a  demonic  bberasse*.  5 
Ubi  multis  astantibus  episcopis  spiritus  immundus  sepe^^  cla- 
mabat  ex  ore  vexati^  Rimbertum  solum  inter  eos  digne  commis- 
sum  egisse  officium,  ipsum  ergo^  sibi  esse  cruciatui.  Require 
in^'  Yitae  eius  libro,  capitulo^  XX.  Hunc^  filium  regis 
Ludvici ^' Karolum '^  esse  arbitramur.    Qui*  novissimis  archi- lo 

r^ffff^ss'?  ^piscopi  temporibus  a  regno  deposifcus  Arnolfum^S  germani 
sui  filium,  accepit  successorem.  Hysteria  Francorum 
haec^  veraciter  acta  commemorat  in  Franconford\  anno 
cesaris  Ludvici"'  XXXIIII. 

(4.1).  XLI*.    Erat  igitur  sanctus  Rimbertus  cum  Moyse^^  15 

F  Rimb  c  19  ..... 

' iVwm.' 12, 3.  vir    mitissimus,    cum    apostolo^,    qui    omnium    infirmitatibus 

v.Riinb.  c.n.  compateretur ;  precipuamvero  cur  am  habuit^in  elemosi- 

nis^^   pauperum  "^   et  in  redemptione  captivorum.     Unde   quadam 

eMffl.  c.  18.  vice,    cum'^'    venisset    ad   partes    Danorum,    ubi    ecclesiam    novellae 

christianitati    constructam    habebat    in    loco,    qui  dicitur   Sliaswig^,  20 
vidit    multitudinem    christian oru m    catena    trahi    captivam.       Quid 
multa?     Duplex   ibi   miraculum    operatus   est.     Nam  et  cate- 
nam  oration e^  disrupit'\    et  captivos*  equo  suo  redemit.     Cap.^ 
Gestorum  eius  nota^"^  XVIII. 

(44).  XLII^.    Et  quia  vastacio  Nortmannorum  vel  Danorum  25 

excedit^    omnem    crudelitatem^-^,    eo    plus    mirum    videri 
possit,  quod  sancti  confessores  Dei  Ansgarius  et  Rimbertus 

a)  regis  a  dem.  libera vit  C.         b)  sepe  ex  ore  uexati  clam.  C.         c)  ipsum- 
que  C=^V.  Rimb.      d)  in  libro  vitae  eius  BC.      e)  cap  Al',  Capita  B2.      f)  Hunc 
regis  L.  fil.  C.        g)  Ludouic.  B2;  Luthewic.  C.        h)  Carol.  Bl^.  2.  C2.         1)  qui  30 
BC.  —  nouissis  A  1.        k)  Arnulfum  J31.  C;  Arnolphum  B2.        1)  Francorford  Al; 
Franconfort  Bl;  Francoford  JS2.         m)  Ludouic.  Bl^.2;  Luthewic.  C. 

41:    a)  Cap.  XXXV.  Bl.  C(l).  2;   kein  neues  Eap.  in  B2.  (C2).  b)  Mose 

B2.        c)  habens  BC.        d)  elemosimis  J.  1.        e)  cum  ad  partes  ven.  C.        f)_Sles- 
wich£la;  Slesswig^lb;  Schlesuig£2.       g)ore^l.      h)  dirupit  £C      i)  Cap  J.  1;  35 
Oapitulum  B;  Capitulo  C.         k)  nota  fehlt  C. 

42:   a)  Cap.  XXXVI.  Bl.  C(l).  2;    Cap.  XXXVII.  B2.  (C2).  b)  omnem 

excedit  B2.        c)  Al.  BC;  Lappenberg  meinte  in  credulitatem  bessern  zu  mussen. 

1)  NdmUch  dafi  Karl  III.  in  Frankfurt  hesessen  geioesen  sei, 
Ann.  Fuld.  878.  Zur  Suclie  vgl.  Ann.  Xantenses  873,  ed.  v.  iSimson  40 
S.  31  /.  2)  Die  V.  Bimhcrti  a.  a.  0.  nimmt  auf  2.  Tim.  2,  24  Bezug, 
Adam  aher  auf  Hebr.  4,  15:  pontificem,  qui  uon  posset  compati  in- 
firmitatibus nostris.  (K).  3)  Uber  Rtinherts  Sorge  fur  die  Arnien 
liandelt  Kap.  14  der  Vita.  4)  Die  Vita  a  a.  0.  f<r>richt  von  einer 
Gefangenen.  5)  Vgl.  imten  III,  17  (16):  Haraldus  crudelitate  sua  45 
omnes  tyrannorum  excessit  furores. 


LIB.  I,  CAP.  XL— XLIIII.  45 

per   tanta   pericula    maris    et   terrae    illas    gentes   intrepid! 
adibant  vel^  predicabant,  ante  quarum  impetum  nee  armati 
reges   aut  potentes  Francorum   populi   subsistere  poterant. 
Nunc  autem,    '^quoniam^    defecit    sanctus,    quoniam^    diminutae  F.  2?m6.  c.20. 
5  sunt  veritates  a  filiis   hominum^,   vix  possibile  credimus  Ps.  11,2. 

nos  genus  ignavum'^,  quod  tecto  gaudet  et  umbra  ^, 

ut  in  tarn  aspero  persecutionis^^  tempore,  in  tarn  feroci, 
quae^  vix  hominem  vivit^-^,  natione,  in  tam  remotissima, 
inquam^,  ab§  nostro  mundo  regione,  quisquam  vel  apostolus 

10  auderet   accedere,   nescientes^   illud   cotidie    et^  nobis  dici, 

quod  Salvator  ait  apostolis'':  Ite  in  orbem  universum^,  'et  iv/a«/i.  28, 20. 
ecce  ego  vobiscum^  sum  omnibus  diebus  usque  ad  consum- 
mationem  seculi'. 

XLIII^.    Sunt  alia^'  multa,  quae  de^  nostro  sancto  co-  (45). 

15  piose  in  libro  suo  exarata  sunt;  in  quibus  illud  memoriale*^ 

est,    quod    presbyteri    animam  defuncti,  quia®  sic  in  visu  appa- t.  A'finft.  c  8. 
rens  supplicavit,  XL  dies  in  pane  et  aqua  ieiunans  a  tormento^ 
absolvit.     Decessor  eius  IIII^^  cenobia  fundavit*.     His-  ille 
quintum  addidit  in  solitudine  Buggin'-^.     Ceterum  omnium 

20  districtam^  sollicitudinem  habens  Hammaburgensis  cathe- 
drae ^  precipuam  curam^  egit,  tam  fratribus  quam  pauperi- 
bus  oportuna  ministrans  solatia. 

XLIIII^.    Xenodochium^^  Bremae,  quod  a  sancto  Ansgario  (46). 
ad  sustentationem  pauperum  institutum  est,  ipse  nobiliter  auxit  ^^^^-  ^'  ^^^ 

25  a)  et  BC.        b)  quomodo  C2.        c)  ignauium  C'l.        d)  temp,  persecut.  BC. 

e)  que  vix  hominem  uincit  £la;  que  vix  hominem  viuat  getilgt,  am  Rande:  qua 
vix  quisquam  hominum  vivat,  £!»>;  qua  vix  ullus  homiaum  vivit  B2;  quae  vix 
hominum  vivit  C2.  f)  in  quam  CI.  g)  a  ^Ib.  2,  h)  Nesc.  Al.  i)  et 
fehlt  B2.         k)  discipulis  BC.         1)  nobiscum  A  1. 

30  43:  a)  kein  neues  Eap.  in  BC.         b)  et  alia  C.         c)  de  sancto  viro  cop.  C. 

d)  memorabile  B2.  e)  qui  J5  2.  C2,  f)  tormentis  BC.  g)  his  BC.  h)  Bug- 
gind  B2;  Bukkin  C.         i)  distinctam  B2.         k)  egit  curam  C. 

44:  a)  Cap.  XXXVII.  Bl.  C2;   Cap.  XXXVIIl.  B2.  (C2);   kein  neues  Kap. 
in  CI.         b)  Senodoch.  Bl,  korr.  Zenodoch.,  Bl^. 

35  1)  Juvenal.  Sat,  VII,  V.  105,  tvo  aber  lecto  statt  tecto  steht.  (L). 

2)  Hominem  vivere,  ivie  ein  Mensch,  menschenwurdig  leben;  ForceUini 
hringt  unter  vivere  '^)  Asinum  yivere  dicitur,  qui  vitam  asinalem  ducit, 
unter  Himveis  auf  Boet.,  J)e  consol.  pJiilos.  4,  prosa  3.  3)  Matth. 

28,  19:    euutes   ergo    docete   omnes  gentes;    Marc.  16,  15:    Euntes   in 

40  mundum  universum  praedicate.  4)   Vgl.  oben  Kap.  30  (32),  S.  35/". 

5)  Dortliin  ist  zu  unheJcannter  Zeit  der  Leib  des  hi.  Maternianus  iXber- 
tragen  warden;  Hamburg.  UB.  I,  n.  48  fiir  Kloster  Bilcken:  sancto 
Materniano  ad  usus  fratrum  (v.  J.  987;  aber  die  Uric,  ist  mindestens 
verunechtet,   tvenn   niclit  ganz  gefdlscht,   im  Anfang  des  12.  Jh.);    ebda. 

45  w.  170:  approbatione  .  .  totius  congregationis  .  .  sancti  Materniani 
Buccensis  ecclesiae  (von  etwa  1140^.        6)  Vgl.  oben  S.  35,  N.  4. 


46  M.  ADAM  BREMENSIS 

V.  Rirnb.  c.  li.  ei   non   solum   in    episcopatu,    sed   ubicunque    esset,    pauperibus 

alimoniam^  cum    omni    diligentia   ministravit,    nobile^    verbum 

exhortacionis  relinquens  posteris^:  'Non^  est\  inquiens,  "^tar- 

dandum,   ut  pauperibus  ^   cunctis  succurramus,   quia  quis  sit  Christus 

ebda.  c.  15.  vel  quando    ad    nos    veniat,    ignoramus^.      Elemosinam  verbi  inces-  5 

santer  omnibus   ministravit.     Ad    quod   opus   dicta  sancti 

Gregorii    curavit    excerpere®,    quae    et    manu    sua    descripsit. 

Epistolae    eius    divers  a  e  ad  pi  u  res,  precipua  quaedam  ad  vir- 

gines,  in  qua  virginitatem  corporis  extollens  ostendit  multas  in^ 

fftrfa,  c.  21.  mente   fieri   meretrices.      Tandem  §'   morbo^^   confectus    et  senio,  lo 

quos  per  se  non  potuit,  per  Adalgarium   adiutorem^  in  Domino 

^,   ,    confortavit,    quem    etiam    manibus    reeris    commendavit.      Obiit^ 

'anno    Domini  DCCCLXXXVIII,    indictione  VI.     Cuius^    de- 


F.  J?im6.  c.  24.  positio"^  est  III^  idus  lunii.     Sepultus  est"^   extra  basilicam 

sancti  Petri  ab   orient  e,   utipserogavit.  15 

(47).  XLY^.    Adalgarius    archiepiscopus    sedit^    annos   XX. 

889—909.  Annos  eius^-^  ex  compoto'^  quo®  supra  tulimus^,  vitam^  ex 

ebda.  c.  12.  \ihro  sancti  Rimberti  didiscimus^  cap.  ^  XII.  Cum  sanctus 
Rimbertus  vestem  e t  prof essionem ^  susc i p e r e t  mona s t ic a m, 
mox  additur:  Ad^  quod  ei  solatium  deputari  placuit"^  insignem  20 
conversatione  virum,  gradu  diaconem",  nomine  Adalgarium.  Hie 
vir,  inquiunt,  venerabilis  in  conversationis  eius  imitatione  simul 
et  successionis  °  dignitate  adhuc  hodie  superest,  cum  multis  aliis 
attestans,  quod  sanctus  pontifex  Rimbertus  nihil  ex  occasione 
curae  pastoralis   de  monachicaP  perfectione  perdiderit,    et  reliqua.  26 

€6c?a.  C.21.  Item  cap. ^  XXI:  Cum  iam,  inquit,  senio  gravaretur  sanctus 
Rimbertus,  etiam  continuus ^  ei  pedum  dolor  accessit.  Unde ^ 
apud  gloriosissim  o  s  reges  Ludvicum^  et  filios  eius  hoc  optinuit,  ut 
insignis  vir  Adalgarius,  monachus  videlicet  Corbeiae,  in  adiutorium 
illi *  confirmaretur,  quatinus  i p se  infirmita te  detentus  in  Ada  1-30 
gario    haberet    solatium    circandi'^  episcopatum,    placita^  adeundi, 

a)  alimonia  C2.  b)  nob.  posteris  verb,  relinq.  exhortat.  C.  c)  non  CI. 
d)  cunctis  paup.  B  =  V.  Rimb.;  cnnctis  subveniamus  paup.  C.  e)  excerpi  B2. 
f)  in  fehlt  C.  g)  Tand.  igitur  £la;  Tand.  ergo  BVo;  am  Rande  £1*:  Emulator 
Moisi  tarn  mansuetudine  quam  virtutum  operacione.  h)  morbo  et  sen.  conf.  B2.  35 
i)  adiut.suum  £1;  coadiut.  C.  k)  Ob.  autem  anno  C.  1)  cuius  5.  m)  dep.  III. 
id.  lun.  celebratur  C.         n)  est  ergo  extra  CI. 

45:    a)  Cap.  XXXVIII.  JSl.  C(l).2;    Cap.  XXXIX.  B2.  (C2).  b)  Sedit 

Al.  c)   eius   fehlt  B.  d)  computo  BC.  e)  de   quo  ^1*;    quo  fehlt  C. 

f)  retulimus  jB;  comp,  supradicto  tul.  C.      g)VitamJ.l.      h)  disciraus  jBC.      1)  cap  40 
Al;  capitulo  BC.        k)  promissionem  V.  Rimb.;  profess.  Vitae  cod.  3.        1)  ad  J.  3. 
jBI.  CI.        m)  insign.  plac.  C.        n)  diaconum  5  2,  C 2.        o)  succ.  eius  dign.  B2. 
p)  monastica  B.        q)  contin.  ped.  dolor  ei  B  l*.  2 ;  contin.  dol.  ped.  ei,  ped.  iiber 
der   Zeile  nachgetragen,  Bl^.  r)  Inde  C2.  s)  Ludouic.  £2;    Luthewic.  C. 

t)  ei  B2.       u)  ciirandi  Bl^;  circueundi  B2.  C.        v)  placida  B2.  45 

1)  Ann.  Corb,  888.  909;  Adam  Jidtte  danach  21  Jahre  Adalgars 
herechnen  miissen. 


LIB.  T,  CAP.  XLIV— XLVII.  47 

et  quando  exigeretur,    vel^  in  expeditionem  vel  ad  palatium  cum  V.  Rimb.c. 21. 
comitatu  suo  proficisc i.      Impetravit    etiam,    ut    ips e  i  1 1  i  in 
electione  successor  confirmaretur    et  inter  consUiarios  regis  loca- 
retur,  assentientibus  fratribus  et  abbate  monasterii  eius,  ac^  sancta 
5  synodo  haec  omnia  roborante. 

XLYI*.  Ferulam  pastoralera  suscepit  ab  Arnulfo  rege,  (48). 
palleum^  a  papa  Stephano  ^.  Consecratus  est  autem  a^ 
Sundroldo '^,  Mogontino^  archiepiscopo  2,  seditque  difficili 
tempore  barbaricae  vastationis.  Nec^  tamen  legationis  suae 
load  gentes,  ut  in  privilegiis^  videtur,  studium  omiserat^. 
Yerum,  sicut  decessores  sui,  presbyteros  ad  hoc  opus^  et 
ipse*  constitutes'^  habere  curavit. 

XLYII^.    De  hysteria  Dan orum  nihil  amplius  aut  scrip-  (49). 
turn   vidi    aut   ab    alio    visum ^   comperi;    ea   forte  ^  causa '^ 
15  reor,  quod  Nortmanni  vel  Dani  tunc  ab  Arnulfo  rege  gravibus  contin. Rati's- 
preliis    usque   ad   internicionem    deleti  sunt.     Bellum  celitus  ad-      ^^^-  ^^^• 
ministratum*^"^.      Siquidem     centum^    milibus    paganorum 
prostratis     vix     unus     de     christian  is     cecidisse      repertus  Schol.  8. 
est^     Et  ita  restincta   est^  persecutio  Nortmannorum,   Do- 

20  Schol.  8  (9).     Gotafrid^  et  Sigafrid^  reges  ibi  sunt^  qqcisi  ^^n- F^^<i' 

(B2.  C;  vgl.  Kap.  47,  S.  48,  N.  c).  '^'""    ' 

a)  vel  iehli  C  =  V.  Rimb.         b)  ac  hac  sancta  B2. 

46:  a)  Cap.  XXXIX.  B1.C(1).2;  Tcein  neues  Kap.  in  B2.  (C2).  b)  pallium 
B.C2.  c)  a  Mog.  archiep.  L.  BC.  d)  Liudroldo  £!»;  Hudraldo  jBlb;  Lind- 
25  roldo  B2.C.  e)  Moguntino  B2.  f)  nee  B\.C.  g)  omlsit  BC.  h)  opus 
constitut.  et  ipse  C. 

47:  a)  Cap.  XL.  B.  0(1).  2.  b)  visum  — forte  iehlt  A  1.  la.  c)  caus 

J.  1.  la.        d)  am  Rande  J51a:  Dani  sternuntur.        e)  sit  B2.        f)  est  fehlt  B2. 

Schol.  8:  a)  Gothafrid  £1*;  Gotafridus  iJ lb.       b)  Sigafridus  5 lb.       c)  occ. 
30  sunt  jB2. 

1)  Die  erhaltene  FdUchung  auf  den  Namen  Stephans  V.  (J.-L. 
f  3461 ;  Curschmann  n.  9)  war  urspriivglich  auf  den  Namen  Sergius'  III., 
von  dem  ein  echtes  Frivihg  zugrunde  liegt,  gefdlscM  und  ist  Jceine  Palliiim- 
urkunde;  vgl.  Curschmann  S.  100 /f.     Die  von  Adam  noch  benutzte  Urk. 

35  ist  verloren,  so   audi  Brackmann  GGA.  173  (1911),  508.  2)  E)'z- 

bischof  von  889  his  891  Jimi  25.  3)  Die  soeben  (N.  1)  genannte 

Fdlscliung  huf  den  Namen  Stephans  V.  und  ihre  Sdtze:  Decernimus 
autem  usiv.  kann  Adam  unmoglich  meinen,  denn  sie  lautete  damals, 
wenn  sie  schon  vorhanden  ivar  (Curschmann  S.  123^,  auf  den  Namen 

40  Sergius'  HI.  4)   Zum   Wortlaut   vgl.   V.  Rimherti  Kap.  16,   oben 

S.  38,  Z.  24:  f.     Die  Sache  wird  iiber  Adalgar  sonst  nirgends  berichtet. 

5)  Vgl.  Orosius  VII,  15,7:  bellum  providentia  Dei  administratum.  (K). 

6)  Die  Ann.  Fuld.  an  der  gerade  entsprechenden  Stelle  (S.  \2\)  haben 
tanta  milia  hominum;    eiivas   vorher  (S.  120^   per   centena  vel   milia 

45  numero   mergebantur.     Adams  Zahl  100000  beruht  also  jeden falls  auf 
Mi/3verstdndnis  aus  der  einen  oder  der  anderen  Angabe. 


48  M.  ADAM  BREMENSIS 

mino  vindicante '^  sanguinem  servorum  suorum  ^,  qui  iam 
per  annos  LXX*^'-^  efFusus  est*^.  Narrat*^  haec  Hystoria 
Francorani. 

(50).  XLYIII^    Audivi  autem  ex  ore  veracissimi  regis  Da- 

norum  Suein^',  cum  nobis  stipulantibus  numeraret''  atavos  5 
suos:  *Post*^  cladem^,  inquit,  'Nortmannicam  Heiligonem*^-^ 
regnasse  comperi,  virum^  populis  amabilem  propter  iusti- 
?<?}!  890— 900.  ciam  et  sanctitatem  suam*.  Successit^  illi  Olaph--^,  qui 
veniens  a  Sueonia  regnum  optinuit  Danicum  ^  vi  '^  et  armis, 
habuitque  filios  multos,  ex  quibus  Chnob''-^  et  Gurd'  reg-  10 
num^  optinuerunt^  post^  obi  turn  patris"*^. 

(51).  XLYIIII''.    Anno  Adalgarii  YII.  Hermannus^  archiepi- 

895.  Scopus'^  Coloniensis   magnis  Adalgerum^  nostrum  fatigabat 

iniuriis,  Coloniae^  Bremam   subiugare   conatus  ^^.     Collecta 

*)  LX  vel  LXXb  A 1. 1^.  15 

a)  iudicante  ^  1.  la.  b)  LXX  BC.  Helm.;  LX  ALU,  vel  LXX  von  gleicJter 
(A  1^)  Oder  jedenfalls  gleichzeitiger  Hand  uber  der  Zeile  nachgetragen,  Al.  c)  hwr 

folgt  Schol.  8  in  Bl  im  Text.         d)  narrat  B  !«. 

48:  a)  Cap.  XLI.  B1.C2;  kein  neues  Kap.  in  B2.C1.  (2).         b)  Suen  JB2; 
Sueui  C2.        c)  attavos  suos  mim.  C.         d)  post  Al.  Bl.  C.         e)  HelUgon.  B2.  20 
f)   Cui  successit   C.  g)    Olaf  £!»;    Alaph   getilgt,    am  Rande   Olauus,  BVo. 

h)  Henob  Bl^;  Ehnob  Bl^.2.  C.  i)  Gyrd  Bl;  Giurd  B2.  k)  regn.  post 

patris  sui  obit,  tenuerunt  C.         1)  tenuerunt  BC. 

49:  a)  Kapitelanfang  in  CI,  nicht  in  B1.C2;  Cap.  XLI.  B2.  (C2).  b)  Heri- 
mannus  CI.       c)  Colon,  archiep.  C.       d)  Adalgarlum  BC.       e)  Bremam  Colon.  C.  25 

])  Fs.  78,  10:  Ultio  sanguinis  servorum  tuorum,  qui  effusus 
est.  (K).  Apoc.  19,  2:  vindicavit  sanguinem  servorum  suorum  de 
manibus  eius.  2)  Adam  hat  die  Zalil  70  ofter  fi'ir  Angabe  grofierer 

Zeitrdume,  vgl.  unten  I,  60  (62).  II,  33  (31)  und  besonders  II,  44  (42).    Die 
Zcdd  60  in  A 1  ist    hdchstivahrscheiiilich   ein   FeJder,    der   nachtrdglich  30 
durch  Vergleichimg  mit  einer  Hs.  B  oder  C  hericldigt  wiirde.        3)  Die 
Olaf  Trygvaeson- Saga  (SS.  XXIX,  386^  nennt  ihn  Helqi.  4)  Diese 

etymologisierende  BemerJcitng  ist  ganz  in  Adams  Art  und  ivold  ein  Zusatz 
von  ilim;  oh  Konig  Scend  audi  solche  Namenserkldrungen  liebte,  konnen 
ivir  freilich  nicht  ivissen.        5)  Vgl.  SS.  XXIX,  3b6;  Biereye,  Beitrdge  35 
1 — 17;  165/".  6)  Nach  herd  zameist  angenommener  Ansicht  errich- 

teten  die  Schweden  Ende  des  9.  Jh.  durch  Eroberung  ein  Meines  Teil- 
reich  um  Haddeby  (mit  der  Festung:  die  Oldenburg) ;  nach  H.  SchiicJc, 
Studier  i  Ynqlingatal;  Inbjudningsslcrift  Upsala  1905 — 1910,  S.  \b\ff., 
166 — 169  hdtten  die  Schweden  in  der  Tat,  wie  Adam  sagt,  ganz  Ddne-  40 
mark  beherrscht,  ndmlich  sotveit  die  Syssel  -  Einteilang  §ich  erstreckt 
(uber  ganz  Jutland).    Aher  vgl.  Dahlmann,  Gesch.  v.  Ddnemark  1, 14:1  ff. 

7)  vi  et   armis   sehr  oft  bei  Adam,  sielie  das   JVort-  und  Suchregister. 

8)  Das  ist  der  vielgenannte  Chnuba  rex  Danorum  bei  Widukind  I,  40, 
der    audi    auf  Bunensteinen   vorkommt;    Wimmer,   De   danske   Rune-  45 
mindesmaerker  J,  48  — 72.  9)  Anders  unten  Kap.  52  (54),  S.  53,  Z.  2. 
Biereye  S.  bf.            10)   Urkunden   uber   den  Streit   der   90  er  Jahre  des 

9.  III.  bei  Lappenberg,  Hamb.  UB.  I,  n.  XXIIb  —  XXIVc  (imAnhang), 
besser  bei  Floft,  Die  Papstwahl  unter  den  Ottonen.  Urkimden  n.XXtV. 
XXV.  XXVII.  XXVIII,  nicht  bei  Curschmann.  50 


LIB.  I,  CAP.  XLVII— XLVIIII.  49 

igitur  synodo*  apud  ^  Triburiam^,  Haddone  Mogontino'^  V^^~  sergUi^'ni 
sidente,  cassata  sunt  apostolicae  sedis  privilegia  et  gloriosorum 
principum  ^  annullata  sunt  precepta^,  consentientibus^,  ut 
aiunt®,  iniquis  decretis  Formoso  papa  et  rege^  Arnulfo.  Schol.  9. 
5  Deinde  facta  subscriptione  Adalgarius  archiepiscopus  in 
Cauda  concilii  positus  est.  Fabula^-^  grandis  de  Adelino*^ 
et  Widgero,  qui  disceptantes  ad^  spectacula  synodum  traxe- 
runt.  Tragoedia^"^  lugubris,  Widgerum  nostrae  partis  vic- 
tum  et  postero  die  mortuum.  Et  amplius  sub  Adalgero^ 
10  et  Hogero  omni  tempore  Bremam  [dicunf^^]  Coloniae  suffra- 
ganeam  mansisse™-^.  Haec'^  quoniam  in  eodem  concilio 
scripta*  repperimus,  verane  sint  an°  ficta,  nos  in  medio 
relinquemus"-^. 

Schol.  9  (10).     Ambo  ^  enim   et*   rex    et   papa    miserabilem 

15  vitae  finem  invenerunt,  quia^  papa  Formosus^  a  successore  suo  "^ 

etiam  ^  mortuul^  degradatus  ®  et  de  sepulchro  eiectus  ^  est.    Rex^ 

vero  Arnulfus  et^  vivens    a  vermibus    consumptus^-^  et  tandem 

veneno  extinctus  est  magna  Dei^  vindicta^^  (Bl^.2.  C). 

a)  ap.  Tribur.  synodo  C.       b)  Triburcam  B.       c)  Maguntino  B2.       d)  Con- 
20  sent.  A  1.  la.       e)  ut  aiunt  fehlt  C.       f)  Arnulfo  rege  C.       g)  fab.  JBl*.       h)  Ado- 
lino  BC.       1)  ad  synodum  spectac.  trax.  J.  1.  la.       k)  Tragoedi^  A  1.1^.      1)  Adal- 
gerio  J51a;    Adalgario  Bl^.2.  C.  m)   dicunt   nur   B,    fehlt  A  1;    die.   Brem. 

B2;   tempore  Brema  Colonic  facta  est  suffraganea  C.  n)  Haec  —  relinquemus 

fehlt  C.        o)  aut  Blb.2. 
25  Schol.  9:  a)  et  fehlt  C.       b)  quia  fehlt  51*.      c)  Form,  papa  C.      d)  et  0  2. 

e)  degr.  est  et  de  sepulchro  eiectus  C.  f)  Am.  vero  rex  C.  g)  et  fehlt  C. 

h)  consumtus  est,  et  tandem  ven.   ext.  B  2 ;    cons.   ven.  tand.  C.  i)   Do- 

mini B2. 

1)  Das  Kleingedruckte  aus  J.-L.  f  3537,  Curschmann  n.  11,   wie 

30  bereits  Lappenberg  bemerkte.  2)  imperatorum  —  testamenta  die  Ur- 
Icunde.  Adam  hatte  eine  weniger  verfdUchte  Form  von  J.-L.  f  3587, 
Curschmann  S.  109  f.  8)  Fabula  —  mansisse  geht   ersichtlich  auf 

mundliclie  Tradition  zurilck.  4)  Die  Annahme  der  Beniitzung  der 

in   zivei  Fassungen    erhaltenen   Konzilsakten  (Capitular ia   II,   202  ff.) 

35  durch  Adam  hat  in  beiden  Formen  Griinde  fiXr  und  andere  gegen 
sich,  ist  also  im  ganzen  unwahrscheinlich.  Herr  Prof.  Bre/3lau  weist 
auf  die  Moglichkeit  der  Ausstellung  einer  SynodalurJcunde  (vgl.  etwa 
Wilmans,  Kaiserurkunden  der  Provinz  Westfalen  I,  526j  id)er  die 
Entscheidung    des    Streites    zivischen   Koln    und    Bremeyi    und    deren 

40  Benutzung  durch  Adam   hin.  5)  Vgl.   oben   Kap.  22  (24),   S.  28, 

Z.  8/f.  und  N.  5.    (K).  6)  Das  Scholion  geht   auf  X  zurilck  und 

riihrt  sicherlich  (vgl.  N.  \0)  von  Adam  her.  Es  zeigt,  da/3  dieser  noch 
manche  geschichtliche  Materialien  und  Kcnntnisse  gehabt  hat,  denen  ivir 
im  einzelnen  nicht  mehr  nachkommen  konnen.      7)  Stephan  VII.     8)  Vgl. 

45  Ann.  Fuld.  Contin.  Ratisbon.  a.  896  (S.  129^,-  Stephanus  .  .  qui  ante- 
cessorem  suum,  Formosum  videlicet,  .  .  de  sepulchro  eiectum  et  .  . 
depositum  .  .  sepeliri  precepit.    (L).  9)  Vgl.  Liudprand,  Antapo- 

dosis  I,  86.  (L).  10)  vindicta  gebraiicht  Adam  sehr  hdufig,  vgl.  das 
Wort-  und  Sachregister. 

Adam  Bremensis.  4 


50  M.  ADAM  BREMENSIS 

(52).  L  *,   Anno  deinde  secundo  Formosus  papa  obiit  ^,  quarto 

vero^  Arnulfus  rex^  decessit^.  Sequitur^  irruptio*^  Ungro- 
rum^-^,  persecutio  ecclesiarum.  Archiepiscopus^  noster, 
valde^  senex,  minus  poterat  vel  inimicis  resistere  vel 
agenda  disponere.  Quare^  ferunt^  ilium  a  monasterio  5 
Corbiensi^  Hogerum  suscepisse"^  adiutorem,  cuius^  ope 
fultus  ac  ministerio  ipse  emeritae  senectutis  ocio  potiretur. 
Ita  omnipotens  Deus*,  qui  aliquando  iustos,  ut  meliores 
fiant,  temptari  permittit,  fecit  etiam^  nostro^  archiepiscopo 
cum   temptatione    proventum^i,    ut  posset   sustinere.      Nam  10 

sergius' ' I ri.  ^^rgiuB^  papa,  qui  fere  per  totidem  annos  septimus  eraf 
a  Formoso^,  calumpnias  Adalgarii  miseratus  privilegia 
Bremensis  ecclesiae  renovavit,  et  omnia,  quae  a  Gregorio 
et  Nicolao^-'^,    decessoribus   suis,    Ansgario    et    Rimberto    con- 

Schol.  10.  cessa   sunt,    roboravit.     Ad  hoc*   quia   senectutis   pondere  15 
gravatus  pontifex  Adalgarius  pastorale  officium  obire"  non 
poterat,   circueundo,   predicando    et  consecrando  episcopos, 

Schol.  10  (11).     Stephanus  ^  papa,   qui   sedit  annos  VI,  Her- 
mannum  Coloniensem  archiepiscopum  et  Adalgarium  Hammaburgen- 
sem*  archiepiscopum  de  Bremensi  contendentes  ecclesia   Wormaciam  20 
ad  synodum  venire  precepit,  et  Remensi    archiepiscopo  Fulconi 
vice  sua^  commissa  causam  eorum  examinari  mandavit  (C). 

50:   a)  Cap.  XLII.  B.  C2;    kein  neues  Rap.  in  CI.  b)  vero  post  Am.  C. 

c)  imperator  B;    imp.   vivens   a   vermibus   consumptus   veneno   extinctus   est   C. 

d)  hier  ist  Kapitelanfang  in  CI.        e)  eniptio  BC;  vgl.  oben  S.  6,  N.  s,         f)  Unga-  25 
rorum  C2.  g)  Arch,  vero  noster  C.  h)  senex  valde  C.  i)  quare  JSl. 

k)  fer.   ilium  fehlt  C.  1)  Corbeiensi  BC.  m)   suscipisse  A 1 ,    suscepit  C. 

n)  Cuius  J.  1.  B2.  C.       o)  et  B2.       p)  arch,  nostro  C.      q)  euentum  B2.      r)  erat 
fehlt  BC.        s)  Nicholao  CI.       t)  Adhaec  B2.       \i)  implere  B. 

Schol.  10:   a)  Hamburgensem  (Hammemburg.)  CI.       b)  commissa  sua,  durch  30 
Zeichen  umgestellt,  CI, 

1)  Adam  hat  wohl  eine  Imrze  Chronik  oder  einen  Katalog  der 
Kaiser  und  Pdpste,  in  dem  diese  mit  ihren  Ordnungszahlen  und  mehr 
oder  iceniger  Jahreszahkn  verzeichnet  ivaren,  gehabt ;  vgl.  Z.  11  f.,  N.  6 
2ind  unten  III,  1.  2)  Ann.  Corb.  899:    Arnulfus   imperator   obiit.  35 

3)  SieheAnn.  Corb.  906.  (L).  4)  1.  Cor.  10,  13:  fidelis  autem  Deus 
est,  qui  non  patietur  vos  tentari  supra  id,  quod  potestis,  sed  faciet 
etiam  cum  tentatione  proventum,  ut  possitis  sustinere.  (K).  5)  Dafi 
KJeingedrucMe  ist  wieder  der  Urk.  Sergius'  III.  J.-L.  |  3537  entnommen. 
6)  Adam  hat  die  soeben  (oben  N.  1)  vermutete  Quelle  hier  nicht  genan  40 
benutzt  oder  sie  tear  schon  verderbt,  Sergius  III.  tvar  der  neunte  Papst 
nach  Formosus.  7)  a  beato  Nicolao  papa  et  caeteris  praedecessori- 
bus  nostris  Hammaburgensi  ecclesiae  concessum  est  die  Urkunde;  vgl. 
Curschmann    an   der   oben    S.  49,   N.  2   genannten   Stelle.  8)    Das 

Scholion  riihrt  nicht  von  Adam  her,  es  stammt  aus  dem  Pseudo  -  Liud-  45 
prand  Kap.  112  (Migne,  PL.  CXXIX,  1255^,  wie  bereits  Lappenberg, 
Hamb.  UB.  I,  n.  XXIIl  bemerkte. 


LIB.  I,  CAP.  L.  LI.  51 

dati   sunt   ei   adiutores   a    papa    circumvicini  quinque  epi-  sergfus'ill 
scopi,    Simundus*    Halverstadensis^-^,    Wigbertus    Ferdensis, 
Biso^  Podarburnensis^,   Bernarii®  duo,   Mindensis^  et  Osna- 
burgensis^,  quorum  ope  senex  fulciretur.     Ad  manum  sunt 

5  privilegia  Sergii  papae  utrisque^^-^  data,  quibus  haec  ita 
continentur.  Mirum  tamen  neque  satis  cognitum  est^  nobis, 
an  aliqui  episcopi  in  gentes  ordinati  sint^  ab  Adalgario,  ut 
privilegium  insinuat^-*,  an  haec  ordinatio  episcoporum  in- 
acta^  remanserit"^  usque  ad  dies  Adaldagi^,  ut  melius  con- 

10  fidimus,   presertim^   quod  vastacio   barbarica  vixdum   pres- 

byteros    inter    se    morari    consenseritP.      *Nondum*i     enim  6en.i5,iG. 
completae   sunt   iniquitates  Amorreorum',  nee  adhue  \enit  Ps.  101,14. 
tempus  miserendi'  eorum.    Post  haec  migravit  archiepisco- 
pus  anno  Domini 


15  Al. 

DCCCCYII,  pridie^  idus 
Mai 


BC. 
DCCCCYIIII^,  VII «  idus  909  (?). 
Mai  5  ^^""^  '• 


et  sepultus  est  in  basilica  sancti  Mykaelis*,  quam  ipse  pro 
dilectione  magistri  super  tumbam  eius  erexit. 

20  LI*.   Hogerus  archiepiscopus  sedit  annos  YII.    Et  huius  (53). 

annos  repperimus  in  libro  superiori^,    et  quod  per  conten-  909—915. 


a)  Symundus  Bl>^.  b)  die  Sitze  der  Bischofe  sind  in  Al  iiber  der  Zeile  jeweils 
iiber  dem  Namen  nachgetragen,  in  BC  im  Text.  —  Halberst.  C2,  c)  Byso  £1.  d)  Po- 
darl)rJ.l;    Padherburnensis  51a;   Padeburn.  £lb;   Padarburn.  C.  e)  Bernard! 

25  B2.  f)  Mind,  scilicet  et  C.  g)  Osnarbr  Al;  Hosnibrukensis  Bl^;  Osinbru- 
gensis,  korr.  Osnabrug.,  Bl^,  so  B2.  h)  utriusque  £,  C 2.  i)  sunt  B2.  C2. 

k)  insinuant  Bl^.  1)  in  acta  C2.  m)  remansit  A  1.  n)  Adalgarii  B2,  nach 
der  Hs.,  denn  Vedel  merkte  am  Rande  den  Fehler  an.  o)  Presertim  Al.  p)  con- 
cesserit  B2.        q)  Necdum  Vulg.        r)  11*^  Al.       s)  DCCCXCIX  Septimo  id.  B2. 

30  t)  Michaelis  J51a.  2.  C2;  Micaelis  Bl^;  Michahelis  CI. 

51 :  a)  Cap.  XLIII  B.  C  (1).  2. 


1)  Die  Namen  der  Bischofsstddte,  die  in  der  Quelle  nicht  stehen,  hat 
sicherlich  Adam  selbst  in  A  nachgetragen,  A 1  giht  das  graphisch  getreu 
ivieder,  die  Hss.  BC  haben  die  Titel  in  den  Text  genommen.       2)  Ndmlieh 

35  Adalgar  und  den  Bischofen.  (L).  Die  Briefe  an  die  Nachbarbischofe 
sind  nicht  vorhanden,  auch  ob  Adam  solche  wirldich  selbst  gesehen  hat, 
Jcann  man  bezweifeln.  3)  Sallust  lug.  82,  3:    Nobis  satis  cognitum 

est.  (K).  4)  Die  Urk.  sagt  nur:  monuimus  .  .  episcopos,  quatenus 
te  (et  Curschm.)   adiuvent  et  ad  te  convenientes  ordinare  episcopos. 

40  5)  Den  9.  Mai  als  Todestag  Adalgars  haben  die  Nekrologien  von  Ham- 
burg, Liineburg,  Merseburg,  Mollenbeck  (auch  das  Diptychon  Bremense). 
Das  Jahr  909  haben  die  Ann.  Corb.  (das  Jahr  910  die  Ann.  necrol. 
Fuldenses,  SS.  XIII,  190j.  (L).  Dennoch  dUrfte  Al  wie  fast  stets 
Adams    urspriingliche   Angaben   enthalten,     BC  spdtere    Berichtigung. 

45  Auf  den  13.  Mai  908  als  Todestag  Adalgars  fiilirt  das  Chron.  brtve 
Bremense.       6)  Im  computus  a  Corbeia  delatus,  oben  Kap.  35  (37).  (L), 

4* 


52  M.  ADAM  BREMENSIS 

tionem  ordinatus  est  a  Coloniensi  archiepiscopo^-^  Pal- 
lium^ suscepit  a  papa  Sergio  ^-2,  ferulam  a  Ludvico*^  rege. 
Undo  fuerit  aut  qualiter  vixerit,  Deo  cognitum  est.  In- 
venimus  tamen  scriptum  in  antiquioribus  ecclesiae  libris 
uno  versu  [quis  fuerit ^J  ita^:  5 

Sanctus  et  electus  fuit  Hoger  septimus  heros. 

Sanctitati^  eius  testimonium^  asserit  veterum  traditio,  quae 
narrat    eum    severissimum    in    ecclesiastica    disciplina    pro 
consuetudine    monasteria    suae    diocesis    crebro^    circuisse. 
Unde  etiam  cum  apud  Hammaburg'-*  consisteret^,  explora-  10 
turus  quid  fratres  agerent,  nocte  intempesta  Ramsolan^   ad 
Luc. 12, i2.  vigilias    properavit   matutinas.      'Fidelis',    inquam,    *^dispen- 
sator  et"^  prudens^,    qui  et  ipse  vigilans  pernoctavit   suam- 
que    familiam    dormire    prohibens    venienti    sponso    laetus 
Is.  8, 18.  occurrit  dicens:  *Ecee  ego  et  pueri",    quos  dedit  mihi  Do- 15 
minus^ 
(54).  LII*.    Anno^'  domni  Hogeri  secundo  Ludvicus^  Puer^ 

911.  depositus'^,  etConradus^  Francorum  [dux^]  in  regem  leva- 
tus  est*.     In   isto  Ludvico''  vetus  Karoli^  finitur   prosapia. 
Hactenus*^    etiam'    Francorum    tendit    Historia'^.       Quae ^20 
deinceps    dicturi   sumus,   in   aliis    et^   aliis    repperimus   non 
mendacibus  libris^.     Aliqua  vero  recitavit  nobis  clarissimus 

a)  archiep.  fehlt  BC.      b)  pall.  £1.      c)  Serio-41;  Sergio  papa  C.      d)  Ludo- 
uic.  B2;   rege  Luthewic.  C.  e)  quis  fuerit  7iur  BC,   fehlt  Al;   vgl.  S.  38,  Z.  8. 

f)  ita  fehlt  B2.         g)  sanct.  £la,         h)  circuisse  crebro,  durch  Zeichen  umgestellt,  25 
Al.      i)  Hamburghum  i? lb ;  Hamaburg  £2.      k)  consistent  Bl^;  consisterat  £2. 
1)  Eamsola  -Bl«.  CI;  Ramsolam  Bl^.2.  C2.        m)  et  prud.  fehlt  B2.         n)  pueri 
mei  JS2.  Vulg. 

52:  a)  Cap.  XLIIII.  C(l).  2;   Tcein  neues  Rap.  in  B.         b)  Anno  secundo  D. 
Hogeri  B2.        c)  Ludouic.  B2;  Luthewic.  C.        d)  depos.  est,  et  C.        e)  dux  nur  30 
BC,  fehlt  A  1.         f)  est  fehlt  hier  C.  g)  Caroli  Bl^.  2.  02,         h)  Cap.  XLIIII. 

hier  B2.  (C2).  i)  etiam  fehlt  B2.  k)  Quae  vero  deinc.  B2.  1)  atque  al. 
non  mend,  reper.  libris  C. 

1)  Hermann  von  Koln.     Die  erhaltenen  Ann.  Corb.   liaben  die 
Notiz  nicht.   (L).  2)  J.-L.  f  3549  (Curschyiann  n.  12;.    Die  TJr-  35 

hunde  (in  der  Form  Curschmann  12^;  ist  edit,  Curschmann  S.  83/1 
3)  Vgl.  ohen  S.  38,  N.  1.  4)  Fiir  die  Existenz  von  Hamburg  in  der 
2.  Hdlfte  des  9.  Jh.  ist  Adam  einziger,  nicht  ganz  einwandfreier  Zeuge, 
dock  ld/3t  sich  mit  Bestimmtheit  gegen  iJm  audi  nidits  anfiihren; 
vgl  audi  Dehio  I,  96.  5)  Chron.  Suevicum,  universale  SS.  XIII,  66:  40 

Ludowicus,  filius  Arnolfi,  admodum  puer,  annos  12  regnavit.      6)  Ebenda: 

ChSnradus,  filius  Ch5nradi,  in  regnum  elevatus,  regnavit  annos  7. 

In  hoc  (d.  h.  Konrad)  defecit  progenies  Karoli.     Vgl.  audi  Ann.  Corb. 
a.  911:   Hluthowicus  rex  obiit.  Conradus  rex.         7)  Die  Ann.  Fuld. 
mit  der  Contin.  Batisbon.  reidien  bis  897;    wenn  Adam  wirhlidi  eine  45 
Fortsetzung  bis  911  gehaU  hat,  so  hat  er   doch  seit  891  nichts  mehr 
daraus  zitiert;  vgl,  audi  S.  49,  N.  8  zu  Sdiol.  9. 


LIB.  I,  CAP.  LI.  Lll.  53 

rex^  Danorum  ita  rogantibus^:  Tost  Olaph'^,  inquit,  'Sueo- 
num  principem^,  qui  regnavit  in  Dania  cum  filiis  suis^, 
ponitur  in  locum  eius  Sigerich  ^.  Cumque  parvo  tempore*^ 
regnasset,  eum^  Hardegon  *,  filius  Suein^,  veniens  a  Nort- 
5  mannip. ^-^  privavit^  regno'.  Tanti  autem  reges,  immo 
tyranni  Danorum,  utrum  simul  aliqui  regnaverint,  an  alter 
post  alterum  brevi  tempore  vixerit^,  incertum  est.  Nobis 
hoc  scire  sufficiat  omnes  adhuc  paganos  fuisse,  ac  in  tanta 
regnorum   mutatione  vel  excursione   barbarorum  christiani- 

10  tatem  in  Dania,  quae  a  sancto  Ansgario  plantata  est,  ali- 
quantulam  remansisse,  non  totam  defecisse  ^.  In^  diebus 
illis  inmanissima  persecutio  Saxoniam^  oppressit,  cum  hinc 
Dani  et  Sclavi,  inde  Behemi™  et  Ungri'^-''  laniarent  eccle- 
sias.     Tunc  parrochia  Hammaburgensis°  a  Sclavis,  et  Bre- 

15  mensis  UngrorumP  impetu  demolita  est.     Interea  confessor 
Dei  Ilogerus   obiit,   et   sepultus   est  in  ecclesia  sancti  My- 
kaelis^i    cum    decessore    suo,    anno'^'  Domini  DCCCCXY*  ^,  ^J^^q^* 
deposition  XIII.  kal.  Ian.  habetur.    Huius^  corpus  episcopi, 
cum  post  annos  C  etXX"  diruta  senio  capellula^  quaerere-  1035. 

20  *)  nongentesimo  sexto  decimo,  tercio  decimo  kal.  Ian.  eius  dep. 

habetur.  J51. 

a)  Dan.  rex  C.  b)  roga,  auf  Rasur  von  Hand  des  Schreibers,  C 1 ;  rogitanti- 
bus  02.  c)  Alaph  J.1;  Olaf  JSla.  d)  regnasset  tempore  C.  e)  eum  fehlt 
hier  C.  f)  Siiem  Al;    Suenonis  Bl^]    Suen  B2;    Sueui  C2.  g)  a  Nordm. 

25  (Nordmanni  iisw.  stets  BC)  uenions  C.  h)  regno  privavit  B;  eum  regno  priv.  C. 
i)  vixerint  Bl.  k)  Cap.  XLV.  B2.  (C2).  1)  Saxonu  A  1.  m)  Boemi  £1*.  C; 
Bohemi  BVo.2.  n)  Ungari  B2.  C2.  o)  Hamab.  B2.  p)  Ungar.  C2. 

q)  Michaelis  BC.        r)  Anno  B.  s)  Decimo   tertio   kalend.  lanuarii,  eius   dep. 

habetur  B2;  Depositio  eius  XIII"  kal.  —  hab.  C.  t)  Cuius  C.  u)  centum 

30  et  X  C2.        V)  quereretur  capellula  jBl*;  queretur  cap.  Bl^. 

1)  Vgl.  oben  Kap.  48  (50),  S.  48,  Z,  8f.  2)  Vgl  S.  48,  N.  9. 

3)  Flodoard,  Annales  943  (SS.  Ill,  390j  erivdhnt  einen  Setricus  rex 
paganus,  den  G.  Storm,  Norsk  Historisk  Tidsskr.  Ill,  3,  365 /f.  mit 
Adams  Sigerich  gkichsetzt;   dugegen  WeibuU,  Kritiska   Undersokningnr 

35  8. 19—24.  4)  llin  lU'dt  man  seit  Steensirup,  Damnarks  Sydgraense 
S.  39 — 41,  allgemein  filr  denselben  wie  Adams  tveiter  unten  genannten 
Vurm   oder  Hardeknut  Gorm.  5)   Nacli   demselben  S.  38   ist  Nort- 

mannia  hier  die  Normandie,  nicht  Noricegen.  6)  In  der  V.  Anskarii 
Kap.  84,  S.  65  spricht  Ebo   die   Hoffhung  und  Zuversicht   aus:    quia, 

40  etsi  aliquando  propter  peccata  quodammodo  impeditum  fuerit,  quod 
fnos]  in  illis  coepimus  gentibus,  non  tamen  umquam  penitus  extingue- 
tur.  Daran  klingen  Adams  Worte  einigerma/Sen  an.  7)  IJber  die 
Ungarn  in  Sachsen  vgl.  die  Ann.  Corb.  (906  und)  915.  (L).  8)  Hogers 
Tod  setzen  die  Ann.  Corb.  und  Ann.  necroloq.  Fidd.  (SS.  XIII,  19l)  in 

45  917.  (L).  DeJiio  setzt  ihn  aw/' 916  an,  Krit.  Ausf.  XI,  S.  b9  f.  Bl 
Inetet  diese  Zahl  in  BeriicksicMigitng  der  nachtrdglichen  Anderung  des 
Todesjahrs  AdaJgars,  oben  S.  bl.  IJafi  nnr  B\  916  hat,  zeigt,  da/3 
jene  Anderung  nicht  auf  Adam  zuriXckgeht. 


54  M.  ADAM  BREMENSIS 

tur,  preter  cruces  pallei*  et  cervical  episcopi  nihil  potuit 
inveniri.  Et  credimus  resurrectionem  eius^  inpletam  esse*^, 
quod  ab  aliis^  traditur  in  David  ^  et  in^  lohanne  euangelista 
contigisse^  veraciter. 

(55).  LIII*.     Reginwardus    vix    annum ^    unum    sedit.      Deo 

cuius  vita  preter  nomen  ^  aliud  "^  nihil  ad  manum  venit. 
Cum'^  autem  successorem  eius  concilio^  apud  Altheim^ 
interfuisse  didicerim^-^,  quod  habitum  est  anno  Conradi 
(916).  regis ^  quinto  ^,  quo^  Hogerus  etiam  noster^  decessit,  medium 
915.  his  Reginwardum^  non  vixisse  plenum  annum  °^  deprehendi,  lo 
nee  privilegium  eius  uspiam  reperire'^  valui.  In  diebus 
illis  grande  miraculum  fertur^  a  posteris  Bremae  contigisse. 
UngrosP  scilicet  incensis  ecclesiis^i  sacerdotes""  ante  altaria 
trucidasse '*,  clerum  vulgo  mixtum  aut  impune  occisos^  aut 
ductos  in  captivitatem  ^  Tunc  etiam  cruces  a  paganis  is 
truncatae,  ludibrio  habitae*.  Cuius  ^  signa  furoris  usque  ad 
nostram  aetatem^  duraverunt.  Sed  Deus  zelotes*,  cuius  ^ 
passio  ibi  derisa  est^,  incredulos  abire  non  passus  est 
inultos  ^.  Nam  subita  et  mirabilis  orta  tempestas  a  semi- 
cremis  ecclesiarum  tectis  scindulas  elevavit,  quas^  in  faciem  20 
atque  ora  paganorum  rotans,  dum  fugae  ^  presidium  quae- 
runt,  aut  in  fluvium  precipitari  compulit  aut  in  manus  civium 
concludi.    Nee  mora,  prostratum  gregem  boni  pastoris'^  occu- 


a)  pallii  B2.  C2.        b)  eius  fehlt  C2.        c)  esse,  sicut  in  David  C.  —  Dauide 
B2.       d)  quod  alias  traditur  B2.        e)  in  fehlt  B.C2.         f)  contigit  C,  veraciter  25 
fehlt  daselbst. 

53:  a)  Cap.  XLIIII.  J51;  Cap.XLVI.  B2  ^^02;;  Cap.  XLV.  C(l).2.  b)  unum 
annum  51.  c)  nihil  aliud  B2.  d)  cum  Bl>^.  e)  consilio  B2.  f)  Altei 
Bl^;  Alten  Bl^;  Altheti  B2;  Althei  C.  g)didiscerimCl,  was  Adam  wohl 
geschrieben  haben  konnte,  vgl.  S.  26,  Z.  6,  S.  46,  Z.  18;  didicerint  B2.  h)  regis,  wie  es  30 
scheint,  von  zweiter,  gleichzeitiger  Hand  uber  der  Zeile  nachgetragen,  Al.  i)  quo  etiam 
Hog.  BC.  k)  Hog.  archiepiscopus  C.  1)  Rein  ward,  oder  E,eniward.  Bl^;  Reginuard. 
B2.  m)  plene  annum  unum  C.  n)  ualui  reperire  C  o)  narratur  C.  p)  Unga- 
ros  B2;    ungros  CI.  q)  ecclesie  Al.  r)  ante  altar,  trucid.  sacerdotes  C, 

sacerdotes   am   Rande  nachgetragen  CI.  s)   occisum   aut   in   capt.   ductum   C.  35 

t)  habite  sunt  B 1 ;    sunt  habite  C.  u)   cuius  BC.  v)  durav.  etatem  C. 

w)  cuius  ibi  der.  est  passio  C.         x)  quasi  in  £1«. 


1)  Den  er  vielleicht  der  Vrkunde  Hamburg.  UB.  1,  n.  102  entnahm. 
2)  Burchard  von  Worms  im  Decretum  I,  227  (Migne  PL.  CXL,  614) 
gibt  fdlschlich  ein  Kapitel  der  Konzilsakten  von  Altheim  mit  den  Unter-  40 
schriften  vieler  sdchsischer  Bischofe,  dar unter  des  Unni.  Das  dilrfte 
Adams  Quelle  sein;  vgl.  Waitz,  Heinrich  I.^,  S.  30,  iV.  1.  3)  In  den 
Akten  der  Synode,  Const.  1, 620,  hei/3t  es:  anno  ab  incarnatione  Domini 
DCCCCXVl,  .  .  regni  autem  Chonradi  piissimi  .  .  regis  V,  4)  Exo- 
dus 20,  5.  (K);  34,  14.  (L).  5)  loh  24,  12:  Deus  inultum  abire  non  45 
patitur.  (K).  6)  ludith  15,  1:  fugae  praesidium.  7)  loh.  10,  11: 
Bonus  pastor. 


LIB.  I,  CAP.  LII-LV.  55 

bitus  cito^   secutus    est.     Qui  depositus   in^   kal.  Octobris^  918? 
una   cum   predecessoribus   suis  in  basilica  sancti  Mykaelis*^ 
commendatus  est. 

LIIII^.  Unni  archiepiscopus  sedit  annosXYlII^.  Annos  (56). 
5  eius    obitumque   ut   supra  ^  cognovi.      Memoriae   traditum^  919—936. 
est   a  fratribus,    cum  Reginwardus^   transisset"^,  Leidradum 
Bremensis    chori    prepositum    a    clero    et   populo    electum. 
Qui  hoc  Unni  pro  capellano  utens  ad®  curiam  venit.     Rex 
autem  Conradus    divino,  ut  creditur,   spiritu^  afflatus,    con- 

10  tempta  Leidradi^  specie  parvulo  Unni,  quem  retro  stare^ 
conspexerat,  virgam  pastoralem^  optulit.  Cui  etiam  papa 
lohannes  decimus,  ut  privilegium*  indicat,  palleum^  dedit. 
Erat  autem  vir,  sicut  in^  electione  ac  transitu  eius^  videri 
potest,  sanctissimus.     Pro  qua  sanctitate  Conrado  et  Hein- 

15  rico°^  regibus  familiaris  et  reverendus  permansit^.  Unde 
et°  ita  versu  depingitur: 

Principibus  notus  Unni  fuit,  ordine  nonus. 

LY^.    In  diebus  suis  Ungri^  non  solum  nostram  Saxo-  (57). 

niam^-^  aliasque  cis  Rhenum*^  provincias,  verum  etiam  trans 

20  Rhenum®  Lotharingiam^-^  et  Franciam  demoliti  sunt.    Dani^ 

quoque  Sclavos  auxilio  habentes  primo  Transalbianos  Saxo- 

nes,    deinde    cis    Albim^-"^    yastantes^-^    magno    Saxoniam 

a)  cito  iehlt  BC.       b)  in  fehlt  Bl;  III  kal.  B2.  C2.        c)  Michaelis  BC. 
54:  a)  Kap.  XLV.  £1;  Cap.  XLVII.  £2.  rC2>;  Cap.  XLVI.  C(l).2.      b)  trad. 

25  a  fratr.  habetur  C.  c)  Regniwardus  JSl*;    Reginuardus  B2;    Reinvvardus  C. 

d)  transsisset  J.1.  e)  uenit  ad  curiam  C.  f)  afflat.  spiritu  C.  g)  Leudradi 
B2.  h)  conspex.  stare  C.  i)  pastor,  fehlt  B2-,  obtulit  pastoralem  C.  k)  pal- 
leum  Oder  pallium  £  la.  letzte.res  B1^.2.C2;  dedit  pall.  C.  1)  in  eius  elect,  ac 
transitu  C.        m)  Henrico  B  stets.        n)  fuit  B2.        o)  et  fehlt  B2. 

30  55:   a)  kein  neues  Kap.  in  BC.  b)  Ungari  B2.  c)  Saxoniam,  verum 

circa  Rhenum   aliasque   trans  Rhen.  provincias  Lotharingiam  JB2.  d)  Renum 

(so  CI),  korr.  Rhenum,  A  1.  e)  Ren.,  korr.  Rhen.,  A  1.  f)  Nani  oder  Nam  jB1«. 
g)  Albin,  vom  Schreiber  korr.  Albim,  Al.       h)  devastantes  Bl.  C;  devastarunt  B2. 

1)  So  aucli  die  Nekrologien  von  Merseburg  und  Luneburg.   Dehio  I, 
35  Krit.  Ausf.  S.bdf.  nimmt  als  Reimvards  Todestag  den  1.  Oktober  918 
an.  2)   Zivischen  916  (Kap.  52.  53;    und    9"36  (S.  60,  Z.  9;  hdUe 

Adam  hei  richtiger  Rechnung  20  Jahre  ansetzen  oder  sonst  auf  eine 
Vakanz  hinweisen  mussen.  Nach  Bemerkung  von  A.  Hofmeister  hat 
Adam  seine  Zahl  tvohl  errechnet,  indem  er  von  den  19  Jaliren  der  Ann. 
40  Corb.  (918—936)  einJahr  (filr  Regimcard)  abzog,  ohne  auf  iveitere  dann 
entstehende  Widerspriiche  zu  achten.  3)  Vgl.  Kap.  35  (37)  und  51  (53). 
Ann.  Corb.  917.  936.  (L).  4)  Die  Urkunde  ist  verloren;  die  erhaltene 
Johanns  X.  (J.-L.  f  3562;  Curschmann  n.  14)  ist  unecht,  Curschmann 
S.  65/'.  5)   Vgl.  Contin.  Reginonis  915,  SS.  rer.  Germ.  S.  155;  Ann. 

45  Corb.  919.  6)   Vgl  die  Ann.  Augienses  (Jaffe,  Bibl.  Ill,  10b)  und 

daraus  den   Contin.  Reginonis  917.  926.    (L).  7)  Adam  nennt  die 

Elbe  stets  Albia  (vgl.  oben  S.b,  Z.  12  f.),  nur  wo  er  Einliard  ausschreibt, 
Albis.  Man  konnte  ivegen  dieser  Form  auch  hier  eine  scliriftliche 
Quelle  vermuten.  8)  Man  konnte  Widukind  I,  31  heranziehen  (SS. 


56  M.  ADAM  BREMENSIS 

teiTore  quassabant'^-^.  Apud  Danos  eo  tempore  Harde- 
cnudth  Yiirm^-2  regnavit,  crudelissimiis,  inquam,  vermis'^  et 
christianorum  populis  non  mediocriter  infestus^.  Ille  chri- 
stianitatem ,  quae  in  Dania  fuit,  prorsus  delere  molitus 
sacerdotes  Dei  a  finibus  suis  depulit,  plurimos  quoque  ^  ille  5 
per  tormenta  necavit. 

(58).  LYI^    At  vero  Heiiiricus^   rex*  iam^  tunc ^  a  puero 

timens  Deum  et  in  eius  misericordia  totam  suam  habens 
fiduciam,  Ungros  quidem  multis  gravibusque  preliis  trium- 
929/30.  phavit.  Itemque"^  Behemos^  et  Sorabos  ab  aliis  regibus  lo 
domitos  et  ceteros  Sclavorum  populos  uno  grandi  prelio  ® 
929.  ita  percussit,  ut  residui,  qui  fere^  pauci  remanserant '',  et 
regi  tributum  et  Deo  christianitatem  ^  ultro  promitterent. 

(59).  LVII^.    Deinde  cum  exercitu  ingressus  Daniam,  Yurm^ 

934.  regem^   primo   impetu   adeo'^   perterruit*^,    ut  imperata   se  i5 
facere^^  mandaret  et  pacem  supplex  deposceret.    Sic  Hein- 

a)   quassantes   B2.  b)   fill  us   Hardewigh   (Hardeuich   B2)    Gorm 

(Gorem  £la)  B;  filius  Hardewich  Gwrm  C.  c)  uernus  Al.  d)  quoque 
fehlt  A  1 ;  quoque  ille  fehlt  B  2 ;  ille  fehlt  Bl.  C;  oh  Adam  bcide  Worte  im  Text  lassen 
wollte,   mu/3  danach  zweijelhaft  bleiben,    sowohl  die  Urhs.  von  A  1   tvie  auch  X  boten  20 

offenbar  folgendes  Bild:  (.Jq^^.q  5    ciber  quoque  ille  pafit  gut  zu  Adams  Sprachgebraueh, 

siehe  Wort-  und  Sachregister  unter  Ille. 

56:  a)  Cap.  XLVI.  Bl;  Cap.  XLVIII.  B2.  fC2):  Cap.  XLVII.  C2;  Jcein 
neues  Kap.  in  CI.  b)  Henric.  B.  c)  tarn  B2.  d)  itemque  CI;  Item  C2. 
e)  Bohemos  B2.  C.        i)  pauci  fere  B2;  fere  fehlt  C.  25 

57:  a)  Jcein  neues  Kap.  in  BC.  b)  Gorm  Wrm  Bl^;  Gorm  J51b;  Vrom 
B2;  Gwrm  C.  c)  ita  B2.  d)  per  von  ziemlich  gleichzeitiger  Hand  iiber  der 

Zeile  nachgetragen,  Al. 

rer.  Germ.  ed.  4,  ^S*.  38^,  der  von  einem  Siege  des  Immedhigers  Begin - 
hern  iiher  Danos  multo  tempore  Saxoniam  vastantes  berichtet;  die  30 
Zeit  des  Sieges  ist  frcilich  ganz  unsicher,  woglich  und  mit  Adams 
BericJit  vereinbnr  sind  die  20 cr  Jahre  des  10.  Jh.  Vgl.auch  K.  A.Kelir 
zu  Widiikind  S.  38,  N.  6,  dte  dort  angef.  Literatur  und  Hauck  III^-^. 
76,  N.  8. 

1)  Oros.  VII,  37,  10:  Rex  Gotliorum  .  .  Romam  ,  .  terrore  quassa-  35 
bat.  (K).  2)  Vgh  oben  S,  53,  iV.  4.  3)  Wenn  Saxo  Gramm.  Buck  IX 
(ed.  Holder  S.  3i8^  von  Gorm  sagt:  semper  infensi  erga  religionem 
animi  usw.,  so  Jcann  das  auf  Adam  beruhen  und  blo/3e  AusschmiicJcung 
sein.  Allerdings  tcei^  auch  er  positiv:  templum  in  fundo  Slesuicensi  .  . 
demolitus   est,    ivas  sonst  nicJit  iiberliefert  ist.  4)  Der  Bericht  der  40 

Kapitel  5G  und  57  ist  in  vielen  Funkten  anfechtbar;  vgl.  Biereye  S.l9ff\ 
5)  Der  Gehrauch  von  iam  tunc  bei  Adam  ist  sehr  singular;  siehe  das 
Wort-  und  Sachregister.  6)  Bei  Lenzen.  7)  Vgl.  unten  II,  61  (59): 
cum  pauci  qui  remanserant.  8)  Das  ist  zweifelhaft  oder  sicher  uv- 
richtig;  Hauck  III^\  79  mit  N.l.  9)  Nach  Widuk.I,AO  kdmpftc  4.5 
er  rnit  Konig  Chnuba.  10)  imperata  facere  sehr  oft  bei  Sallust.  (L): 
vgl.  lug.  62,  3;  77,  4;  46,  5;  112,  2.   (K). 


LIB.  I,  CAP.  LV— LVIIII.  57 

ricus  victor  apiid  Sliaswich%  quae  nunc  Heidiba^'  dicitur  ^, 
regni  terminos  ponens  ibi  et  marchionem  statuit^  et  Saxo- 
num  coloniam'^  habitare  precepit.  Haec  omnia  ^-^  referente 
quodam®  episcopo^  Danorum,  prudenti  viro,  nos  veraciter 
5  ut  accepimus,  sic  fideliter  ecclesiae  nostrae^'  tradimus. 

LYIII^    Tunc  beatissimus^  archiepiscopus  noster*'  Unni  (60). 
videns  ostium'^  fidei  gentibus  apertum®  esse^,    gratias  Deo  935/36. 
egit^  de  salute  paganorum,   precipue  vero  quoniam  legatio 
Hammaburgensis  ^  ecclesiae,  pro  temporis  importunitate  din 

10  neglecta,  preveniente  misericordia  Dei*  et  virtute  regis 
Heinrici^^-^  locum  et  tempus  operandi  accepit.  Igitur  nihil 
asperum  et  grave  arbitrans^  subiri*^  posse  pro  Christo  lati- 
tudinem  suae  diocesis  per  se  ipsum  elegit  circuire.  Secutus 
est^  eum™  grex  universus,  ut   aiunt™,  Bremensis  ecclesiae^ 

loboni^^  pastoris^  absentia  maesti  secumque  et  in  carcerem 
et  in  mortem  ire  parati"^. 

LVTIIP.  Postquam  vero  confessor  Dei  pervenit  ad  (61). 
Danes,  ubi  tunc  crudelissimum^  Worm^  diximus  regnasse^, 
ilium  quidem  pro  ingenita  ^  flectere  nequivit  saevitia;  filium 
20  autem^^  regis  Haroldum^-^  sua  dicitur^  predicatione  lucratus. 
Quem  ita  fidelem^  Christo  perfecit,  ut  christianitatem,  quam 
pater  eius  semper  odio  habuit,  ipse  haberi  publico  per- 
mitteret^  quam  vis  nondum  baptismi  sacramentum  percepit\ 

a)  Sleswigh£la;  Slesuigh^lb;  Slasuig^2.        b)Heithbu£l;  Hedheby 
25  J?  2;   Heidaba  C.       c)  constituit  Bl.       d)  hier  beginnt  C3.       e)  omnia  a  quodam 
B  2.        f)  Dan.  episc.  C.        g)  nostrae  fehlt  C. 

68:   a)  Cap.  XLVII.  Bl;    Cap.  XLIX.  B2.  (C2);    Cap.  XLVIII.  C(1.3).2. 

b)  uenerabilis  C.  •  c)  noster  arch.  B;  noster  UMt  C.  d)  hostium  ^1.  CI.  3. 
e)  esse  apertum  C.     f)  agit  B  2  ;  egit  Deo  C.      g)  Hamab.  B  2.      h)  Heinrici  fehlt  BC. 

30  i)  se  arb.  B  2.         k)  subire  BC.         1)  est  etiam  eum  C.         m)  eiim  iit  aiunt  grex 

univ.  B;  eum  grex  I3rem.  eccl.  univ.  C,  ut  aiunt  fehlt  daselbst.         n)  past,  boni  C. 

59 :    a)   kein   neues   Kap.   in   BC.  b)   crudelissimus    Gwrm  regnavit   C. 

c)  Gorm  Wrm  51";  Gorm  Bl'>;  Orm  B2;  Gwrm  C.  d)  vero  B2.  e)  Haral- 
dum  B2.         f)  sua  est  pred.  C.  g)  Christo  fidelem  C.         h)  promitteret  B2. 

35  i)  perceperit  jB  I'l.  CI.  3;  perceperat  B2. 

1)  Das  ist  ein  Irrtum  Adams  (vgl.  audi  II,  35  (34)  und  IV,  1), 
Heidiha  ( Heithahy ;  at  Haethum)  lag  sikllich  der  Schlei,  wo  heutc  die 
Oldenburg  ist,  hei  dem  Dorfe  Haddeby.  Vgl.  Biereye  S.  10 — 14  und 
die  dort  verzeichnefe  Liferatiir;  der  entgegengesetzten  Mcinimg  ist  audi 

40  Sad),  Herzogtum  Schleswig  II,  111/f.,  wo  viele  Zeiifinissc  fur  Schlcswig 
und  Heithahy.  Karten  hci  Biereye  zu,  S.  192  unci  Zeitschr.  f.  Ethno- 
logic 36  (1904),  688—690.  2)  Das  alles  scheint  ivenig  glauhiviirdig. 
Anders  A.  M.  v.  Liliencron  8.  18—22.  3)  Actus  apost'  14,  26:  Et 
quia   aperuisset   gentibus   ostium   fidei.    (K).  4)   Vgl.  oben  S.  32, 

45  Z.  1,  N.  1.  5)   Un7ii  vmr  im  Mai   935   bei  Heinrich,  DH.  I.  39; 

Hauck  III^\  81,  N.2.  6)  loh.  10,  11:  Bonus  pastor.  7)  Luc. 

22,  33:  tecum  paratus  sum  et  in  carcerem  et  in  mortem  ire.  (K). 
8)  Vgl.  obenS.M,  Z.IQ:  ingenito  furore.        9)  Harald  Blaatand.  (L). 


58  M.  ADAM  BREMENSIS 

935/36  Ordinatis^  itaque^'  in  regno  Danorum  per  singulas  eccle- 

sias    sacerdotibus    sanctus^    Dei    multitudinem    credentium 
commendasse    fertur''  Haroldo'^.     Cuius   etiam   fultus  adiu- 
torio  et  legato  omnes  Danorum  insulas  penetravit,  euangeli- 
zans  ^  verb um  Dei  gentilibus*^  et  fideles,  quos  invenit  illuc^  5 
captivatoss,  in  Christo  confortans. 

(62).  LX^.    Deinde  vestigia  secutus  magni  predicatoris  Ans- 

garii^,  mare  Balticum  remigans^  non  sine  labore  pervenit'^ 
ad  Bircam.  Quo*^  iam  post  obitum  sancti  Ansgarii  annis 
865— 935.  LXX^  ^  nemo  doctorum*'  ausus  est^  pertingere  preter  solum,  10 
ut  legimus^,  Rimbertum;  ita^  persecutio  nostros  retinuit^. 
Birca^  est  oppidum  Gothorum  in  medio  Suevoniae^  posi- 
tum  ^,  non  longe  ab  eo  templo,  quod  celeberrimum  Sueones 
liabent  in  cultu  deorum,  Ubsola^  dicto.  In  quo  loco  sinus 
quidam  eius  freti,  quod  Balticum  vel  Barbarum  dicitur,  15 
ad^"^  boream  vergens  portum  facit  barbaris  gentibus,  quae 
hoc  mare  diffusi"  habitant,  optabilem,  sed  valde  periculo- 
sum  incautis  et  ignaris  eiusmodi  locorum.  Bircani  enim 
piratarum  excursionibus,  quorum  ibi  est°  magna  copia^, 
sepius  impugnati,  cum  vi^  et  armis  nequeunt  resistere,  20 
callida  hostes  aggrediuntur  arte  decipere.  Qui  sinum  maris 
impacati  per  centum  et  amplius  stadia  latentium  molibus 
saxorum  obstruentesi'-'^  periculosum  aeque  suis  ac  predoni- 
bus  iter  raeandi  fecerunt.  Ad  quam  stationem^,  quia^  tutis- 
sima  est  in""  maritimis  Suevoniae^  regionibus,  solent  omnes^  25 
Danorum*  vel  Nortmannorum"  itemque^  Sclavorum  ac^^ 
Semborum*  naves  aliique  Scithiae''-^  populi  pro  diversis 
commerciorumy  necessitatibus  sollempniter  convenire. 

a)  Cap.  L.  B2.  (C2).        b)  ita  B2.         c)  multitud.  cred.  Haroldo  sanctus 
Dei  commendavit  C.  d)  Haraldo  BU.2.  e)  gentibus  Bl.  i)  Al;  illic  30 

B.Cl;  illic  invenit  C2.3.        g)  captiuos  JB2. 

60:  a)  kein  neues  Eap.  in  BC.        b)  Anscarii  Bl^.       c)  nauigans  gravi  labore 
venit  C  d)  quo  Bl.  e)  doctor  BC.  f)  est  fehlt  B2.  g)  Ita  BC. 

h)  obtinuit  CI.  2;  obtriuit  C3.        i)  bircha  BU.        k)  Sueonie  BC.        1)  Upsala 
B2.        m)  in  BC.       n)  diffuse  B2.       o)  magna  est  copia  Bl;  magna  cop.  est  C.  35 
p)  obruentes  B2.         q)  quae  C2.        r)  in  fehlt  B2.        s)  omnes  fehlt  C.      t)  Da- 
norum, Nordmannorum  Sclavorum  atque  Semborum  C.       u)  Nordmann.  stets  BC. 
V)  item^l.        w)  atque  £C.        x)  Scythiae  B2.C.       y)  commertiorum  ^  1. 

1)  Actus  apost.  8,  4:  evangelizantes  verbum  Dei;  vgl.  15,  35.   (K). 
2)   Vgl  oben  S.  48,  N.  2.        3)  F.  Rimherti  Kap.  20.        4)  Vgl.  IV,  20.  40 
Schol  126.  127.  (L).  5)  Sallust  Catil.  28,  4:  quorum  in  ea  regione 

magna  copia  erat.    (K).      Unten  IV,  32  (31).  6)   Vgl  S.  48,  N.  7. 

7)  Kolhhnann  S.  73   bemerU  ivohl  mit  Becht,  da/3  eher  an  natiirliche 
Schdrenbildung   als   an   kilristliche    Verkelirsliindernisse  zu  denken   ist. 
Gleichfalls    fiihrt    er    an   Lucan    Pharsal  II,  661/".:    molibus    undas  45 
Obstruit.      8)  Fer^iZ  G^eor/7.  IF,  421:  statio  tutissima.  ('Z;.       9)  D.  i. 
Schweden,  vgl  unten  S.  60,  Z.  8. 


LIB.  I,  CAP.  LVIIII— LXII.  59 

LXI^.  In  eo  portu  confessor  Domini  egressus  insolita  (63). 
populos  appellare  cepit  legatione.  Quippe  Sueones  et  Gothi  935/36. 
vel,  si^  ita  melius  dicuntur^  Nortmanni  ^  propter  barbari- 
cae  excursionis  tempora,  qua  paucis  annis  multi  reges 
5  cruento  ^  imperio"^  dominati  sunt,  cliristianae  religionis  peni- 
tus  obliti,  haut  facile  poterant  ad  fidem  persuader!.  Acce- 
pimus®  a  sepe  dicto  rege  Danorum  Suein^  tunc  apud 
Sueones  imperitasse^  quendam  Ring  cum  filiis  Herich^  et 
Emund^  ipsumque^  Ring  ante  se  habuisse  Anund^,  Bern\ 

10  Olaph™,  de  quibus  in  Grestis  sancti^  Ansgarii  legitur*,  et 
alios °,  quorum  non  occurrit^  vocabulum.  Et  credibile  est 
athletam  Dei  Unnim*i  eosdem''  reges,  quamvis  non  credi- 
derint,  adisse  eorumque  licentia  verbum  Dei  per  Sueoniam 
predicasse.      Meo^    autem    arbitratu,    sicut    inutile    videtur 

15  eorum  acta  scrutari,  qui  non  crediderunt,  ita  impium  est 
preterire  salutem  eorum ^,  qui  primum  crediderunt,  et  per 
quos  crediderunt.  Sueones  igitur  et  Gothi  a  sancto  Ans- 
gario  primum  in  fide  plantati  iterumque  ad*  paganismum" 
relapsi    a  sancto   patre  Unni    sunt   revocati.     Sufficit^  hoc 

20  scire,  ne,  si  plura  dicimus,  mentiri  velle  dicamur.  'Melius 
enim^  est\  ut  ait  beatus  leronimus'"'^,  'vera  dicere  rustice, 
quam  falsa  diserte  proferre^^. 

LXII^.    Perfecto  autem  legationis  suae  ministerio,  cum  (64). 
tandem   redire   disponeret    euangelista  Dei,    apud^   Bircam 
25  aegritudine  correptus,  ibidem  fessi^  corporis  tabernaculum  ® 

61:  a)  Cap.  XLVIII.  jBI;  Cap.  LI.  B2.  (C2j;  Cap.  XLVIIII.  C2;  kein  neues 
Kap.  in  CI.  3.  b)  ita  si  C2.3,  durch  Ubergeschriebene  Buchstaben  a  b  umgestellt, 

C3.  c)  dicantur,  vom  Schreiber  korr.  dicuatvLT,  Al.  d)  domin.  sunt  imperio  C. 
e)  Accep.  autem  a  C.        f)  Suen  B2.        g)  Eric  51a;  Horich,  korr.  Herich,  jBlb; 

30  Erich  C.  h)  Edmund  L.  i)  Ipsumque  Al.  B2.  k)  Amund  B2;  Amind  C2. 
1)  Biorn  B2.  C:  B.  et  01.  C.  m)  Olaf  Bl^.  n)  legitur  s.  Ansg.  C.  o)  alios- 
que  C.  p)   occurrunt  vocabula  C.  q)   Unni  £1«.  2.  C;    Vimi   (ofter)  BVo. 

r)  eodem  B 1*.  s)  Sicut  enim  inutile  est  acta  non  credentium  scrutari,  ita  im- 

pium arbitramur  eorum  preterire  salutem  C.        t)  relapsi  ad  pag.  C.        u)  pagani 

35  sinum  Bl^;    paganissimum  BVo.  v)  Sufficit  —  proferre  iehlt  C;    C2  druckte  es 

eingeklammert  aus  B2.  w)  est  enim  B.         x)  leronymus  B2;  Hieronymus  C2, 

von  zweiter  Hand  Bl^. 

62:  a)  Cap.  XLIX.  £1;  Cap   LII.  £2.  CC2>,-  Cap.  L.  C  (1.  3).  2.  b)  aput 

Bircham  iJl*  c)  hier  hort  C3  auf. 

40  1)  Nortmanni  Tcann  hier  schwerlich,  wie  sonst  oft  hei  Adam,  Nor- 

iceger  hedeuten,  sondern  nur  allgemein  Leute  des  Nordens.  IV,  14:  gibt 
Adam  die  genaueste  Untersclieidung  der  Nortmanni,  Gothi  und  Sueones; 
vielleicht  war  er  sich,  als  er  7,  61  schrieb,  iiber  diese  Volker  noch  nicht 
so  Mar.  2)  VgL  untcn  HI,  17  (16):    cruentum  imperium,  und  die 

■45  Note  dazu.  3)  Uber  diese  Konige  vgl.  H.  Schilck,  Sveriges  fdi'kristna 
Konungaldngd.    Inhjudningsskrift  .  .    Upsala  1910.  4)   V.  Anskarii 

Kap.  19.  11.  26.  30.    (L).  6)  Epistola  18,  4  (S.  Eusebii  Hieron.  epi- 

stulae  ed.  J.  IIdberg(  Wiener  Corpus  bi)  I,  IS).   (K).  6)   Vgll.Pelr. 

1,13:   quamdiu   sum   in  hoc  taberuaculo;    1,14:    velox  est  depositio 

50  tabernaculi. 


60  M.  ADAM  BREMENSIS 

deposuit.  Aiiima^  vero  cum  multo  animarum  triumpho 
stipata  celestis  patriae  capitolium  semper  laetatura  con- 
scendit.  Tunc  discipuli  pontificis  exequias  eius  cum  fletu 
et  gaudio  procurantes  cetera  quidem  membra  sepelierunt 
in  eodem^  oppido  Birca*^,  solum  caput '^  deportantes''  Bre-  5 
mam,  quod  decenti^  lionore  condiderunt  in  ecclesia  sancti 
Petri  coram  altari.  Obiit  autem  peracto  boni  certaminis 
cursu^  in  Scitia^,  ut  scribitur^,  anno  dominicae  incarna- 
936.  tionis  DCCCCXXXVI^  indictione  IX,  circa  medium  Sep- 
^'^^^*'^'''' tembrem'-^.  Hie  est  annus  Ottonis^  Magni  primus,  lo 
a  transitu^  sancti  Willehadi  primi  Bremensis™  episcopi 
CXLVIII"-^ 

(65).  LXIII'^.    Eia  vos  episcopi,  qui  domi^' sedentes  gloriae, 

lucri,  ventris  et"^  somni  breves  delicias  in  prime  episcopalis 
officii  loco  ponitis!  Respicite*^,  inquam,  istum  pauperem^  seculi  i5 
et  modicum^,  immo  laudabilem  magnumque  sacerdotemChristi. 
Qui  nuper^-^  tam  nobili  fine^  coronatus  exemplum  dedit  poste- 
ris,  nulla  temporum  vel  locorum  asperitate^^-^  vestram^  pigi*!- 
ciam  excusari  posse,  cum  per  tanta  pericula  maris  et  terrae 
feroces  aquilonis  populos  ipse  pertransiens  ministerium  lega-  20 
tionis  suae  tanto  impleret  studio,  ut  in  ultimis  terrae  fini- 
bus"^  exspirans^^  animam  suam  poneret^  pro  Christo. 

a)  anima  JBla.  b)  eocl.  loco  vel  opp-  B2.  c)  Bircha  Bl».  d)  capud 
Al.  e)  report.  Brem.  B;   Brem.  report.  C.  i)  decenti   condid.  honore  C. 

g)  Scithia  J51;    Scythia  B2.C.  h)   nongent.   vicesimo   sexto  Bl.  i)  J.1;  25 

septemtir  CI.         k)  Otthon.  B2.  1)  trans,  autem  s.  C.         m)  episc.  Brem.  B. 

n)  CLXVIII.  C2. 

63:   a)   kein  neues  Kap.  in  BC.  b)   domi   fehll  B2.  c)   et   iehlt  C2. 

d)  respicite  BC.         e)  paup.  et  modicum  seculi  BC.         f)  Qui  hie  nuper  JBl^;  et 
hie  nuper,  et  getilgt  Bl^.        g)  fini  B2.         h)  asperitatae  J.  1.         i)  nostram  £2;  30 
ob  nostram  oder  uestram  ist  zweifelhaft  in  B  1«.         k)  expirans  BC. 

1)  V.  Willehadi  Kap.  11,  S8.  II,  384:  peracto  —  cursu.  (L). 
2.  Tim.  4,  7:  Bonum  certamen  certavi,  cursum  consummavi;  vgl. 
1.  Tim.  6,  12.  2)  Ann.  Corh,  936:  Et  Unni  archiepiscopus  Hamma- 

burgerisis  profectus  in  Scithiam  predicandi  gratia  verbum  Dei  ibique  35 
defunctus   ac   sepultus   est.  3)   Vgl.    Contin.  Beginonis   986.    (L). 

Den    Todestag   hat   das  Neh'olog   I'on  Liineburg.  4)   936   ist  das 

148.  Jahr  von   789   an   nur,   wenn  man   789   mitrechnet.  5)   Uber 

nuper   siehe   S.  1,   N.  1.  6)   Sallust   lug.  75,  10;    89,  4:    locorum 

asperitate.    (K).  7)  Frov.  31,  10:    de   ultimis   finibus.  8)  loh.  40 

10,  15;  13,  17  usw.:  animam  ponere.  (K). 


LIB.  I,  CAP.  LXII.  LXIII  —  LIB.  II,  CAP.  L  II.  61 

LI  BEE   SECUNDUS. 

Hie*  habeas  libri,  lector,  bene^  gesta  secundi. 

I*^.  Adaldagus  archiepiscopus  sedit  annos  LIII'''.  Iste  937— 988. 
est,  qui  nobis,  ut  dicitur^-^,  rem  publicam  restituit.  Genere^ 
5  illustris,  aetate  iuvenis,  decorus  specie'^  morumque  probi- 
tate  speciosior.  A®  choro  sumptus  est^  Hiltineshemensi^, 
consanguineus  et  discipulus  beati  Adalwardi^  Ferdensis 
episcopi,  cuius  tunc  vita  probata,  fama  illaesa  et  fides  in 
palatio   erat  cognotissima^-^.    Quern  ferunt^  etiam  doctrina 

10  et  miraculis  celebrem  Sclavorum  populos^  eo'"  tempore^ 
predicasse,  quo^^  noster  Unni  ad  Scythas^  legatus  extitit. 
Eius  nimirum  opera  et  testimonio  commendatusP  in  curia 
Adaldagus*  ferulam  pastoralem  suscepit^-^  a  raagno  Ottone; 
palleum^"  episcopale^  sumpsit  a  papa  YII.  Leone *-^,  manus"  937. 

15  impositionem,  sicut  predecessores""  eius^^',  a  Magontino^ 
presule  '^.  Necdum  autemHammaburgensis^  cathedra  habuit'' 
suffraganeos,  quos  huius  Adaldagi  studio  recepit*. 

IT*.  Adaldagus  itaque  primo  ut  ingressus  est^  episco- 
patum,  Bremam  longo   prius  tempore  potestatibus  ac  iudi- 

20  *)  LIIII.  a 

II:   a)  Hie  —  secimdi  Al,   fehlt  BC;    in  Bl.C  fcingt   Jcein  neues   Buck  an. 

b)  bone  L. 

1:  a)  Cap.  L.  51;  Cap.  LI.  C(l).  2;  Cap.l.  B2.  (C2).        b)  ut  dicitur  fehlt  C. 

c)  genere  B.      d)  spetie  A 1 ;  specie  decorus  C.      e)  a  C 1 .      f )  est  fehlt  C.      g)  Hil- 
25  dinensi  Bl.     h)  Adalalwardus  A  1 ;  Adaluardi  B2.     i)  A  1,  vgl.  auch  III,  65  (64),  An- 

fang;  cognitissima  BV^.2.  C;  eher  cogintissima  als  cognit.  Bl^^.  k)  ferunt  hinter 
Sclauorum  C.  1)  populis  BC.  m)  eo  predic.  tempore  C.  n)  quos  Al.  o)  Scithas 
Bl^;  Scytas  CI.  p)  commendatur  Al.  q)  a  magno  Ott.  suscepit  C;  Octone 
B la.  r)  pallium  B.  s)   archiepiscopale  BC.  t)  Leone    septimo 

30  (VII.  B  2)  J?.  u)  Manus  J.1.  v)  precessores,  von  anderer,  gleichzeitiger  Hand 

korr.  predec,  Al.  w)  sui  51«.  x)  Mogontino  £1^.  C;  Mogantino  Bl^;  Mo- 
gentino  B2.  y)  Hamburgensis  B.  z)  suffrag.  habuit  C.         a)  recipit  B2; 

accepit  C2. 

2:   a)  kein  neues  Kap.  in  BC. 

35  1)   Vgl.  Vergil  Aeneis  VI,  846:    Uuus  qui   nobis   cunctando  resti- 

tuis  rem.  (L).  2)  Sallust  lug.  10-^,2:  quorum  et  fides  coguita.  (K). 
Sulp.  Severus  V.  Martini  Kap.  5:  cuius  tunc  in  Dei  rebus  spectata  et 
cognita  fides  habebatur.  3)  Ehoas  friiher,  denn  Adalward  ist  schon 
am  27.  Okt.  933  gestorhen.  (L).        4)  Wie  Adaldag  hei  Hofe  die  Gunst 

40  der  Konigin  Maihilde  gewunn,  erzdhlt  die  V.  Mathildis  reg'mae  (altera) 
Kap.  8,  SS.  IV,  288.  (L).  .Adeldag  ivar  in  der  Kanzlei  Ottos  I.  tdtig, 
vgl.Bre^lau,  Urlcundenlehrel^,4:^'df.,  Stengel,  Diplomatik  der  deutschen 
Immnnitdtsprivilegien  S.  141.  6)  Im  J.  937  zwischen  dem  4.  Februar 
imd  30.  Juni ;  Hauck  III^-  *,  1005.        6)  Das  erhaltene  Stiiclc  der  Ur- 

*5  Jcunde  (J.-L.  n.  8612;  Curschmann  n.  15j  halt  Curschmann  S.  84.  86 
fiXr  Falschung,  Brackmann  S.  506  fiir  edit.  7)  Hildibert?  (f  81.  Mai 
937).  Sein  Nachfolger  Friedrich  wurde  am  9.  Juni  937  geiveiht. 
8)  Vgl.  Sallust  lug.  43,  2:  Is  ubi  primum  magistratum  ingressus 
est.   (K). 


62  M.  ADAM  BREMENSIS 

ciaria  manu  compressam^  precepto^^  regis  absolvi  et  instar 
reliquarum  urbium  immunitate  simulque^  libertate  fecit 
donari.  Precepta  regis  haec  continentia^  presto  sunt  et 
alia.  Mox  de  legatione  sua,  quae  pro  gentium  salute  primo 
a  decessoribus '^  suis  recepta^  hoc  sibi  ordine  provenit,  ut,  5 
quod  alii  in^  lacrimis  seminarunt ^,  ipse  in  gaudio  meteret^, 
toto,  inquam,  animi  desiderio  succensus  aestuabat,  quo- 
modo  perficeret,  quod  religioso  pietatis  formabat  affectu. 
Rom.  8, 28.  Et  "^quoniam  diligentibus  Deum   omnia   cooperantur  in  bo- 

num"*,  dedit  ei  Dominus  ad  voti  successum  et  prosperitatem  la 
temporis  et  gratiam  regis.  Cuius  ita  usus  est  familiaritate, 
quod  a  latere  eius  raro  unquam  divelleretur^-^;  nunquam^ 
tamen  aut  parrochiae  necessitatis  defuit  aut  legationis  suae 
curam^  posthabuit.  Quin  immo™  victoriosi  et  iustissimi 
Matt^.  16, 23.  animum^^  regis  in  omnibus,  'quae  Dei  sunt*,  paratum  cer- is 
nens  tum°  precipue  studium  eius^  ad  conversionem  paga- 
norum  incitare  non  cessavit.  Quod*i  etiam  pro  sententia 
eius^'  ita  evenit,  Deo  cooperante*  et  piissimi  regis  dexte- 
ram  in  omnibus  corroborante. 

III*.    Otto  igitur   rex   divino   fultus   auxilio,   cum  pri-  20 
mum^^   ab  insidiis   fratrum    suorum    ereptus   est,   iusticiam*^ 
et  indicium  ^  populis  fecit.     Deinde  postquam  omnia  ferme 
regna,  quae*^  post  mortem  Karoli  ^  defecerant,  suo  ^  imperio 

a)  oppressam  C.        b)  precepta  Al.        c)  que  fehlt  Al.        d)  predecess.  C. 
e)  suscepta  Bl.         f)  in  fehlt  Al.         g)  seminaverunt  B2.        h)  JSl.  C;  develle-  25 
retur  J.1;  avelleretur  £  2 ;  vgl.  unten  II,  24  (21),  S.  82,  Z.  14;  //,  11  (9),  S.  68,  Z.  13. 
i)  nq.  (nonq.)  Al.       k)  necessitati  parochiae  C2.       1)  coram  B2.       m)  quinimmo 
CI.  n)  regis  anim.  BC.  o)  cum  ^1.  51b;  tum  precip.  fehlt  C.  p)  eius 

fehlt  Al.        q)  quod  Bl.C.        r)  eius  fehlt  BC. 

3:  a)  Jcein  neues  Kap.  in  Bl.  C2,  aber  in  CI;  Cap.  II.  B2.  (C2).       b)  quam-  30 
primum  B2,        c)  iudicium  et  iusticiam  BC.  Helm.       d)  qui  B2.       e)  Carol. 
£lb.  2.  C2. 

1)  DO.  J.  11  vom  30.  Jiini  937  verleiht  Adaldag  fiir  die  mona- 
steria  seines  Bistums  talem  libertatem  et  tuitionem  .  .,  qualem  cetera 
per  nostrum  regnum  monasteria  noscuntur  habere.  DO.  I.  307  vom  35 
10.  August  965  nimmt  die  Bremer  Kaufleiite  in  Schutz,  dafS  sie  in 
omnibus  tali  patrocinentur  tutela  et  potiantur  iure  quali  ceterarum 
regalium  institores  urbium,  nemoque  inibi  (in  Bremen)  aliquam  sibi 
vendicet  potestatem  nisi  prefati  pontificatus  archiepiscopus  et  quem 
ipse  ad  hoc  delegaverit.  2)  Ps.  125,  5:   Qui  seminant  in  lacrimis,  40 

in    exultatione    metent.     (L).  3)    Fast   dieselben    Worte    unten 

Kap.  11  (9)    filr    die    Jahre    961 — 965;     fiir    diese  Zeit    passen    sie, 
nicJd    fiir    die   ganze   Zeit   Adaldags;     vgl.  Hauck   III^-^,   92,    N.  6; 
Beliio    I,  107 — 109.       Wieder    dieselben    Worte    unten    Kap.  24  (21). 
4)   Vgl.  Marc.  16,  20:   Domino   cooperante   et   sermonem   confirmante  45 
sequentibus    signis.  5)   iudicium   et   iustitiam    (so  BC)   (populo) 

facere   hduflg  m  der  Vulgata;    z.  B.  Ps.  98,  4;    2.  Beg.  8,  15;    1.  Bar. 
18,  14  usw.  (K).  6)  Vgl.  ludith  2,  3:    Ut  omnem  terram  suo  sub- 

iugaret  imperio. 


LIB.  IT,  CAP.  II.  III.  63 

subiugaret%  in  Danos  arma  corripuit  ^^  quos  antea^*^  pater 
eius  bello  compressit.  Illi  ^  vero  bellare  ^  moliti  apud  Heidi- 
bam*^  legates  Ottonis  cum  marchione  trucidarunt®,  omnem 
Saxonum  coloniam  funditus  extinguentes.  Ad  quam  rem 
5  ulciscendam  rex  cum  exercitu^  statim^  invasit  Daniam^. 
Transgressusque'  terminos  Danorum,  apud  Sliaswig^  olim 
positos,  ferro  et  igne  vastavit^  totam  regionem  usque  ad 
mare  novissimum  ^,  quod  Nortmannos"^  a  Danis  dirimit  et 
usque  in  presentem  diem  a  victoria  regis  Ottinsand"-*  dici- 

10  tur.  Cui  egredienti°  Haroldus^  apud  Sliaswig^i  occurrens 
bellum  intulit.  In  quo  utrisque  viriliter  concertantibus^-^ 
Saxones  victoria  potiti^  sunt,  Dani  victi  ad  naves  cesse- 
runt^.  Tandemque*  condicionibus  ^  ad  pacem  inclinatis 
HaroldusP   Ottoni   subicitur,    ef^   ab  eo  regnum'^  suscipiens 

15  christianitatem  in  Dania  recipere  spopondit\  Nee  mora 
baptizatus"^  est  ipse  HaroldusP  cum  uxore"^  Gunhild^-'^  et 
filio   parvulo'^,   quem""  rex   noster   a  sacro  fonte  susceptum 


a)  subiugarat  Bl^.2.  C.  b)  ante  C.  Annul.  Saxo.  c)  Enim  vero  tunc 
rebellare  BC;  Illi  vero  t.  reb.  Ann.  Saxo.         d)  Heidhbu  B 1 ;  Hedaby  B  2 ;  Heide- 

20  bam  C.  e)  bellarunt,   von  derselben  oder  ganz  gleichzeitiger  Hand  korr.  trucida- 

runt,  Al.  f)  excercitu  hier  Al,  stets  Bl^.  g)  statim  fehlt  C.  h)  am  Rande 
£1*:  Bellum  Ottonis  et  Danorum.  i)  que  fehlt  C2.  k)  Sleswich  Bl-^;  Sles- 
wigh  £lb;  Sliaswigh  B2.  1)  totam  vastav.  reg.  C.  m)  Danos  a  Nordmannis 
CI;  a  Danis  Nordmannos  C2.  n)  Al.  Ann.  Saxo,  vgl.  unten  IV,  1;    Oddesund 

26  £la;    Oddesunt  51b;    OttesundJ5  2;    Ottinsunt  C.  o)  regred.  C.  p)  Haral- 

dus  B2.         q)  Slaswig  B2;   Sliswig  CI;   die  iibrigen  Ess.  wie  in  N.  k.  r)  cer- 

tantibus  BC;  vgl.  N.  5.  s)  potiti  Danos  ad  naves  cedere  coegerunt  C.  t)  que 
fehlt  C.  u)  regnumque  ab  eo  C.  v)  spospondit  51.  w)  am  Rande  Bl^:  Harol- 
dus  rex  baptizatur  IIII;  baptiz.  est  hinter  parvulo  C.      x)  ux.  sua  G.  C.      y)  Gron- 

30  hild  £lb;  Gunild  B2.        z)  quem  filium  rex  C. 


1)  Dieser  ganze  Bericht  iiher  Ottos  1.  Ddnenzug  ist  sagenhaft; 
vgl.  0.  Griind,  Forscli.  z.  deutschen  Gesch.  XI,  561 — 592.  Vgl.  unten 
II,  24,  *S'.82,  N.l.  2)  Ohen  I,  57  (59),  S.  56/".;  dort  ist  auch  von  dem 
marchio,   der   colonia  Saxonum   und  der  Reichsgrenze  hei  Schleswig  die 

35  Bede,  Biereye  S.  88  will  daJier  II,  3  ebenso  wie  I,  hi  anf  den  Bericht 
des    quidam    episcopus    Danorum    zuriickfiihren.  3)   Bent.  34,  2: 

usque  ad  raare  novissimum;  vgl.  Joel  2,  20;  Zachar.  14,  8.  (K) ;  usque 
—  dicitur  fast  ivorllicli  (mit  einer  Auslassung)  ebenso  unten  IV,  1. 
4)  Adam  denkt  an  das  Meer  zwischen  Ddnemark  und  Norwegen,   also 

40  das  Kattegatt.  Ber  Name  Odde  Sand  Jcommt  im  Lim fjord  vor,  zwischen 
der  Insel  Hiyholm,  und  dem  Festlande,  daran  konnte  hi  BC  gedacht 
sein;  vgl.  Kohlmann  S.  110.  Aber  Adams  urspriingliche  Form  pafSt 
wohl  Jcaum  dazu,  5)  Vgl.  unfen  II,  31  (29),  S.  92,  Z.  12  f.:  in  quo 
viriliter  utrisque  certantibus.  6)   Vgl.  unten  JZJ,  34(33):  Tandem 

45  seditionibus  ad  pacem  inclinatis.  7)  Die  Namen  der  Konigin  und 

ihres  Sohnes  und  vielleicht  etwas  iiher  ihre  Schicksale  konnte  Adam  im 
Liber  fraternitatis  Bremensis  ecclesiae  gefunden  haben,  vgl.  unfen  II, 
28  (26)  und  Schol.  37  (38).  Fine  andere  Gattin  Haralds  nennt  ein 
Runenstein,  Tove  die  Tochter  des  Mistivi  (des  Fiirsten  der  Abotriten), 

50  Steenstrup,  Danmarks  Rigeshistorie  I,  360;  Wimmer  I,  2,  73 — 79. 


(Jan.  2). 


64  M.  ADAM  BREMENSIS 

Sueinottu'^  vocavit.  Eo  tempore  Dania  cismarina,  quam 
ludland^  incolae  appellant,  in  tres  divisa  episcopatus^ 
Hammaburgensi  episcopatui^  subiecta  est.  Servantur  in 
Bremensi  ecclesia  precepta  regis  2,  quae  signant  Ottonem^ 
regem  in  sua  ditione  regnum  Danicum  tenuisse,  adeo  ut  5 
etiam  episcopatus^  ille  donaverit.  In  privilegiis  autem 
^^P;  Romanae  sedis  videri  potest,  quod  Agapitus^  papa^  Hamma- 
burgensi  ecclesiae  de  salute  gentium  congratulatus  omnia, 
quae  a  decessoribus^  suis  Grregorio,  Nicolao^,  Sergio  et 
ceteris  Bremensi  archiepiscopatui^  concessa  sunt,  et  ipse  10 
concessit  Adaldag^o.  Cui  etiam  sua  vice  ius  ordinandi  epi- 
scopos  tam  in  Daniam  quam  in  ceteros^  septentrionis  po- 
pulos  apostolica  auctoritate  concessit ^ 

IIII*.    Igitur  beatissimus   pater^'  noster   primus^  ordi- 
navit     episcopos'^    in    Daniam,    Horitum    (Haredum)®    ad^is 
Sliaswigs,  Liafdagum  ad  Ripam,  Reginbrondum^  ad  Haru- 
sam'-*.     Quibus^   etiam   commendavit^  illas  ecclesias,  quae 


a)  Suenotto  B.C2.  b)  Wiudland  orf^r  Windland  JB1«;  Jutland  jBI^.  2;  lut- 
lant  C.  c)  archiepiscop.  est  subiecta  C.  d)  regem  Ottonem  C.  e)  ille  epi- 
scopatug  C.  t)  Agapetus  B2.  C2.  g)  predecessor.  C.  h)  Mcholao  CI.  20 

i)  episcopatui  B 1^ ;  concessa  sunt  archiep.  C.       k)  ceteros  feftlt  BC.       1)  am  Rande 
Bl^^:  De  tribus  primis  Danie  episcopis. 

4:  a)  keiti  neues  Kapitel  in  BC.  b)  archiepiscopus  statt  pater  BC.  c)  nost. 
omnium  primus  C.  d)  episc.  fehlt  B;  in  Dan.  episc.  C.  e)  horitu  j|  haredum 
Al,   Lappenberg  konjizierte:    Horit  vel  Haredum;    die  Vorlage  (oder  Urhs.)  von  Al  2b 

wird  gehabt  haben:  i^qS^^',  Haroldum  BC;  Horedum  Chron.  breve  Brem.      f)  a,Al. 

g)  Sleswicli  £la;    Sleswigh  i?lb;    Slesuicli  B2;    Sliaswich  C.       h)  Reginbrundum 
Bl^^.2;  Regnubrandum  Bl^;  Reinbrandum  C.  i)  Arusiam  Bl;  Arhusiam  jB2; 

Arhusan  CI;  Arliusam  C2.        If)  quibus  Bl.        1)  ill.  commend,  eccl.  C. 


1)  Ehenso  unten  IV,  1.  2)  DO.  I.  294  vom  2Q.  Juni  965  Tcann  30 
cdlein  gemeint  sein,  ivorin  Otto  I.  die  Besitzungen  der  ddnischen  Bischofe, 
die  in  marca  vel  regno  Danorum  gelegen  smd,  von  Zinszalilung  an 
seine  Grafen  und  alien  Eingriffen  derselhen  hefreit,  audi  iiber  die  JLeib- 
eigenen  und  Kolonen  der  Bischofe  Verfilgungen  trifft.  Die  Echtheit 
ericeist  A.  M.  v.  Liliencron,   Die  Beziehungen  iisw.  Kap.  1.  3)  Die  35 

vorhandene  Urk.  Agapets  II.  (J.-L.  n.  3641;  Curschmann  n.  11)  hat 
fast  nichts,  loas  Adams  Angahen  entsprdche,  kann  also  nicht  echt  sein; 
vgl.  Curschmann  S.  66,  N.  7.  4)  Diese  drei  Bischofe  werden  in  den 
AJcten  der  Synoden  zii  Ingelheim  und  Mouzon  vom  7.  und  13.  Jan.  948, 
Constit.  I,  13  f.,  Bicheri' Historiarum  II,  69,  SS.  rer.  Germ.^  S.lSf;4.o 
Flodoardi  Ami.,  SS.  Ill,  395/1  erwdhnt.  Als  Hareds  Todestag  geben 
das  Necrolog.  Merseburgense  und  das  Dipiychon  Bremense  den  21.  April 
an;  nach  dem  Or  do  Slesvicensium,  episcoporum,  SS.  VII,  392,  ware  er 
24t  Jahre  Zan^  (948 — ^12)  Bischof  gewesen,  urns  sicherlich  falsch  ist.  (L). 
Vgl.  iiber  diesen  Ordo  F.  Wigger,  MeckUnburg.  Jahrbb.  42,  Anhang  D,  45 
31^'.;  H.Bre/Slau,  Deutsche  Zeitschr.  f.  Geschichtswissenschaft  XI,  162; 
Biereye  a.  a.  0.  S.  50/f. 


LIB.  II,  CAP.  Ill -VI.  65 

trans  mare  sunt,  in  Fune*,  Seland^  et  Scone ^  ac  in 
Sueonia.  Anno^  archiepiscopi  factum  est  hoc^  XII.  Et 
haec  quidem  initia  celestis  misericordiae  secutum  est  tale 
incrementum,  Deo  cooperante  \  ut  ab  illo  tempore  usque 
5  in  hodiernum  diem  ecclesiae  Danorum  multiplici  borealium 
gentium  fructu  redundare  videantur^ 

Y^  Ferunt^^  etiam  ipso  tempore  fortissimum  Ottonem** 
regem  universes  populos'^  Sclavorum  imperio^  subiecisse. 
Quos^  pater  eius  uno  grandi  bello^  domuerat^,  ipse*  tanta 

10  virtute  deinceps  constrinxit,  ut  tributum  et  christianitatem 
pro  vita  simul  et  patria  libenter  offerrent  victori,  baptizatus- 
que^  est  totus  gentilium  populus^,  ecclesiae^  in  Sclavania^ 
tunc  primum  constructae^  De'^  quibus  rebus  circa  finem', 
ut^  gestae  sunt,  oportunius^  aliquid  sumus  dicturi. 

15  Yl\    Invenimus^    adhuc    in    scriniis   ecclesiae    nostrae  (5). 

Coloniensem  archiepiscopum,  qui  tunc  claruit,  Brunonem  *, 
postquam  Hammaburg  nostram  vidit^  habere  suffraganeos, 
veterem^  de  Brema  instaurasse^  querelam^/,  sperans  se 
quae    voluit   eo   facilius   adepturum,    quod^  regis   erat  con- 

aofrater**  Ottonis.  Sed  dum  frustra  laborasset^.^  omnibus 
modis,   nee   papae   consilium^  nec^  dicitur  fratris  meruisse 

*)  ipse  Otto   tauto   deinceps  Dei   adiutorio  B;    ipse  Otto  dein- 
ceps tanta  Dei  adiutorio  potentia  C. 
'**)  filius  BC. 

25  a)  Fionia  B;  Fiune  01;   Fiane  C2.         b)  Selandia  Bl.         c)  Scania  JSl: 

bcane  B2.       d)  Hoc  fact,  est  anno  archiep.  XII'>.  C.       e)  videntur  B2. 

5:  a)  Cap.  LI.  £1.02;  Cap.  III.  B2.(C2);  kein  neues  Kap.  in  CI.  b)  Quo 
etiam   tempore  fortissimus  rex  Otto  O.  c)  regem  Otton.  B;   vgl.  C  in  N.h. 

d)  bclav.  pop.  BC.      e)  suo  imperio  B;  suo  subiecit  (subiicit  02)  imp.  O.      f)  Ouos- 

30  que  £la;  quosque  £1^.2;  Et  quos  O.  g)  praelio  B2.  h)  Baptizatusque  B: 
sicque  baptizatur  gentil.  pop.  universus  0.  i)  Eccles.  B;  et  eccles.  O.  k)  Slauon. 
B2.  Ann.  Saxo;  tunc  prim,  in  Sclav.  O.  1)  sunt  constr.  O.  m)  de  52   O 

n)  gestae  ut  sunt  0  2.       o)  oport.  sumus  aliq.  dicturi  B2;  oport.  aliq.  dicemus  C. 

oc  n  1     .^-  .^^  ein  neues  Kapitel  in  A  1.  CI;   nicht  in  B.C2.  b)  Igitur  post  hec 

35  Ooloniensis  archiepiscopus  Bruno  videns  iam  Hammaburg  nostram  divina  opitu- 
lante  gratia  suffragan,  habere,  veterem  de  Brema,  sicut  in  scriniis  eccles.  nostre 
invenimus,  mstauravit  querelam  0.  c)  videt  B2.  d)  vet.  instaur.  de  Brema 
querel.  B.         e)  quQrelam  Al.  f)  qu.  reg.  erat  filius  Ott.  B2;   qu.  erat  regis 

films  Ott.  Bl ;  qu.  filius  erat  Ott.  regis  O.      g)  omn.  modis  laborasset  O.      h)  con- 
40  cuium^lb.  02.      1)  nee  patris  dicitur  mer.  auxil.  B;  nee  pat r is  meruit  habere 

1)  Vgl  S.  62,  JSf.  4.  2)  I,  56  (58),  S.  56,  ZAlf.  3)  Ndmlich 
am  Ende  der  Bt'zdhhmg  von  den  Taten  Adaldags,  unten  11.  26  (24) ; 
vQl.  auch  II,  20  (17),  8.  75.         4)  Erzh.  von  Koln  953-965.  (L).     In 

*5  BC  ist  anscheinend  Ottos  Bruder  Bruno  von  Koln  mit  seinem  Sohne 
Wilhelm  von  Mainz  verwechselt.  Nach  HaucJc  III  3-  *,  93  mit  N,  4 
hdtte  schon  Wicfrid,  Brunos  Vm-gdnger,  die  Sache  mit  Hamburg- 
Bremen  anhdmgig  gemacht.  5)  Vgl.  Vergil.  Georg.  I,  378:  veterem 
ranae  cecinere  querellam.  (K).       6)  loh  9,' 29:  frustrA  laboravi;  ebda. 

50  39,  16:  frustra  laboravit.   (K). 

Adam  Bremensls.  5 


Q6  M.  ADAM  BREMENSIS 

auxilium.  Ita  vir  nobilis  idemque'*  sapiens  auctoritate 
pontificis  Adaldagi  facile  superatus  in  gratiam^  nostrae 
ecclesiae^,  ut  scribitur  \  cum  satisfactione^  redivit"^,  predi- 
cans  Hammaburgensem  ecclesiam,  quae  in  tanto  gentilium 
periculo  constituta  sit,  non  debere  laedi^  ab  aliquo,  verum  5 
dignam  esse,  quae  omni  consolationis  amore  foveatur  et 
celebretur  ab  omnibus  ubique  ecclesiis.  Adhuc  posteris  in 
memoria  est  quendam  Erp^,  diaconem  pontificis  Adaldagi  2, 
quia  fideliter  ei  astiterit  in  prefata  contentione,  Ferdensi 
ab  rege^  episcopatu  donatum.  Simula  et  alios  fratrum,  10 
qui  in  predicatione  Danorum  et  Sclavorum  cum  archiepi- 
scopo  studiosi  fuerunt,  pro  labore  suo  maioribus  asserunt 
cathedris  intronizatos^. 

(6).  YII*.    Nempe   studium   patris  Adaldagi  totum^  fuit  in 

conversione  gentium,  in  exaltacione  ecclesiarum,  in  salute^  i5 
animarum,    pro    cuius    rei   magisterio'^   meruit  vir  dilectus® 
Deo  et  hominibus*,  ut  omnibus^  in  veneratione®  haberetur, 
etiam  inimicis. 

(7).  YIII^    Post  haec^    cum   rex   victoriosissimus  Otto   ad 

liberandum^  sedem  apostolicam  vocaretur^  in  Italiam^  con-  20 
silium  fertur^  habuisse'\  quem  post  se  vicarium  potestatis 
ad  faciendam  iusticiam  relinqueret^  in  his  partibus,  quae 
barbaris  confines  sunt  terminis.  Nonduni  enim  post  tem- 
pera Karoli^  propter  veteres  illius  gentis  seditiones  Saxo- 
nia  ducem  accepit  nisi  cesarem.  Qua  necessitate  rex  per-  25 
suasus^  Hermanno  primum  tutelae  vicem  in  Saxonia  com- 
misit.     De   quo  viro    et   progenie  viri,    quoniam   tam   Bre- 


a)  atque  C.  b)  nostre  grat.  eccles.  C;  nostre  eccl.  fehlt  B2.  c)  eccles. 
cum  digna  satisf.  C  d)  rediit  BC.  e)  lecti  ^1*.  f)  Erponem  (Exponem 
£lb)  dyaconem  Bl;  quendam  Archidiaconum  pontificis  B2;  Erp  diaconum  C2.  30 
g)  simul  B2.  C.  h)  intronixatos  Bl^;  intron.  et  de  studio  Adaldagi  ad  predi- 
cationem  gentium  et  origine  ducum  norma  jBI.  CI;  et  de  stud.  —  norma  in 
Klammern  C2. 

7:  a)  Cap.  LII.  Bl.  C(l).  2;   kein  neues  Kap.  in  B2.  (C2).  b)  totum  in 

convers.  fuit  gent.  C.       c)  salutem  B2.        d)  ministerio  B2.        e)  Deo  et  homin.  35 
dilectus  C;  dil.  Deo,  ut  hominibus  in  vener.  B2.       f)  ab  omnibus  Bl. 

8:  a)  Cap.  LIII.  Bl.  C(l).2;  Cap.  IIH.  B2.  (C2).  b)  hec  veto  cum  C. 
c)  liberandam  C.  d)  vocaretur  —  habuisse  fehlt  A  1.  e)  Ytal.  CI.  f)  consil. 
habuit  C.       g)  reliquerunt  Al.       h)  Carol.  B  1^.2.0 2. 


1)  In  einer  verlorenen  Urkunde.  2)   Vgl.  Tliietmar  III,  6  (4):  40 

Erp,  prepositus  Bremensis,  intercessione  Aetheldagi  archipresulis 
ordinatur  (praesul  Verdensis).  (L).  3)  Von  Otto  II.  i.  J.  976  nacli 
Thietmar  a.  a.  0.  (L).  Vgl  Uhlirz,  Otto  IL,  S.  73  (N.  B)  und  S.  62. 
4)  Eccli.  45,  1:  Dilectus  Deo  et  hominibus.  5)  Vgl.  ohen  S.  2,  Z.  3: 
Hac  ego  necessitate  persuasus.  45 


LIB.  II,  CAP.  VI-X.  67 

mensi  ecclesiae  quam  aliis  magno  excidio*  surrexisse  viden- 
tur^-^,  altius  ordiri  necessarium  duxi. 

Vim*.    Yir  iste^  pauperibus  ortus  natalibus  primo,  ut  (8). 
aiunt,  septem  mansis  totidemque  manentibus  ex  hereditate 

5  parentum  fuit  contentus.  Deinde,  quod^  erat  acris  ingenii^ 
decorisque  ^  formae,  cum*^  pro  merito  fidei  et  humilitatis, 
quam  dominis  et  paribus®  exhibuit,  facile*  notus^  in  pa- 
latio^  ad  familiaritatem  pervenit^^  ipsius  regis.  Qui  com- 
perta  iuvenis  industria  suscepit  eum  in  numero  ministrorum, 

10  deinde^  nutricium  precepit  esse  filiorum;  mox  etiam  succe- 
dentibus  prosperis  ^  commisit  ei  vices  prefectorum'^-^.  In 
quibus  officiis  strennue  administratis  dicitur  manentes  suos 
pro  furto  in  iudicium^  delates  data  sententia  simul  omnes 
dampnasse  ™  ad  mortem.    Cuius  novitate  '^  facinoris  et  tunc 

15  carus^  in  populo  et  clarissimus  deinceps  factus  est  in  pa- 
latio.  Postquam  vero  ducatum  Saxoniae^  meruit,  iudicio 
et  iusticia^  gubernavit  provinciam,  et  in  defensione  eccle- 
siarumi'  sanctarum^  studiosus^  permansit^  usque  in  finem. 
Nam    et  Bremensi   ecclesiae    ac  matri  Hammaburg   fidelis 

20  extitit  ac^  devotus,  multa  bona  faciens  in  fratres  ^^  et  in 
omnes  Saxoniae  congregationes. 

X*.    Igitur    tali   viro    piissimus    rex    et    archiepiscopus  (9). 
noster  vices  ^  suas  in  hac  regione  commendantes  in  Italiam^" 
discesserunt*^.     Ubi   rex    habito®   concilio^  episcoporum  lo-  ^^1- 

25  a)  surrexisse  vid.  excidio  C.        b)  videtur  BC  verderbt,  vgl.  N.  1. 

9:   a)  Cap.  LIIII.  B1.C2\  kein  neues  Kap.  in  5  2.  01.  (2).  b)  quia  CI. 

c)  que  fehlt  A  1;  decore  forme  Ann.  Saxo.  d)  turn  £!»(?).  Ann.  Saxo.  e)  pa- 
tribus  C2.  f)  notus  esset  in  BC.  g)  curia  C.  h)  ips.  regis  pervenit  C. 
i)  Deinde  Al.  k)  prefecture  C.  1)  in  iud.  lehlt  Al,   steht  Ann.  Saxo;   in 

30  iudicio  Helm.  m)  ad  mort.  dampn.  C.  n)  clarus  B2;  charus  (7  2.  o)  mer. 
Saxonie  C.  p)  sanct.  eccles.  BC.  q)  studiose  B.  r)  usque  in  fin.  per- 

mansit  C.         s)  et  B2. 

10:  a)  Cap.LV.  £1.  C(l).2;   Cap.V.  £2.  rC2;.        b)  vires  C 2.        c)  Ytal. 
jBla.  CI.      d)  disscess.  J.  1 ;  decesserunt  B2.      e)  episc.  hab.  concil.  C.      f)  con- 
35  silio  51b.  2. 

1)  Hermanns  Nachkommen  im  11.  Jh.,  Bernhard  IL,  Ordulf  und 
Magnus  sind  hier  gemeint,  nicht  Hermann  selbst.  2)  Der  sagenlmfte 
CharaJcter  des  Folgenden  ist  allgemein  anerkannt;  vgl.  z,  B.  Kopke- 
Dummlerj  Otto  L,  Exlcurs  III,   S.  570—576.  3)  Sallust  lug.  6,  4: 

40  lugurtha,  ut  erat  .  .  acui  ingenio.  Ebenso  unten  111,2,  (L).  4)  Sail. 
Jm^.  63, 4:  facile  notus.  (K).  5)  6^en.  40,  23:  succedentibus  prospe- 
ris.  (K).  6)  Praefectus  ist  gleich  comes,  Graf;  vgl  M.  Tangl,  MIOG. 
XX,  204/".  7)  Ahnlich  unten  II,  35  (33):  Cuius  novitate  miraculi; 
IV,  40  (39):  Cuius  rei  novitate  pervestiganda.  8}   Vgl.  oben  S.  62, 

45  N.  5.  9)  Vgl.  unten  III,  66  (65):    in  defensione   sanctarum   eccle- 

siarum ;  so  hat  hier  BC;  der  Text  von  A 1  darf  aber  nicht  gedndert 
werden,  weil  Ann.  Saxo  und  Helm,  ihn  ebenso  bieten.  10)  Die  Kano- 
niker  in  Hamburg  und  Bremen. 

5* 


68  M.  ADAM  BREMENSIS 

hannem   papam,    cui  Octaviano^  cognomentum^  erat,  mul- 
tis^  acciisatum  criminibus  depoiii^  fecit,  quamvis  absentem 
—  nam  fuga  iudicium   subterfugerat®  — ,    et  in  locum  eius 
F^r  P^'^^^"^^*^  Leonem    ordinari^.     A  quo^  ipse  mox  coronatns 
■  imperator   et   augustus  a  populo  Romano    consalutatus  est,  5 
anno^  regni^  XXYIII  ^,   post  coronatum  Romae  Karulum^ 
CLIII*. 
(9).  XI^.  Eo^  tempore  imperator  cum  filio^  quinquennium *=.® 

in  Italia'*  commoratus  filios'^  Beringarii^  debellavit  Romam- 
que  pristinae  ^  reddidit  libertati.  His  diebus  annisque  toti-  lo 
dem  noster  archiepiscopus,  apud  quem  summa  consiliorum*^ 
pendebat^,  in  regno ^  Italia e**  conversatus  est;  non^' sponte, 
inquam,  sed  quod'  a  regum  latere  divelli  ^^  non  potuit. 
Ingens^  lucrum  de  peregrinatione  sua  Bremensi  ecclesiae 
paravit.  Tunc  enim  collegisse  traditur  patrocinia  sancto-  is 
rum^^,  quibus  nunc  et  in  aevum  triumphat*  hoc  nostrum 
episcopium.  Fertur""  eius  populus  non  ferens  diuturnam" 
boni  pastoris  ^^  absentiam  nuntiis  et  litteris  metum  ingerenti- 
bus  tandem   effecisse,  ut  suum  gregem  visere°  dignaretur. 

a)  Octauianus  Bl.  C.  b)  nomen  C.  c)  multis  fehlt  0  2,  d)  fecit  20 

deponi  C.  e)  declinaverat  B.  f)  promptum  Bl.  C;  promtum  B2.  Alb.  Stad. 
g)  ordinari  precepit  C.  h)  Anno  41.1a.  B1^.2.C2.  i)  regni  sui  C.  k)  Karo- 
lum  jBla.  CI;  Carolum  £  lb.  2.  (7  2;  Karol.  Rome  C. 

11:  a)  Cap.  LVI.  B1.C2;  kein  neues  Kap.  in  B  2.  01.  (2).  b)  Eodem  B2. 
c)  in  Ytal.  (It.  C2)  per  quinquenn.  C.  d)  Ytal.  J51a.  CI.  e)  Berengarii  B.  C2.  25 
f)  conciliorum  C  2.  g)  regna  A  1.  !».  h)  Non  Al.  B 1^.  2,  C;  vgl.  N.  k.  i)  quod  — 
quasi  (S.  69,  Z.  2)  lautet  so  in  G:  quod  a  regum  latere  divelli  non  poterat,  unde 
magnum  ecclesie  sue  lucrum  paravit.  Tunc  eciam  sanctorum,  quibus  nunc  et  in 
evum  hoc  triumphat  episcopium,  patrocinia  collegisse  traditur.  Populus  itaque 
boni  pastoris  diuturnam  graviter  ferens  absentiam  nunciis  et  litteris  metum  30 
ingerentibus  tandem,  ut  suum  reviseret  gregem,  sollicitare  curavit.  Cui  eciam 
demum  in  patriam  venienti  totus  simul  populus,  et  extranei  cum  ipsis,  itinere 
tridui  occursantes  et  pre  gaudio  flentes,  quasi  ...  k)  ingens  Al.  Bl^;  die  in 

N.  h.  k  mitgeteilte  Satzteilung  der  Hss.  ergibt  einen  abweicJienden,  von  Adam  wohl 
nicht  beabsichtigten  Sinn.  1)  hoc  triumph,  episcopium  C.  m)  Fertur  quia  35 

populus  eius  non  B.       n)  diuternam  A  1. 1*.        o)  revisere  B;  vgl.  C  in  N.  i. 

1)  protus   ist  gleich   protoscriniarius.    (L).  2)   Otto  I.  ist  he- 

kanntlich   von   Pax)st    loliann    XII.    am   2.  Fehriiar   962   ziim   Kaiser 
gekront,   dieser  ist  dann   abgesetzt  imd  der  Protoscriniar  Leo  (Papst 
Leo  VIII.)  am  6.  Bez.  963  an  seiner  Stelle  zum  Papst  qewdhlt  ivorden.  40 
(L).  3)   Vielmehr   im  26.  JaJire.    (L).  4)   Im   162.  Jahre.    (L). 

5)  Otto  II.  ist  erst  auf  dem  dritten  Zuge  im  Oktober  967  fiach  Italien 
gekommen.  (L).  6)  Drei  Jahre   und  vier  Monate,   von  August  961 

his  Januar  965.    (L).  7)  Adalbert,   Wido  und   Cono.  8)  Sielie 

das   Wort-  und  Sachregister   unter   pristinus.  9)   Vgl.  DO.  I.  248  45 

vom  6.  Okt.  962 :  consultu  atque  interventu  .  .  venerabilis  archiepi- 
scopi  Adeldac  summique  regnorum  nostrorum  consiliarii ;  DO.  I.  274 
vom  8.  Jan.  965:  Adaldag  venerabilis  archiepiscopus  et  .  .  nostri 
dilectissimi    consiliarii.    (L).  10)    Vgl.  oben  S.  62,   Z.  12;    unten 

S.82,  Z.14t.        11)   tJber  Meliquien,  die  damals  nacli  Sachsen  gekommen  50 
sind,  vgl.  Dummler,  OUo  L  S.  331.  343.  347.  354.  357.        12)  loh.  10,  11 : 
Bonus  pastor.    (K). 


LIB.  II,  CAP.  X— XII.  69 

Cui    etiam    venienti    perhibent    suos    et    extraneos    itinere 
tridui    occurrisse,    pre  gaudio   flentes,    et   quasi*   alteri  lo- 
hanni^*^   clamabant   dicentes:    'Benedictus   qui  venit  in  wo-  MaUk.  21,0. 
mine  Domini'. 

5  XII*.   Re  versus  ergo  in^  patriam  archiepiscopus,  sicut*' (10). 

'audivimus  et  cognovimus  et  patres   nostri   narraverunt  no-  ps.  77,  3. 
bis'*^,  duxit  in  comitatu  suo  Benedictum  papam  ordinatum,  965. 
sed  tunc^  ab  Ottone®  depositum.     Quem®  ille  in  Hamma- 
burg    custodiae    mandari^    precepit,     archiepiscopus    vero 

lomagno^  cum  honore  detinuit^  usque  ad  obitum  eius.  Nam 
vir  sanctus  litteratusque  ^  fuisse^  dicitur,  et^  qui  dignus 
apostolicae^  sedi  videretur™,  a  populo  Romano  nisi  quod 
per  tumultum  electus"^  est,  expulso  eo,  quem  ordinari  ius- 
sit°  imperator.     Igitur   apud   nos   in   sancta  conversatione  ^ 

15  vivens  ^  aliosque   sancte  vivere    docens,    cum   iam  Romanis 
poscentibus  ^  ab  cesare  restitui  deberet^,  apud  Hammaburg 
in  pace  quievit.     Transitus**  eius  IIII.  nonas  lulii  contigisse  Jw/.  4. 
describitur^      [Propositus^   illius    temporis   Bremae    claruit 
Eilhardus,   vir   spontanea   paupertate  clarus,    et  custos^  re- 

20  gulae  canonicae.  Tuncque*  scolas  ecclesiae  nostrae"  floren- 
tissimo  studio  rexit  Tiadhelmus'',  qui^  erat  ex  discipulis 
magni  Octrici  Magdeburgensis^-"^]. 

a)  vgl.  S.  68,  N.i.  b)  lohanni  ausgeschrieben  Al.l<^.  C,   also  hat  Adam 

80  geschrieben;  ihu  JSl*;  Christo  BV>.2. 
25  12:   a)  Cap.  LVII.  J51.  C2;    Cap.  VI.  52. /"C 2;,-    kein  neues  Kap.  in  CI. 

b)  archiep.  in  patr.  C.  e)  sicut  —  nobis  fehlt  G.  d)  item  B;  tunc  fehlt  C. 

e)  Ott.  imperatore  dep.  C.  —  quem  B2.  C.    f)  mancipari  C.      g)  cum  magno  hon.  B 2. 

h)  detin.  eum  usque  Bl;  usque  ad  obit,  eius  detinuit  C.        i)  dicitur  fuisse  B2. 

Is)  qui  et  C.         1)  apostolica  sede  B2.  (72.         m)  videtur  B2.         n)  est  electus 
30  JBl.        o)  preceperat  C.        p)  debuisset  C.        q)  Cuius  trans.  IIII*  (III.C?2).C. 

r)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  J.1.    Quo  in  tempore  Bremae  claruit  Eilh. 

vir  spont.  paup.  clarus,  ecclesie  propositus  C.      s)  reg.  canon,  custos  C.      t)  Tunc 

et  C.  u)  nostre  B,   feldt  C.  v)  Tyadh.  B.  w)  qui  fuerat  magni  Octr, 

Magdaburg.  discipulus  C.         x)  Magidburgensis  B  1». 

35  1)  Es  mu/3te  hei/3en:    lesu.    Matth.  21,  9,   vgl  Ps.  117,  26;    Marc. 

11,10;  (Luc.l9/SS).  Es  liegt  wohl  ein  Geddchtnisfeliler  Adams  vor; 
anders  Kohlmann  S.  75.  2)   Vgl  Dilmmler,   Otto  I.   S.  362,   N.  2. 

3)  Tob.  14,  17:  in  sancta  conversatione.  (K).  4)   Vgl  Thietmar  ed. 

Kurze  II,  28;   IF,  18;   62;    VII,  28.  5)  Dilmmler,    Otto  1.  S.  383 

40  imd  N.  2  dertM  an  die  Wahl  d.  J.  965  und  zieht  die  von  Adam  allein 
uberlieferte  Nachricht  in  Zweifel,  weil  Benedikt  schwerlich  sclion  965 
gestorben  ist  (vgl  ehda.  S.  379  N.  2).  Der  Wunsch  der  Homer  konnte 
vielleicht  audi  nach  dem  Tode  lohanns  XIII.  i.  J.  972  ausgesprochen 
loorden  sein,   vgl  Dilmmler  S.  506.     tjber  Fapstwahlen  jener  Jahre  vgl. 

45  SS.  XXXI,  213  mit  Holder- Egg ers  Noten  5  und  7  und  Archiv  IX, 
623/".  6)  Zum  gleichen  Tage  nennen  ihn  die  Nekrologien  von  Weifien- 
burg,  Magdeburg  und   das  Diptychon  Bremense.  7)   Als   envdhlter 

Erzbischof  von  Magdeburg  starb  er  981.  Vgl  iiber  ihn  Thietmar  von 
Merseburg  und  Richer.  (L) ;  dazu  Uhlirz,  Gesch.  des  Erzbistums  Magde- 

50  bwrg  S.  82/7'. 


70 


M.  ADAM  BREMENSIS 


(11).  XIII  ^.  Archiepiscopus  autem  reliquias^  sanctorum  mar- 

tyrum,  quas  ab  urbe  Roma  portavit^,  magna  per  parrochias 
suas  diligentia  distribuit^.  Antecessores*^  sui  Deo  servien- 
tium  animarum  quinque  cenobia  fundasse  dicti  sunt ^-2.  His^ 
ille  YI.  addidit  apud  Hesilingun^-^,  ubi  nobilissima  virgo^5 
Christi  Wendilgart^-*  et  pater  eius  Haldo^*^  nomine,  totum^ 
Deo  et  sancto  Vito™  martyri  patrimonium  suum  offerens, 
magnam^  virginum  turmam  congregavit.  Septimam  con- 
gregationem "^  in  Frisia  Ripesholt^-^  fecit  sanctorum  virorum 
de  predio  et  oblatione  quarundam  fidelium*  matronarum,  lo 
ReingerdP  et  Wendilae*^,  ubi  reliquias 


^1. 

sancti   locavit  Mauritii"^,    et 
alia  alibi. 


BC. 

sanctorum  locavit.  Haesunt^ 
reliquiae  sanctorum,  quas'^ do- 
minus  Adaldagus  ab  Ytalia^ 
porta vit';  corpora*  Quiriaci 
et  Cesarii,  item^^  Yictoris  et 
Coronae,  Felicis  et  Felici- 
ani'^,  Cosmae   et  Damiani^. 


15 


^)  nobilium  BC. 


20 


13:  a)  Cap.  LVIII.  £1.  0(1).  2;  kein  neues  Kap.  in  B2.  (C2).  b)  sanc- 

torum mart,  reliquias  C.  c)  deportavit  O.  d)  Nam  antecess.  C.  e)  funda- 
ruut  C.  f)  hiis  CI.  g)  Basilingun  ^l*;  Basili  .  .  von  erster  Hand,  Baschugum 
von  zweiter  Hand,  Bl^;  Basilingim  B2;  Heslinge  C.  h)  Christi  virgo  C.  i)  Wendil- 
gard  B  1.  C;  Vendilgarth  B2.  k)  Habdo  J5;  Haddo  C.  1)  tot.  patrim.  suum  25 
offerens  Deo  et  sancto  mart.  Vito  magnam  C.  m)  viro  B,  martyri  fehlt  daselbst. 
n)  in  Fresia  congregacionem  fecit  BC.  o)  Ripesh.  fehlt  BC.  p)  Reingerb 

J51a.2;  Reimgerb  Bl^.  q)  Wendele  C2.  r)  quas  ab  Ytal.  archiepiscopus 

deportavit  C.      s)  Italia  B2.C  2.       t)  corp.  videlicet  Quir.  C.       n)  item  feMt  C. 
V)  Feliciane  B.  30 


1)  Adam   sagt   nicht   etiva:    ad  Bnccensem   ecclesiam   transtulit. 
Vgl.  unten  N.  9.  2)   I  48  (45),    .S'.  45.  3)   Vql  Albert    von 

Stade  z.  J.  1136,  8^.  XVI,  323;  Thietmar  II,  42  (26).  (L).  4)  Thiet- 
mar  a.  a.  0.:  geminae  venerabiles  matronae,  quibus  unum  erat  voca- 
bulum  Winnilgerd  dictum.  5)  qiiidara  comes,  Hed  nomine  Thiet-  35 
mar,  der  ilin  aber  nicht  als  Vater  einer  der  ersten  Leiterinnen  hezeichnet. 
6)  Siehe  DO.  II.  302  vom  9.  Jan.  983.  (L).  Dm-t  sind  aiich  genannt 
duae    sorores,    una   Reingerd   vocata,    altera   Uuendila.  7)  J'-L- 

n.  14645   vom   15.  Mai  1182   ist   ausgestellt:    ecclesiae   sancti  Mauricii 
de  Ripesholt.         8)   Vgl  unten  III,  45  (44)  den  Zusatz  in  BC:    Haec  40 
sunt  munera  tisw.  9)  Die  in  zivei  Fassungen  ilberlieferte  Urkunde 

Adaldags,  Hamburg.  UB.  I,  n.  48,  nach  deren  zweiter  Fassung  alle 
diese  Heiligen  nach  Kloster  Bilcken  ilbertragen  sein  soUen,  ist  off'enbar 
falsch  und  in  zweiter  Fassung  ivohl  mit  Hilfe  dieser  Adamstelle  verun- 
echtet.  Vql.  oben  N.  1  imd  unten  II,  33  (31)  ilber  die  Versetzung  der  i5 
Kirchenschdtze  nach  Biicken.  Uber  den  in  der  Urkunde  noch  ge- 
nannfen  hi.  Secundus  vgl.  unten  Schol.  74  (75). 


LIB.  II,  CAP.  XIII— XVI.  71 

XIIII*.  Cumque  sanctus  pontifex  omnium  ecclesiarum  (12). 
suarum  paternam,  ut  apparet^,  sollicitudinem^  gereret, 
xenodochii  Bremensis'^  dicitur  magnam  habuisse  curam. 
Quod  ipse^  multo  maioribus  auxit  reditibus^  quam  ante- 
6  cessores  eius,  adeo  ut  preter  hospites,  qui  frequenter  susci- 
piebantur,  cotidie  pascerentur  in  hospitali  pauperes^  XXIIII. 
In  quo  ministerio  fidelissimus  extitit  Libentius^,  quem  secum 
duxit^  ab  Italia^  pontifex ^ 

XV ^.    Ipso  tempore   magnus  Otto   subiugatis   christia-  (13). 

10  naeque  fidei  copulatis^  Sclavorum  gentibus  inclytam  urbem 
Magedburg'^  super  ripas  Albiae  fluminis  condidit,  quam 
Sclavis  metropolem^^  statuens  Adalbertum,  summae  sancti- 
tatis  virum^,  ibidem  consecrari  fecit  archiepiscopum.  Is 
primus  in  Magedburg^  ordinatus  XII  annis  ^  strennue^  ponti-  968. 

15  ficatum  administravit,  multosque  Sclavorum  populos^  ille^ 
predicando  convertit.  Cuius  ordinatio  facta  est  anno  impe- 
ratoris  et  nostri  archiepiscopi  XXXV*,  et  sunt  anni^  post 
ordinationem  ^  sancti  Ansgarii  CXXXVII. 

XVI^    Magedburgensi^  archiepiscopatui '^  subiecta  est  (14). 

20  totaSclavania^  usque '^Penemfluvium;  episcopatus  suffraganei 

quinque,  quorum  Mersiburg*^  etCiscia^-^  super  Salam  flumen 

condita,  Misna  vero  super  Albiam,  Brandanburg^  et  Hevel- 

berg^  interius  vadunt.    Sextus  episcopatus^  Sclavoniae^  est 

*)  episcopatui  Al. 

25  14:   a)  Cap.  LIX.  Bl.  0(1).  2;  Cap.  VII.  B2.  (C2).        b)  ut  appar.  fehlt  G. 

c)   ger.   sollicit.  C.  d)   Bremensis  magn.   habuit   curam   C.  e)   etiam  C. 

i)  reddit.  Bl^.2.  C.  g)  viginti  quatuor  pauperes  Bl;  cotid.  in  hosp.  XXIIII o"" 
paup.  pasc.  C.  h)  Libentius  pontifex,  quem  sec.  duxit  ab  Italia  B;  Libentinus 
51b;  pontifex  fehlt  C.         i)  Ytal.  Bl^. 

30  15:   a)   Cap.  LX.  51.C(1).  2;    kein   neues  Kap.  in  B2.  (02).  b)   co- 

pula - 1|  Sclau.  J.  1.  c)   Magedbrug  4  1 ;    Magdeburgh  Bl^;     Medenburg  B2; 

Magdaburg  C.  d)  metropolim  B2.C.  e)  Magdeburgh  JSlb;  Magdeburg  B2. 
C2;  Magdaburg  CI.  f)  strecie  Bl^;  strenue  BV>.  g)  populorum  Al;  po- 
pulo  C2.         h)  ille  fehlt  B2.  C.         i)  anni  fehlt  C. 

35  16:   a)  Cap.  LXI.  Bl.  C  2;    Cap.  VIII.  jB2. /'C'2y;    kein  neues  Kap.  in  C 1; 

A  2  beginnt  hier,  die  Aufschrift  siehe  oben  Praef.  S.l,  N.  a.  b)  Magadburgensi 
A  2;  Magdeburgensi  £lb;  Magdburg.  jB  2 ;  Magdaburgensi  autem  C.  c)  Slauonia 
B2.  C2.  d)  usque  ad  Pen.  Bl.  C.  e)  Mersiburgh  jBlb;  Mersburg  C.  f)  Tiscia 
jBI;  Tyscia  B2,  ivo  et  fehlt;  Cicia  C2.       g)  Brandinburgh  £lft;  Brandinghburgh 

40  £lb;  Brandenburg  JS2.  C2.  h)  Heuelbergh  Bl;  Heuelbierg  52;  Hauelberg  C. 
1)  Episcopus  B2.         k)  Sclauan.  51.  CI;  Slauon.  5  2.  C 2. 

1)  Richtiger  sagt  Thietmar  IV,  18  (12):  Liaevizo  .  .,  qui  papam 
Benedictum  exulem  a  patria  suimet,  quae  sita  est  in  confinio  Alpium 
et  Suevorum,  hue  secutus.  Vgl.  ehda.  VII,  28  (VI,  bS).  2)  V.  Rim- 
45  hcrti  Kap.  2:  Ansgarium,  summae  sanctitatis  virum.  (K).  3)  968 — 
981,  also  IB  Jahre.  (L).  4)  Das  ist  das  Jahr  971.  5)  Adam  setzt 
1,  16  (18)  Ansgars  Wei/ie  ins  Jahr  832,  das  137.  danach  ist  969. 
6)  Zeitz  liegt  nicht  an  der  Saale;  vgl.  Kohlmann  S.  6,  N.  7. 


72  M.  ADAM  BREMENSIS 

Aldinburg^      Eum,    quod*"   vicinior    nobis^    est,    imperator 
968?  Hammaburgensi^  archiepiscopatui   subiecit.     Ibique'^  archi- 
episcopus®  noster^  primum  ordinavit  ^  episcopum  Euraccum^-^ 
vel  Egwardum^,  quern  Latine'  dicimus  Euagrium. 
(15).  XYIT^.     Et    quoniam*    occasio    se^    locorum    prebuit,  6 

utile  videtur  exponere,  quae  gentes  trans  Albiam  Hamma- 
burgensi^  pertinentes  sint  dyocesi.  Haec  clauditur  ab  occi- 
dente  occeano  Brittannico  *^,  a  meridie^  Albia  flumine®,  ab 
oriente  Pene  flumine^,  qui  currit  in  mare  Barbarum,  ab 
aquilone  vero  Egdore^  fluvio,  qui^  Danos  dirimit  a  Saxoni- lo 
Schol.  11.  bus^.  Transalbianorum'  Saxonum  populi^  sunt  tres.  Primi^ 
ad  occeanum  sunt^  Tedmarsgoi"^,  et  eorum  ecclesia  mater "^ 
in  Melindorp^.  Secundi^  Holcetae^,  dicti  a  silvis,  quas  acco- 
lunt;    eos    Sturia'    flumen    interluit^    ecclesia    Scanafeld*. 

Schol.  11  (12).     Sturmarios    alluit*   ab    oriente   Bilena^    flu-  16 
vius,    qui    mergitur    in    Albiam    fluvium*',    sicut    ille    superior' 

a)  Quern  quia  nob.  vicin.  est  C.         b)  est  nobis  B.         c)  Hamaburg.  B2. 
d)  ibique  BC.  e)  archiepiscopatus  A2.  f)  noster  Edwardum  prim,  ordin. 

episc.  C.        g)  A2;  Curaccum  Al.  B2;   Euraccum  vel  fehlt  Bl.  C.        h)  Edwar-  20 
dum  JSla.  C;  Edelbardum  Bl^,   am  Rande  daselbst  von  zweiter  Hand:  Eduardum^ 
80  B 2.       i)  Latini  dicunt  B2. 

17:  a)  ein  neues  Kap.  in  A1.2.  CI,  nichi  in  B.  C2.      b)  se  occas.  loc.  Bl^; 
cocas,  loc.  se  C.  c)   Hammaburgensis   ecclesie   pertinentes  sint  parrochie  C. 

d)  Brintanico  Al;  Brictann.  Bl^;  Britanico  B2;  Britannico  C.  e)  fluvio  BC.  25 

f)  fluvio  B.C2',  fl  CI.  g)  Egodore  C2.  h)  Saxonia  J52.  i)  Transalb. 

atque  Sax.  JSl*;  trans  Albianam  Saxonum  Bi^.  k)  tres  sunt  pop.  C.  1)  sunt 
fehlt  C,  daselbst  primi.  ni)  Thedmarskones  Bl^:  The  .  .  (unkserlich)  von  erster 
Hand,  am  Rande  von  zweiter  Hand  Ditmarscones,  B 1^ ;  Thiedmarsi  B  2 ;  Thiatmars- 
goi  C.  n)  mater  in  fehlt  C.  o)  Milindrop  B  !» ;  Milindorp  Bl^.2;  Mildinthorp  C.  30 
p)  secundi  51a.  CI.  q)  Holscette  £1;  Olcetae  -B2;  Holsati  CI;  Holtzati  C2. 
r)    Stiriha  B2.  s)  interfluit  BC.  —  quorum  eccles.  C.  t)  Sconeuelt  jBI; 

Scanefeld  B  2 ;  Sconenfeld  C. 

Schol.  11:  a)  affluit  C2.       b)  Hilena  Bl^.       c)  flumen  C. 

1)  F.  Curschmann,  Die  Entstehung  des  Bistums  Oldenburg.  Histor.  35 
Vierteljahrsschrift  XIV,  182 — 198,  hat  hemesen,  da ^  das  Bistum  Olden- 
burg 948  gegriindet  nnd  dem  Erzbiscliof  von  3Iainz  unterstellt,  erst 
968  dem  Erzhistum  Hamburg  untergeordnet  worden  ist.  Die  vielbesproche- 
nen  Nachrichten  Helmolds  und  Adams  widersprechen  sich  fiicht.  2)  Der 
erste  Biscfiof  von  Oldenburg,  Marco,  iiber  den  Helmold  hericMet,  war  40 
von   Mainz  geweiht.  3)    Lappenherg   hielt   das   fiir   den    deutsclien 

Namen  Eh'ochar ;  vgl.  Koldmann  S.  76.  —  E.  icurde  968  oder  bald 
danach  Bischof;  vgl.  Hauck  III^-  ^,  107  f.;  Bresslau,  Forscli.  z.  brand,  u. 
preufi.  Gesch.  I,  402.  4)  Vgl.  unten  IV,  10:  Nunc  autem  quoniam  loco- 
rum  se  prebuit  occasio.  5)  Ahnlich  umschreibt  Clemens  II.  (J.-L.  45 
n.  4146^  1047  die  Hamburger  Diozese:  iu  illis  partibus,  quae  sunt  a 
meridionali  Albiae  usque  ad  fluvium  Pene  et  ad  fluvium  Egidose. 
6)  Vgl.  Ann.  Fidd.  z.  J.  873:  ad  fluvium  Egidoram,  qui  illos  (Danos) 
et  Saxones  dirimit.  (K).  1)  Die  St(yr.  —  Sprachlich  vgl.  IV,  17: 
cum  ilia  superior  etc.  50 


LIB.  II,  CAP.  XVI-XVIII.  73 

Tercii  et*  nobiliores  Sturmarii  dicuntur,  eo^  quod  seditioni- 
bus  ea^  gens  frequens^  agitur.  Inter  quos  metropolis 
Hammaburg  caput  extollit^,  olim  viris  et  armis  potens^, 
agro  et  frugibus  felix;  nunc  vero  peccatorum  vindictae 
5  patens'^  in  solitudinem*  redacta*"  est;  et  quamvis'''  decorem 
urbis  amiserit,  vires^  adhuc  retinet  metropolis,  viduitatis^ 
suae  dampna  consolans  in  provectu^  filiorum,  quos  per 
totam  septentrionis^  latitudinem  suae  legation!^  cotidie  videt 
accrescere.     De  quibus   etiam^  tarn  laeta  clamare  videtur: 

10  "^Annuntiavi    et   locuta"^    sum,    multiplicati    sunt    super   nu- p*.  39, 6. 
merum\ 

XYIII^.    Invenimus  quoque  limitem  Saxoniae  ^,   quae^  (15b). 
trans  Albiam  est,  prescriptum  a  Karolo*'  et  imperatoribus^ 
ceteris,  ita  se  continentem,  hoc®  est:  Ab  Albiae  ripa  orien- 

15  tali  usque  ad  rivulum,  quern  Sclavi^  Mescenreiza  vocant. 
A  quo  sursum  limes  §  currit  per  silvam  Delvunder^  usque 
in  fluvium  Delvundam\  Sicque^  pervenit  in  Horchenbici^ 
et  Bilenispring™.     Inde"  ad  Liudwinestein^  et  Wispircon**  ^ 

*)  quaravis   occulto  Dei   iudicio    vastata  decorem  C,   occulto  — 
20  vastata  in  Klammern  'in  C2. 

**)  Wifpircon  A  1.2;  Wisbircon  C. 

a)  qui  et  C.        b)  ilia  C.        c)  frequenter  C.  Ann.  Saxo.        d)  potens  Al. 

e)  est  redacta  C.         f)  vires  tamen  adh.  C.         g)  Viduit.  ^1.2;    Viduicatis  Bl^. 

h)  profectu  ^1*;  prouectaBlb;  prouentu5  2.       i)  semptentr.  J.  1 ;  septemtr.  £la. 
25  k)  sua  legatione  Al;  suQ  legatione  42.        1)  tarn  leta  etiam  £la,  2,  richtig  BV>', 

leta  eciam  C,  tarn  iehlt  daselbst.       m)  locutus  BC.  Vulg. 

18:  a)  Cap.  LXII.  £1.  C(l).2;  Cap.IX.  £2,  rC2>.        b)  qui  C.        c)  Carol. 

£lb.  2.  C2.      d)  ceteris  imperat.  BC.      e)  Hoc  est  ab£la.     f)  Scani^l.      g)  lis- 

mes  £la;    lisines  ^H*.        h)  Delwnder  £1*;   Delunder  B2.        i)  Delwndam  Bla; 
30  Deluudam,  von  zweiter  Hand,  Bl^;  Delundam  B2.      k)  sicque  CI.      1)  Horchem- 

bici  J31a;   Houehembici  B2;   Horchembeke  C.         m)  Hylemspring  JBla;   Hilim  || 

pring^2;  Heilmspring  CI;  Heilinspring  C2.       n)  inde  J5  1*.  CI.      o)  Luidwinest. 

JSla;  Ziuduinsten  B2;  Ludwinestein  C. 

1)  60  —  agitur   ist  eine  Erkldrung  in   der  von  Adam  vielbeliebten 
35  etynwlogisierenden  Art.  2)    VgL   Ps.   82,   3:     extulerunt    caput. 

3)  potens  armis  Vergil.  Aen.  I,  531.  (L) ;  chda.  Ill,  164.  (K).  Vgl.  oben 
I,  1,  8.  4,  Z.  ISf.;  unten  II,  21  (18),  S.  76,  Z.  5.  4)  in  solitudinem 
redigere  Gen.  47,  19;  Exod.  23,  29;  Levit.  26,  31;  Jerem.  50,  13. 
5)  F.  Bangert,  Spuren  der  FranJcen  am  nordalhingischen  Limes  Saxo- 
40  niae.  Zeitschr.  d.  histor.  Vereins  f.  Niedersachsen  1904,  S.  1 — 62,  hat  neben 
manchem  Anfechibaren  auch  icertcoUe  Namenbestimmungefi  gebracht,  die, 
soweit  sie  gesichert  scheinen,  im  Begisier  verwertet  sind.  C.  Schuchhardt, 
Ausgrabungen  am  Limes  Saxoniae,  Zeitschr.  d.  Ver.  f.  Lilbeck.  Gesch.  u. 
AltertumsJcde.  XV,  1—26;  S.  ISff'.,  berichtigt  die  Limeslinie  nach  arcJido- 
■^5  logisclien  Beweisen  und  tritt  fur  Jcarolingische  Anlage  einiger  Telle  des 
Limes  ein.  6)  Bangert  S.  21  deutet  Wispircon  als  Weisbirken  und 
setzt  es  in  die  Gemarkung  Eichede  zwischen  Franzdorf  und  Barkhorst. 
Schuchhardt  nimmt  das  an.  Die  Form  Wifpircon  in  A  1.2  mu/S  wohl 
als  ein  auf  a  zuri'ickgehender  Schreibfehler  gelten. 


74  M.  ADAM  BREMENSIS 

et  Birznig^-^  progreditur.  Tunc  in  Horbistenon*^  vadit 
Schol.  12.  usque  ^  in  Travena^  silvam,  sursumque  per  ipsam  in  Buli- 
lunkin^.  Mox  in  Agrimeshou^-^,  et  recto ^  ad  vadum,  qui^ 
dicitur  AgrimeswidiP',  ascendit\  Ubi^-*  et  Burwido'  fecit 
duellum  contra  campionem  Sclavorum,  interfecitque'"  eum;  5 
et^  lapis  in  eodem  loco  positus  est  in  memoriam"-*.  Ab 
eadem  igitur  aqua  sursum  procurrens  terminus  in  stagnum 
Colse  vadit;  sicque  ad  orientalem  campum  venit  Zuentifeld, 
Schol.  13.  usque  in  ipsum  flumen  Zuentinam.    Per°  quem  limes  Saxo- 

niae   usque   in   pelagus  ScythicumP  et  mare,   quod  vocant^io 
(16).  orientale,    delabitur^.      De    cuius    freti   natura    breviter   in 
Gestis  Karoli^  meminit  Einhardus*.   cum   de  belle   diceret 
Sclavanico". 

Schol.  12  (13).     Travenna  flumen*  est,  quod^  per  Waigros^ 
currit  in  mare  Barbarum,    iuxta*^  quem  fluvium  mons®  est  uni-  15 
cus  Alberc^  et^  civitas  Liubice^^  (A2.  Br.2.C). 

Schol.  13  (14).  Zuentina''^  fluvius  currit  a  lacu,  in  quo  Plunie^ 
civitas  sita  est.  Inde^  per  saltum  vadit  "^^  Isarnho*^  mergiturque^ 
in  mare  Scithicum^    (A  2.  B  1^  2.  C). 

*)  Hoibinstenon  A2.  20 

a)  Hyrzing  £la.2;    Hirzing  £  lb.  C 1 ;    Husinc  C2.  b)  usque  feMt  C2. 

c)  Travennam  BC.  d)  Bulijunkim,   wie  es   scheint,  Bl^;   Bulinlunchin  JS2; 

Bulilunken  C.  e)  Crimeson  Bl.  C2;   Crimesou  B2.  CI.  f)  recte  BC. 

g)  quod  BC.      h)  Agrimesuidel  5  2 ;  Agrimeswedel  C       i)  ascenditur  J51«.      k)  ubi 
Bl.       1)  Burgwido  Bl^.  C;  Burgelbido  JSlb;  Byurguido  B2.        m)  que  fehlt  B2.  25 
n)  ubi  et   lapis  in  monimentum  (monum.  C2)  positus  est  C.  o)  per  B.C2. 

p)  Scithic.  4  2;  Zliytic.  £!»;  Zhitic.  Bl^;  Scytic.  B2.  q)  dicitur  C.  r)  dila- 
bitur^2.  B2.  s)  Caroli  jBlb.2.  C2.  t)  Heinhardus  Bl^;  Einhardus  meminit  C. 
u)  J.1.C1;  Slauanico  C2;  Sclauonico  JL  2.  JSl ;  Slauon.  £2. 

Schol.  12:    a)   fluvius  £2.  C.  b)   qui   C;    quod  —  Barbarum  jehlt   B2.  m 

c)  Ungros  B 1* ;  Wagros  C  d)  luxta  A  2 ;    prope  quam  (so)  condita  est  Lybic 

ciuitas  B2.  e)  est  mons  Bl^;  hinter  fluvium  folgt  Rasur  von  1  Buchstaben  CI; 
mons  un.  est  C.  f)  Albere  Bl^.  C;  Alber  .  .  civitatis  L.  A  2.  g)  est  Bl^.  C. 
h)  Lybecke  BU;  Liubeke  CI;  Luibeke  C2. 

Schol.  13:  a)  lliiena  (Llumena)  Bl^]  Zwdntina  CI.  b)  Plinne  B2;  Plone  C.  35 
c)  inde  £lft.  CI.  d)  fiir  vadit  war  in  A  2  auf  dem  abgeschnittenen  Rande  schwer- 
lich  Raum.  e)  Isatuho  Bl»-.  f)  que  stand  schwerlich  in  A  2,  das  also  wohl  las: 
per  salt.  Is.  mergitur  in;  mergitur  inque  C2.  g)  Scytic.  Bl»;  Scythic.  B2.  C; 
non  longe  ab  oppido  Kyi  fiigtC2  hitizu.  In  B2  heiPt  das  Schol.:  Zuentina  fluuius 
oritur  a  lacu,  in  qua  (so)  civitas  Plinne  sita  est,  et  mergitur  in  mare  Scythicum.  40 

1)  Birznig  nach  Bam^ert  S.23ff.  gleich  altslavisch  brezinica,  Birk- 
wald,  wnhrschemlich  das  Jieutige  Barkhorst.  2)  Die  Silder-Beste,  ur- 
kundlich  noch  1327  ah  Horebesfe  bezeichnet.  Banger t  S.  26.  3)  Agri- 
mesov  bei  Helmold  1,  bl.  63  ist  ein  Bach  (S.  120,  11),  die  Tensfelder 
Au;  bei  Adam  diirfte  es  doch  dasselbe  sein.  Nach  Bangert  S.  53/'.  ist  45 
es  bei  Adam  eine  Siedelung,  Dorf  Tensfeld;  nach  v.  Schroder  und  Bier- 
natzki,  TopograjMe  II,  49  (Ohnesorge,  JBG.  1909,  II,  482^  Doi'f  Krems 
bei  Warder,  das  aber  kaum  gemeini  sein  kann.  4)  Ubi  —  in  memo- 
riam  ist  vieUeicht  Ziisatz  Adams  zu  seiner  Vorlage;  dafilr  sp7'icht  wohl 
auch  das  igitur  Z.  1.  50 


LIB.  II,  CAP.  XVIII— XXI.  75 

XIX*.  Sinus,  ait,  quidam  ab  occidentali  occeano  orientem^  Einh.V.Kar. 
versus  porrigitur,  longitudinis  quidem  incompertae,  latitudinis  vero, 
quae  nusquam  C  milia^  passuum  excedat^,  cum  in  multis  locis 
contractior  inveniatur.  Hunc  multae  circumsident  ^  nationes.  Dani 
6  siquidem^  ac  Sueones,  quos  NortmannosS  vocamus,  et  septentrio- 
nale  litus  et  omnes  in  eo  insulas^^  tenent.  At^  litus  australe  Sclavi^ 
et  aliae  diversae  incolunt^  nationes,  inter  quos  vel  precipui  sunt, 
quibus  tunc  a  rege  helium™  inferebatur,  Wilzi^.  Quos"  ille  una 
tantum  et  quam  per  se  gesserat,  expeditione  ita  contulit^  ac  do- 
10  mult,  ut  ulterius  imperata  facere  mini  me  rennuendum  iudicarent. 

XX ^  Haec  ille;  nos^  autem,  quoniam  mentio  Scla-  (17). 
Yorum  totiens^  incidit,  non  ab  re  arbitramur,  si  de  natura 
et^  gentibus  Sclavaniae^  historico  aliquid  dicemus^  com- 
pendio,  eo  quod  Sclavi  eo  tempore^  studio  nostril  ponti- 
15  ficis  Adaldagi*^  narrantur  ad  christianam  religionem  fere 
omnes  ^  conversi^\ 

XXI*.    Sclavania^  igitur*,  amplissima  Germaniae^  pro-  (18). 

19:   a)  kein  neues  Kap.  in  BC.  b)  vers,  orient.  Al;  orientem  jehlt  CI. 

c)  milia  iehlt  Al',  c  A2.  d)  excedit  Al.  e)  circumsedent  A2.B.  Einh. 

20  f)  quidem  BC.  g)  Nordmann.  stets  BC.  h)  insulant  Al.  i)  Ad  B2. 

02.  k)  dahinter  et  Aisti  Einh.  1)  nat.  incolunt  C2.  m)  bellum  a  rege  41* 
n)  quos  BC.  o)  A1.2.  BU.  Einhards  Ess.  Al. 3.3-^.  C2;    contudit  B1^.2.C. 

Einhard. 

20:   a)  kein  neues  Kap.  in  Al;  Cap.  LXIII.  £1.  C(l).  2;  Cap.  X.  £2.  ^^0  2;. 
25  b)  Nos  J81a.2.  02.        c)  tocius  Al;  toties  B2.        d)  et  j   et  gent.  Al.        e)  Sla- 
uon.  B2;    Slauan.  C2.        f)  dicamus  B2.  C2.  Annal.  Saxo.        g)  pontif.  nostri  C. 
h)  Adald.  ad  christ.  fere  sint  omnes  relig.  conversi  C. 

21:  a)  Cap.  LXIIII.  jBI.  02;  kein  neues  Kap.  in  B2.  01  (2).         b)  Slauon. 
jB2;  Slauan.  0  2. 

30  1)  Welatabi   Einhard   an   dieser  Stelle;   aber  im  selben  Kapitel: 

Sclavis,  qui  nostra  consuetudine  Wilzi,  proprie  vero,  id  est  sua  locu- 
tione,   Welatabi   dicuntur.  2)    Ndmlich  nach   der   Errichtiing   des 

Magdeburqer  Erzbistums,  um  970;  circa  fin  em  (gei^torum  Adaldagi) 
oben  II,  5,  S.  65;    unten  II,  26  (24),  S.  86.  3)  Dehio  S.  ISO/",  und 

35  Hauck  IIl^-*,  136 f.  halten  diesen  BericM  von  den  Erfolgen  Adal- 
dags  (vgl.  aiich  unten  II,  26  (24);  43  (41  )J  in  der  Hauptsache  fur  glaub- 
umrdig;  doch  ist  zubeachten,  da ^  Adam  in  AngeJegcnheiten  Hamburgs  und 
seiner  Kirclie  stets  iibertreibt;  vgl.  oben  S.  18,  N,Q;  29,  N.4;  35,  N.  4  usw. 
4)  Erne  dhnliche  Beschreibung  des  Slavenlandes  bietet  Clm.  560,  genannt 

40  Descriptio  civitatum  oder  Geographus  Bavarus,  bei  ZeufS,  Die  Deut- 
schen  und  die  Nachbarstdmme  S.  600,  und  offer;  vgl.  Kmiig  Alfreds 
tibersetzung  des  Orosius  ed.  Siveet  S.  15/".  (Zeu/S  S.  Q02) ;  Abraham 
Jakobsens  Bericht  iiber  die  Slavenlande  vom  Jahre  973  (richtiger  965^, 
in  Geschichtschr.  d.  deutschen  Vorzeit  ^  Bd.  32  (Widukind),  S.  138 — 147. 

45  Zur  ErloMterung  vgl.  Zeu(^  S.  636 — 666 ;  L.  Giesebrecht,  Wendische  Ge- 
schichten  I,  1 — 16;  F.  Wigger,  Mecklenburg.  Annalen  bis  z.  J.  1066, 
8.  100 — 122;  Westberg,  Memoires  de  V academic  .  .  de  St.  Petersbourg 
VIII,  Hist.  phil.  CI.  Bd.  Ill,  n.  4,  1898.  Vgl.  aiich  Schafarik,  Sla- 
vische  AUertiimer  II,  546—624.         5)  Vgl.  Einhard,  V.Karoli  Kap.  lb: 

50  omnes    barbaras   .  .    nationes,    quae    inter   Rhenum    ac  Visulam  .  .  . 


76  M.  ADAM  BREMENSIS 

vintia,  aWinulis^-^  incolitur,  qui  olim  dicti  sunt  Wandali  2; 
decies^  maior  esse  fertur^  quam  nostra  Saxonia,  presertim 

Schol.14.  si  Boemiam*^  et  eos,  qui  trans  Oddaram^  sunt,  Polanos^, 
quia  nee  habitu  nee  lingua  discrepant,  in  partem  adieceris 
Sclavaniae^.  Haec  autem  regie  cum  sit  armis,  viris  et  5 
frugibus^  opulentissima,  firmis  undique  saltuum  veP'  termi- 
nis  fluminum  clauditur.  Eius  latitude  est  a  meridie^  in* 
boream,  hoc  est  ab  Albia  fluvio  usque  ad  mare  Scythicum'^. 
Longitude  autem  ilia  videtur,  quae  initium  habet  ab  nostra 
Hammaburgensi  parrochia  et  porrigitur  in  orientem  infinitis  lo 
aucta  spatiis  usque  in  Beguariam\  Ungriam  et"-  Greciam. 
Populi"   Sclavorum    multi  ^,    quorum   primi    sunt^   ab   occi- 

Schol.  15.  dente  confines  Transalbianis  WaigriP;  eorum^  civitas  Aldin- 
burg''  maritima.      Deinde^    secuntur   Obodriti*,    qui    nunc" 

Schol.  14  (15).     Trans  Oddoram^  fluvium^   primi ^  habitant  15 
Pomerani*^,    deinde  Polani®,    qui  a  latere  habent  hinc  Pruzzos^, 
inde  Behemos^,  ab  oriente  Ruzzos^^  (A2.  Bl^.2.  C). 

Schol.  15  (16).  Aldinburg  ^  civitas  magna  Sclavorum,  qui 
Waigri  dicuntur,  sita  est  iuxta  mare,  quod  Balticum  vel  Bar- 
barum  dicitur,  itinere  diei  ab  Hammaburg  (A  2).  20 

a)  Winniilis  i?l«;  Wimulis,  am  Rande  von  zweiter  Hand  Vinnulis,  JBl^; 
Vinulis  jB2.  b)   deciesque   (que   von  zweiter  Hand  nachgetragen   in  Bl^)  J51. 

c)  dicitur  C2;    esse  quam  nostra  Saxon,  fertur  B2.  d)  Bohemiam  Bl^;    Bo- 

hemia B2,  e)  Oddoram  Bl^.C.  f)  Polanas  Bl^;  Polonos  J52.  g)  Slauon. 
J5  2;  Slauan.  C2.  h)  et  flum.  term.  BC;  vel  flum.  term.  Ann,  Saxo.  i)  meri-  25 
die  in  J. 2.  BC.  Ann.  Saxo;  meridie  usque  in  J.1.  k)  Scytic.  (so  B),  korr.  Scy- 
thic, -4.1;  Scithic.  J.2.  CI.  1)  Beuguariam  .51;  Benguariam  B2.  m)  Al.  BC; 
vel  A  2.  A7in.  Saxo.  n)  Populi  igitur  Sclavorum  sunt  multi  C.  o)  sunt  fehlt 
hier  C;  ist  vom  Schreiber  uber  der  Zeile  nachgetragen  in  A2.  p)  Vagri  B2',  sunt 
Waigri  C.  q)  Eorum  ^1.2.  B.  Ann.  Saxo.  r)  Aldinburgh  Bl^;  Aldenburg  C2.  30 
s)  deinde  CI.        t)   Obotriti  B2.       u)   numero   B;    altero   nomine   C. 

Schol.14:  a)  Oddoram,  korr.  Oddaram,  A  2;  Odderam  B2;  Oderam  C2. 
b)  ft  ^2.  CI;  fefilt  B2.         c)  primo  B2.  d)  Pomera  J51".         e)  Polam  BU. 

f)  Pruzlos  Bl^;    habent   Pruxelanos  B2,   hinc  und   inde  —  Ruzzos   fehlt   daselbst. 

g)  Boemos  C.        h)  Ruzlos  Bl^.  35 

Germaniam  incolunt,  und  das  Folgende.    Kohlmann  S.dAf.    EhensoAnn. 

q.  d.  Einhardi  z.  J.  789 :  Natio  quaedam  Sclavenorum  est  in  Germania. 

1)    Winnill,    Winili  ist   der   alte  Name  der  Langobarden,  Paidus 

diac.  J,  1.  7—9.    (L).     Die  gleicJie   Benennung   der    Wenden  (Vinidi, 

Venedi,  W'mdir  usiv.)   ivie  Adam  hat  Benedikt   vom  3Ionte  Soracte  in  40 
seinem  Chronicon  Kap.  30  (SS.  111,111):  gens  quae  Guinula  vocaban- 
tur.  2)   Das   ist   ein   Irrtum  Adams.  3)   Vgl.  oben  J,  1,   S.  4: 

Saxonia  viris,  armis  et  frugibus  inclita.  4)  Kolilmann  S.  11  fuhrt 

eine  dhnliclie  Stelle  des  Martianus  Capella  (§  Qil)  an,  in  der  auch  das 

Wort  usque  (der  Hs.  A  I)  nicht  corkommt.  5)   Vgl.  unten  IV,  22 :  45 

Populi  Sueonum  multi  sunt.        6)  Das  Scholion  ist  dasselbe  ivie  unten 
n.  29  (29),  nur  von  A  2  loillkiXrUcli  hierher  versetzt. 


LIB.  11,  CAP.  XXI.  77 

Reregi^-^  vocantur,  et  ci vitas  eorum  Magnopolis^-^.  Item 
versus  nos  Polabingi,  quorum  civitas  Razispurg^.  Ultra 
illos^  sunt  Lingones'-^^  et  Warnabi*^-*.  Mox^  habitant  Chiz- Schol.  16. 
zini^-^  et  Circipani  *^,  quos  a  Tholosantibus '^  et  Retheris^-^ 
6  sepa^'at*  flumen''  Panis\  et  civitas  Dimine™-^.  Ibi  est  ter- 
minus Hammaburgensis^^  parrochiae  ^^.  Sunt  et  alii  Sclavo- 
rum  °  populi,  qui  inter  Albiam  et  OddaramP  degunt,  sicut 
Heveldi*'^'*^-^^,   qui  iuxta  Habolam^  fluvium^   sunt*,   et  Do- 

Schol.  16  (17).     Ghizzini*    et    Circipani    cis    Panim    flumen^ 
10  habitant,  Tholosantes   et  ^  Rehtarii  ^  trans  Panim  flumen  ^.    Hos 
quatuor  populos  a  fortitudine^^  Wilzos   appellant®  vel  Leuticios^ 
(A2.  B1K{2).C). 

*)  Lingones   vel  Lonoges  Al,    vel  Lon.  von  gleicher  Hand  iiher 
der  Zeile  nachgetragen ;  Linoges  vel  Lingones  A  2,  vel  Lingones  ebenso 
15  nacligetragen. 

**)  Heveldi  vel  Heruli'S  qui  Al.^.  Ann.  Saxo,  vel  Heruli  hei 
alien  dreien  iiber  der  Zeile  von  gleicher  Hand  nachgetragen;  Heruli  vel 
Heveldi  Helmold  I,  2. 

a)Keregi£2.        b)  Magnopolus  £!«.         c)  Razisburgh  £1;  Razisburg  52. 
20  ci;  Racisburg  C2.  d)  Ultra  quos  Lingones  sunt  C.  e)  Warnahi  jBI*.  C; 

Warnalii  Bl^;  Varnahi  B2.         f)  mox  CI.         g)  Chyzini  51*.  2;  Chyzzini  J51b. 

h)  Reteris  B;  Retharis  C.         i)  fl.  Panis  separat  C.        k)  iluvius  BC.        1)  pnus 

Oder  puus  (parvus?)  J51a.  m)  Dimine  -4.1;    Dymin  B2.  n)  Hamab,  A2. 

o)  Slauorum  JS2.  (7  2;   Sclavaniae  i.  p)  Oddoram  J.  2.  51;   Odderam  52.  C2. 

25  q)  Helueldi  52.         r)  Haliolam  51.  C;  Haloam  5  2.         s)  fi  J.1.2;  flumen  (71. 

t)  sunt  fehlt  BC. 

Schol.  16:   a)  Chyzini  (Chyzim  .  .  Circipam?)  51a.  b)  fl  CI;   fluvium 

51a.  C 2.         c)  vel  5 la.  C.         d)  Retharii  51a.  c.         e)  appell.  hinter  Leut.  C. 

f)  Leuticos  51a.  (72.    In  5  2  lautet  das  Schol.:   Hi  quatuor  populi  Tholosantes  et 
30  Reteri,  Chizini  et  Circipani,  dicti  sunt  Vilzi  uel  Leutici  a  fortitudine. 

1)  Vgl.  zu  diesem  sonst  nirgends  iiherlieferten  Namen  Ann.  regni 
Francm'um  a.  808.  809,  ico  von  einem  Handelsplatz  Reric  der  Abodriten 
die  Rede  ist.  2)  Maqnopolis,  Michilinburg,  fast  stets  aiif  den  Burg- 
loall  bei   Dorf  Melienburg   siidlich   von    Wismar   bezogen.      Vgl.  z.  B. 

35  Wigger  S.  124  b.  Westberg  S.  10  f.  denkt  an  Schiverin.  3)  Im  Lande 
Linagga  mit  dem  Hauptorte  Puttlitz.  (L).  Vgl.  Wigger  /S.  118.  4)  An 
der  War  now.  5)  Der  Name  lebt  in  dem  des  Dorfes  Kessin  bei  Rostock 
fort.  (L).  6)  Zivischen  Recknitz,  Nebel,  7 rebel  und  Ostpeene ;  vgl.  Wigger 
S.  118.         7)  Zwischen  der  Ostpeene  (Kummeroiver  See)  und  Flu (i  und 

40  See  Tollense.  8)  liber  ihre  Wohnsitze  sielie  Wigger  S.  119  f.  9)  Dem- 
min  lag  schon  im  Lande  der  Tholosanten.  10)  Vgl.  oben  Kap.  17  (15), 
S.  72,  Z.  Sf;   u/nten  IV,  13.  11)   W.  Seelmann,    Das  norddeutsche 

Herulerreich,  Jahrb.  f.  niederd.  Sprachforschung  12  (1886),  53 — 57  hat 
diese  auf  a  (Adam  selbst?)  zurilckgehende   Gleichsetzung   der  Heveller 

45  mit  den  Herulern  in  A  1.2  angenommen  und  verivertet;  L.Schmidt, 
Gesch.  der  deutschen  Stdmme  bis  zum  Ausgang  der  Volkerivande- 
rv/ng  I  (Berlin  1910^,  336,  N.  6,  846,  N.  2,  lehnt  seine  Ansichten  ab. 
12)  Vgl.  unten  III,  22  (21).  —  lAutici  kommt  vielleicht  vom  slavischen 
Stamme  Ijut,  strenuus,  ferox.    Wigger,  Mecklenburg.  Annalen  S.  114:  b. 


78  M.  ADAM  BREMENSIS 

xani^-^,  Leubuzzi^'-^,  Wilini*^  et  Stoderani*  cum  multis  aliis. 
Inter  ^  quos  medii  et  potentissimi  omnium  sunt  Retharii*^, 
civitas®  eorum  ^  vulgatissima  Rethre  ^,  sedes  ydolatriae. 
Templum^  ibi^  magnum"^  constructum  est  demonibus^,  quo- 
rum princeps  est  ^  Redigast.  Simulacrum  *  eius  auro,  lectus  5 
ostro  paratus^.  Civitas  ipsa  IX  portas^-^  habet,  undique 
lacu  profundo^  inclusa^^;  pons^^  ligneus^  transitum  prebet, 
per  quem  tantum  sacrificantibus  aut  responsa  petentibus 
via  conceditur,  credo  "^  ea  significante  causa,  quod  perditas 
animas^  eorum,  qui  idolis  serviunt,  congrue  lo 

Aen.vi,i3d.  novics  Stix  interfusa  cohercetP. 

*)  Wilini  vel  Walani  et  Stod.  A 1. 2.  Ann.  Saoco,  vel  Walani 
hei  alien  dreien  ilber  Wilini  von  gleicher  Hand  nachgetragen. 

a)  Doxam  Bl^.  CI.  Helm.;  Doxam  .  .  Wilim  .  .  Stoderam  (nicht  ganz  deut- 
lich)  £la.  b)  Leubuxxi,  von  zweiter  Hand  korr.  Leubutzi,  Bl^;    Leubuzi  JB2;  15 

Liubuzzi  C.  c)  Cap.  LXV.  Bl.  C2;  Cap.  XI.  B2.  (C2);  ein  neues  Kap.  auch  in 
A2,  nicht  in  A  1.  CI.  d)  Rhetarii  B2.  e)  Civitas  Bl^.  f)  templum  Bl. 
CI.  g)  ibi  constr.  est  demon,  magnum  C.  h)  est  fehlt  B2.  C.  i)  Simu- 
lachrum  Bl.  02;   symulachrum  CI.  k)  paratus  est  JBl;   est  par.  Ann.  Saxo. 

1)  portos  Al;   partes  B2.  m)  lign.  Al.  n)  hec  ea  J51.  C;   Haec  eo  sign.  20 

causam  B2;    vgl.   oben   8.4:7,  ^.14/.;   unten  S.85,  Z.l.  o)   eor.  animas  C. 

p)  coercet  A2.  Blb.2.  C. 

1)  An  der  Dosse,  mit  dem  Hauptort  Wittstock.  (L).  2)  Vielleicht 
die  Einwohnei'  der  von  Ihietmar  genannten  Stadt  Liubusua  (Lebuse  bei 
Schlieben).     Vgl  Zeu/S  S.  653,  N.  *.  3)   Ihre  Sitze  sind  sehr  um-  25 

stritten.  L.  Giesebrecht,  Wend.  Gesch.  I,  11,  und  andere  halten  sie  fur 
die  Vuloini  bei  Widukind  III,  69  (ed.  K.A.Kehr  S.  120;  siehe  dxyrt  N.  3j. 
Wigger,  Mecklenb.  Ann.  S.  117,  setzt  die  Vuloini  (=■  Wilini)  an  die 
Insel  Wollin.  Keinesfalls  sind  die  Vuloini  ein  Teil  der  Bedarier  ge- 
wesen,  wie  Kehr  meinte  (vgl.  Wigger  a.  a.  0.).  Die  Vuloini  mogen  wohl  30 
einen  Zusammenhang  mit  Wollin  liaben,  die  Wilini  sind  wohl  eher, 
auch  nach  dem  Zusatnmenhange  hier,  im  Lande  Bellin  bei  Fehrbellin, 
Belin  zii  suchen;   sieJie  Biedel,  Mark  Brandenburg  I,  36Q/f.  4)  Im 

Havellande.  Siehe  Ann.  Quedlinb.  z.  J.  997;  Thietmar  IV,  29  (20); 
Helmold  I,  37.  38.  (L).  5)  Da/3  Stadt  und  Tempel  am  Tollensesee,  35 

z.  T.  auf  der  Fischerinsel  im  See  gelegen  haben,  steht  nach  vielen  Unter- 
suchungen  nunmelir  fest;  vgl.  zuletzt  zusammenfassend  G.  Oesten,  JEr- 
gebnisse  der  Bethraforschung.  Zeitschr.  fiir  Ethnologic  XLIV  (1912)^ 
354 — 366.  Friihere  Einzelforschungen  vgl.  in  den  Jahrqdngen  1883. 
87.  1904—1906.  1908.  6)  Irrtiimlich  nennt  Thietmar  VI,  23  (17)  die  40 
Stadt  in  pago  Riedirierun  Riedegost  nomine.  Bedigast  ist  Personen- 
name,  ivie  mir  A.  Leskien  mitteilte,  Adams  Angaben  sind  hierin  wahr- 
scheinlicher  als  die  Thietmars.  Die  Deutung  von  Schafarik  II,  580 
Bethre  =  Batara,  Kriegstempel,  Betheri  =  Batari,  Krieger,  ist  nach 
Leskien  wiUkiirlich.  7)  Vgl.  Helmold  I,  21.  71,  SS.  rer.  Germ.  ed.  2,  45 
S.  43.  137.  8)  Thietmar:  urbs  .  .  tricomis  ac  tres  in  se  continens 

portas.  9)  Tollensesee.  10)  Der  Tempel  lag  auf  der  Fischerinsel; 
Zeitschr.  f.  Ethnologic  XL,  916/".  11)  Beste  der  Briicke  sind  vor- 

handen;  Zeitschr.  usw.  1887,  S.  495/:;  XXXVIII  (1906),  1006. 


LIB.  II,  CAP.  XXI.  XXII.  79 

Ad  quod  templum  ferunt  a  civitate  Hammaburg  iter*  esse 
1111°^  dierum. 

XXII*.  Ultra  Leuticios^,  qui  alio  nomine  Wilzi^  di-  (19). 
cuntur,  Oddara'^  flumen  occurit,  ditissimus  amnis®  Sclava- 
5  niae^  regionis^.  In  cuius  ostio,  qua  Scyticas^  alluit^  paludes, 
nobilissima  civitas  lumne^-^  celeberrimam^  prestat  stacionem 
Barbaris  et™  Grecis,  qui  sunt  in  circuitu^  De  cuius  pre- 
conio  urbis,  quia  magna  quaedam  et  vix  credibilia  reci- 
tantur,  volupe   arbitror  pauca  inserere  digna  relatu.     Esf^ 

10  sane  maxima  °  omnium,  quas  Europa  claudit,  civitatum^, 
quam  incolunt  Sclavi  cum  aliis  gentibus,  Grecis  et  Barba- 
ris; namP  et  advenae  Saxones  parem  cohabitandi  legem 
acceperunt,  si  tamen  christianitatis'i  titulum  ibi  morantes 
non   publicaverint.      Omnes    enim    adhuc    paganicis    ritibus 

15  oberranf"-^,  ceterum^  moribus  et  hospitalitate  nulla  gens 
honestior  aut  benignior  poterit  inveniri.  Urbs  ilia  merci- 
bus  omnium  septentrionalium  nationum  locuples  nihil  non 
habet  iocundi*  aut  rari.  Ibi  est  011a  Yulcani^,  quod  in- 
colae  Grecum  ignem  vocant",  de  quo  etiam  meminit  Soli- 

2onus*.  Ibi  cernitur  Neptunus  triplicis  naturae:  tribus'^  enim 
fretis  alluitur  ilia   insula^,    quorum^''  aiunt  unum  esse  viri- 

a)  iter  quatuor  esse  dierum  C. 

22:  a)  Cap.  LXVI.  51.  C(l).2;    Cap.  XII.  £2.  rC2;.  b)  Leuticos  £C. 

c)  Mulzi  (?)  £la;  Miltzi  Bl^;  Vilsi  B2.  d)  Oddora  BC;  Oddara  oder  Oddora 

25  konnte  man  lesen  in  A2.  e)  ampnis  Bl^;    Ampius  jBlb;    amn.  ditissimus  C. 

f)  Slauanice  £1.  CI;  Slauonicae  5  2.  (Ann.  Saxo);  Slauanicae  C2.  g)  religionis 
ill.  la.  h)  Sciticas  A2.  Bl.  Ann.  Saxo;  Scythicas  C.  i)  aluit  B2.  k)  B2. 
CI;  Uimne  A1.2.  Ann.  Saxo;  lunume  J51a;  Vmme  Bl^;  lulimim  C2,  1)  celeb. 

Barb,  et  Grec.  qui  in  circ.  sunt  prest.  stationem  C.        m)  acjBla,        n)  Et51a. 

30  o)  maxime  omn.  quos  ab  Eurupa  claudit  civitatuum  J.  1.1a;  ^on  anderer  Hand, 
wie  es  scheint,   korr.  in  Al^;    maxime   auch  Bl^.  p)   Nam  A2.  jBlb. 2.  C2. 

q)  Christ,  cultiim  vel  tit.  B2.         r)  aberrant  J.  1.1a,  §)  cet.  maioribus  mori- 

bus B2.  t)  iucundi  B2.  u)  vocans  £!«;  vocant  ignem  C.  v)  Tribus  A2. 
Bl^.Cl.         w)  quor.  unum  virid.  aiunt  esse  C. 

35  1)  Nach  dllgemeiner  Ansicht  die  beriihmte  Jomshurg  mit  den  Joms- 

viJcingern,  auf  dem  Silberberge  nordlich  von  Wollin  bei  Divenoiv.  Wei- 
hull  S.  178 — 195  hat  die  historische  Existenz  der  Burg  und  der  Krieger 
iiberhaupt  bestritten.  Dagegen  Finnur  Jonsson,  Jomsvifcingerne.  Historisk 
TidssJcrift  (Kjobenhavn)  VIII,  3,  263 — 274.    AuffdUig  bleibt,  da/3  Adam 

40  in  seiner  an  sicli  merJcwiirdigen  Schilderung  nichts  von  der  Burg  und 
den  Kriegern  weifi.  2)  V,  Bonifaiii  auct.  Willibaldo  Kap.  6,  ed.  Levi- 
son  S.  27:  Hessorum  populum  paganicis  adhuc  ritibus  oberrantem.  (K). 
8)  Was  Adam  damit  gemeint  hat,  Idftt  sich  mit  Sicherheit  nicht  sagen, 
am  wahrscheinlichsten   ist  loohl  noch  die  Deutung  auf  ein  Leuchtfeuer. 

45  Vgl.  Kohlmann  iS'.  21— 31.  4)  Bei  Solinus  (ed.  Mommsen"^,  1895) 

findet  sich  weder  der  Ausd/ruck  olla  Vulcani  noch  Graecus  ignis  wort- 
lich  so.  tjber  die  Insel  Hiera  Vulcano  sacra  vgl.  a.  a.  0.  S.  54,  18 ; 
iiber  Medicum  oleum  (der  Sache  nach  griechisches  Feuer)  ebda.  99, 
11 — 13.         5)   Wollin,  umgeben  vom  Stettiner  Haff,  Kamminer  Bod  den 

50  und  der  freien  Ostsee.    So  zuerst  Lonborg  S.  76. 


80  M.  ADAM  BREMENSIS 

dissimae  speciei,  alterum  subalbidae,  tertium^  motu  furi- 
bundo  perpetuis  saevit  tempestatibus.  Ab^  illa^  civitate 
brevi  remigio  traiicitur'^  hinc  ad  Dyminem^  urbem,  quae 
sita  est  in  hostio^  Peanis  fluvii  ^,  ubi^  et  Runi^  habitant^. 
Inde'  ad  Semland  provinciam^,  quam  possident  Pruzi^  5 
Iter°^  eiusmodi  est,  ut  ab  Hammaburg"  vel  ab^  Albia  flu- 
mine  p  YII™*^  die^  pervenias  ad  lumne^  civitatem  per  terram; 
nam^  per  mare  navim  ingrederis*^  ab  Sliaswig'^  vel  Aldin- 
burg%  ut  pervenias  ad  lumne^.  Ab^  ipsa  urbe  vela  ten- 
dens  XIIII^™^  die  ascendes^  ad  Ostrogard^-^  Ruzziae*.  lo 
Cuius^  metropolis  civitas  est^  Chive ^,  aemula*  sceptri  Con- 
stantinopolitani,  clarissimum'^  decus  Greciae.  Sicut®  ergo 
predictum  est,  Oddara^  flumen  oritur  in  profundissimo  saltu 
Schol.  17.  Marahorum^,  ubi  et  Albia  noster^  principium  sortitur.    Nee 

longis  ab  invicem  spatiis,  sed  diverse^  currunt  meatu.    Alter  i5 
enim,    id    est    Oddara^,    vergens    in    boream    transit^    per 

Schol.  17  (18).  Marahi^  sunt  populi  Sclavorum,  qui  sunt 
ab  oriente  Behemorum^,  habentque  in  circuitu*^  hinc^^  Pomera- 
nos  et  Polanos®,  inde  Ungros  et  crudelissimam  gentem  Pescina- 
gos^,  qui  humanis  carnibus^  vescuntur  (A'2.  Bl^.C).  20 

a)  tertium  fehlt  B;    tercius   vero  C.  b)  ein  neues  Kap.  beginnt  in  A  2; 

Cap.  XIII.  B2.  fC2).  c)  ilia  autem  civ.  C.  d)  traucitur  J.  1.  !»;  traicitur  A2. 
Ann.  Saxo;  remig.  trahuntur  ad  Dim.  urbem  B;  rem.  ad  urbem  trahuntur  Diminem 
(Deminem  C2)  C  e)  Diminem  A2.  B.Cl.  f)  ostio  ^2.  B.C2.  g)  ubi  fehU 
£la.  h)  Uhuni  BC.  i)  Ibi  BC.  k)  navigatur  fUgt  hier  Bl  ein;  hinter  Pruzzi  hat  es  25 
C2.  1)  Pruzzi  J.2.  i?lb.  2.  C;  Pruzy  £lft.  m)  Item  ^  la.  51.  CI.  n)  Hamma- 
burc  J.1.  o)  ab  fehlt  C2.  p)  fluviojBl;  flum.  fehlt  B2.  q)  die  per  terram 
ad  lumne  (lulinum  C2)  perven.  civ.  C.  r)  Uimne  A  2.  Ann.  Saxo;   lummem 

iJla;  lumme,  am  Rande  von  zweiter  Hand  Umme,  Bl^\   lumnoe  JS2.  s)  Nam 

J. 2;  Nam  si  £C.        t)  ingrediens  £2.        u)  Sleswichi?l;  SlaswigJ5  2.        v)  Aldin-  30 
burcyll;  Aldniburg  BU;  Aldinburgh  Bl^;  Aldenburg  B2.  C2.        w)  Uimne  A2; 
pervenias  lumm.  BC;  lummem  51";  lumme,  korr.  Umme,  Bl^;  lumnem  B2.  CI; 
luminem  C2.       x)  ab  BC.        y)  52.  CI.  Ann.  Saxo;  ascendens  J.  1.  2.  C2;  ascen- 
dis  51.  z)  Ostrogord  52;  Ostragard  C2.  a)  Ruscie  51«.  C;  Russiae  51^; 

Ruziae  5  2.        b)  cuius  J.  2,  est  ist  daselbst  iiber  der  Zeile  nachgetragen.       c)  ChivQ  35 
Al;  Chiwt)  A2;  Clyue  51";  Chyue  51b.  2.         d)  quod  clariss.  decus  est  Gr.  5  2. 
e)  ein  neues  Kap.  beginnt  in  A2.         f)  Oddora  51^.2,  C.         g)  Marachorum  51; 
Maracorum52;    Merahorum  saltu  C.  h)  nostra  52;    Alb.  fluvius   (ft  CI)  C. 

i)  diversis  A2.        k)  per  med.  Winul.  transit  C. 

Schol.  17:    a)  Marachi  51".  C.  b)  Boemorum  C.  c)  incircuit -4. 2 .  40 

d)  hunc  51a.  e)  Poldanos  C2.  f)  Poscinagos  CI;    Postinagos  51".  C2. 

g)  vesc.  earn.  C. 

1)  Demmin  liegt  nicht  an  der  Milndung  der  Peene.  Zur  ErJcld- 
rung  vgl.  H.  Krahbo,  Nordeuropa  in  der  Vorstellung  Adams  von  Bremen, 
Hansische  GescliicUsbldtter  XV  (1909),  43.  2)  Die  Einwohner  von  45 

Biigen.  (L).  Adams  Vorstellungen  sind  hier  reclit  ungenau.  3)  Ostra- 
gard erlddren  Lonhorg  S.  109  ^md  Schliiter,  S.-B.  der  gelehrten  Estni- 
schen  GeseUsch.  1202,  ^S'.  21— 23,  als  Nowgorod  an  der  Wolclioic;  Schafa- 
rik,  Slav.  Alteriilmer  JI,  94  als  Ostrow.  BJornbo  S.  158 ;  Krahbo  S.  43, 
N.  4.  4)  Vgl.  Sallust  Catil.  10,  1 :   Carthago,   aemula  imperi  Ro-  50 

mani.    (K). 


LIB.  II,  CAP.  XXII.  XXIII.  81 

medios  Winulorum  populos,  donee  pertranseat*  usque  ad 
lumnem^,  ubi*^  Pomeranos  dividit  a  Wilzis.  Alter  *^  vero^, 
id  est®  Albia,  in  occasum^  ruens  primo  impetu  Becbemos^ 
alluit  cum  Sorabis^,  medio  cursu  paganos  dirimit^  a  Saxo-  Schol.  18. 

5nia,    novissimo    alveo   Hammaburgensem    parrochiam    scin- 
dens^-^   a  Bremensi   victor   occeanum    ingreditur  Brittanni- Schol.  19. 
cum^ 

XXIII*.    Haec   de   Sclavis   et   patria    eorum,   quoniam  ('20). 
virtute  magni  Ottonis^  ad  christianitatem  eo  tempore  omnes 

10  conversi'^  sunt,  dicta  sufficiant.  Nunc^  ad  ea,  quae  post 
mortem  imperatoris  et  reliqua  tempestate  nostri  pontificis 
acta  sunt,  calamum®  dirigamus. 

Schol.  18  (19).     Sorabi  ^  sunt  Sclavi,    qui  campos  inter  Albim 
et  Salam  interiacentes  incolunt;   sunt  que  eis  contermini  fines  Thu- 
15  ringorum  ac  Saxonum.     Ultra*  Aram  fluvium^  alii  Sorabi  commo- 
rantur  ^  (A2) . 

SchoL  19  (20).  Beda*.  Brittannia  oceani  insula,  cui  quondam 
Albion  nomen  fuit,  inter  septentrionem  et  occidentem  locata  est, 
Germaniae,    Galliae,    Hispaniae,    maximis    Europae    partibus,    multo 

20  intervallo  ad  versa.  Habet  a  meridie  Galliam  Belgicam,  cuius  proxi- 
mum  litus  transmeantibus  apparet^  civitas,  quae  dicitur  Rutubi 
portus.  Hibernia  insula  omnium  post  Brittanniam  maxima  est,  ad 
occidentem  quidem  Brittaniae  sita;  sicut  contra  aquilonem  est 
brevior,  ita  in  meridiem  se  trans  iUius  fines  plurimum   pretendens^ 

25  usque  contra  Hispaniae  septentrionaHa  ^  (^^)- 

a)  perveniat  C.  Ann.  Saxo;  usque  fehlt  BC.  b)  Uimnem  J.  2;  lummem 
51a;  lummen,  von  zweiter  Hand  korr.  Vummen,  £1^;  luminem  C2.  c)  Ubi  £!». 
d)  alter  CI.  e)  ide  (idem)   (nicht  ganz  deutlich  in  Al).  51^;    Alter  vero  est 

Bl^.         f)  occursu  Al;  occasu,  das  a  ist  nicht  ganz  deutlich  in  A2.         g)  Bethe- 
30  mos  J.1;    Behemos  A2.  Bl.  Ann.  Saxo;   Bohemos  B2.  C.  h)   Sotrabis  Bla,; 

Scarabis  J5  2.  i)  a  Saxon,  dirimit  C2.  k)  a  Brem.  scindens  C.  l).Brittanic. 
Al;  Brictann.  Bl^;  Britann.  CI;  der  erste  Teil  von  A  2  hort  hier  auf. 

23:   a)  kein  neues  Kap.  in  BC.  b)   Ott.  eo  temp,  ad  christ.  omnes  C. 

c)  sunt  conversi  C.        d)  Hunc  Al;  nunc  CI.        e)  calamus  dirigatur  BC. 

35  Schol.  18:   a)  Ultra  —  commor.  steht  in  A2   fiir  sich  am  oberen  Rande  von 

Blatt  2.        b)  ft  A2. 

Schol.  19:  a)  aperit  Beda.  b)  protendens  Beda.  c)  onalia  Beda,  in  A2 
nicht  mehr  lesbar;  Lappenberg  ergdnzte:  septentrionalis  portum,  das  hat  weder  A2 
noch  Beda. 

40  1)  Vgl.  schon  ohen  I,  2,  S.  4  die  ganz  dhnliche  Beschreibung   des 

EMaufes.  2)  Vgl  oben  1, 12  (13),  *S'.  16,  Z.  7.  3)  Sorabi  —  Saxonum 
stammt  aus  den  Ann.  q.  d.  Einhardi  z.  J.  782,  loie  E.  0.  Schulze,  Koloni- 
sierung  und  Germanisierung  der  Gehiete  zwischen  Saale  und  Elbe, 
S.  19,  N.  15,  bemerkte.     Adam  hat  diese  Annalen  nicht  gekannt,  die  Be- 

45  nutzung  in  Schol.  18  beiveist,  da/S  dieses  (und  Schol.  19j,  ivie  alle  nur  in 
A  2  ilberlieferten  Scholien,  nicht  von  Adam  herriihrt.  4)  Hist,  eccl,  1, 1.  (L). 
Das  Scholion  ist  in  A  2  teilweise  durch  Beschneiden  des  Randes  zerstort, 
der  aber  nirgends  zweifelhafte  Text  nach  Beda  liergestellt. 

Adam  Bremensi  s.  6 


82  M.  ADAM  BREMENSIS 

(21).  XX1III^    Anno  pontificis  Adaldagi   XXX ^«  Villi ^°  *  i 

magnus    imperator  Otto^,    domitor*^   omnium   septentrionis'^ 

973.  nationum,  feliciter  migravit  ad  Dominum  ^  et  sepultvis  ^  est 
in    civitate    sua    Magadburc®.     Cui^   filius^    Otto    medianus 
succedens  per  decem  annos  strennue  gubernavit  imperium.  5 
Is  statim  Lothario  et  Karolo^  Francorura  regibus*  subactis^, 
cum    in    Calabriam    bellum    transferret\    a    Sarracenis^   et 

983.  Grecis  victor  et  victus  ^  apud  Eomam  decessit^-'^.  llli™  ter- 
cius  Otto,  cum  adhuc  puer  esset,  in  regnum  substitutus 
annos  XYIII**  forti  et  iusto  sceptrum  ornavit  imperio.  lo 
His  tribus  aequo  fortissimis  ac  iustissimis  imperatoribus  tarn 
earns  ac"  familiaris  erat  sanctus°  Adaldagus  pro  virtu tis^ 
merito  et  doctrinae  magisterio,  ut  a  latere  eorum  vix  aut 
raro  divelleretur^.  sicut'i  ostendunf  precepta  imperatorum 
ad  nutum  archiepiscopi  disposita'";  in  quibus  etiam  hoc  est  is 
notandum,    quod    tercius    Otto    consistens^   in  Wildashusin* 

973.  precepta  fecit  ^.    Eodem  tempore  Hermannus"  dux^  Saxo- 

*  num  obiens^-^^  heredem"^  suscepit  filium   Bennonem^^,  qui 

etiam  vir  bonus  et  fortis  ^^  memoratur,  excepto  quod  degene- 

*)  XXX^VIIP  BC,  **)  viginti  octo  (XXVIII)  BC.  20 

24;   a)  Cap.  LXVII.  £1.  C(l).2;  Cap.  XIIII.  £2.  ('Ce;.  b)  Otto  magn. 

imp.  C.         c)  dominator  J5  2.  d)  septentrionalium  C.  e)  Magedburg  £!«; 

Maigeburgh,  von  zweiter  Hand  iibergeschr.  Magdeburg,  BV>;  Magdeburg  B2.C2; 
Magdaburg  01.  f)  cui  51a;  Cuius  i?2.  g)  fil,  eius  Otto  C.  h)  Carol.  51b.  2.  C  2. 
i)  transferet  Al.  k)  Saracen.  B2.  I)  discessit  B2.  C2,  Helm.  m)  Huic  C.  25 
n)  et  C.  o)  presul  C.  p)  virtutum  BC.  q)  Sicut  Al.  B2.  r)  ostendunt 
hinter  disposita  C.  s)  in  Wild,  consistens  C.  t)  Wildahusin  51b;  Wildashusen 
C2.  u)  Herimannus  CI.  v)  Saxon,  dux  C.  w)  obediens  Al.  x)  Benn. 
fil.  suum  reliquit  heredem  C. 

1)  Nach  I,  62  (64)  ivdre  das  975.  2)   Vfjl  unten  IV,  9:   feli-  30 

citer  uiigravit  ad  Christum.  3)  Bei  dem  steUeniveise  auffdlligen  An- 
Mang  an  das  Chron.  Suericum  universale  sei  de^sen  Wortlant  liier  ver- 
zeichnet,  SS.  XIll,  69:  (Otto  imperator  .  .  apud  Parthenopolim  obiit 
et  sepelitur.  .  .  Otto  secundusj  .  ,  Otto  imperator  apud  Calabriam, 
occiso  a  Grecis  et  Sarracenis  exercitu  .  .  aufugit  .  .  Otto  imperator  35 
Romae  .  .  moritur  et  ibi  sepelitur.  Otto  tertius  .  .  admodum  puer, 
annos  18.  4)  Karl,  der  Brudtr  des  Konigs  Lothar,  loar  Herzog  von 
Lothringen.  (L).  5)  Daf5  dies  sehr  iihertnehen  und  falscli  ist,  hedarf 
Jcaum   der  Erwdhnung.  6)  victor   et   victus   schon   oben  I,  38  (40), 

S.  40,   Z.  13.  7)  Adam   hat,    ivas   Lappenberg  anmerkte,    den  Zug  40 

Ottos  II.  gegen  Harald  Blaatand  nicht  ericdhnt,  tceil  er  ilin  Otto  I, 
zuschrieb.  Vgl.  oben  S.  63,  Z.  1 ;  K.  Uhlirz,  Unterstichioigen  ziir  Ge- 
schichte  K.  Ottos  IL;  MIOG.  Egbd.  VI,  4:1  ff.  8)  Vgl.  oben  S.  62,  Z.  12; 
S.  68,  Z.  13.  (L).  9)  BD.  O.  Ill  40—42,  vom  4.  bis  21.  Mar z  988.  (L). 
10)  Hermann  ist  schon  am  27.  Mdrz  973  gestorben.  Widukind  III,  lb;  45 
Nekrologien  von  Fidda,  Limeburg.  (L).  Nekrologien  vofi  Merseburg 
(28.  Mdrz),  Mollenbeck.  Vgl.  Thietmar  II,  31  (20)  iiber  Hermanns  Be- 
grdbnis.  11)  Der  von  973—1011  Herzog  ivar.  12)  Horat.  Carvi. 

IV,  4,  29:  Fortes  creantur  fortibus  et  bonis.    (L). 


LIB.  II,  CAP.  XXIIII.  XXV.  83 

rans  a  patre  populum  rapina  gravavit.  Apud  Magedburg* 
quoque  defuncto  ^  pontifice  Adelberto^  Gisilharius^  succes- 
sit^  in®  cathedram,  et^  ipse  vir  sanctus,  qui  novellos^  Winu- 
loruin^  populos  doctrina  et  virtutibus  illustravit. 

5  XXY^.    Haroldus^  rex  Danorum,  religione  ac  fortitu-  (22)- 

dine  insignis,  christianitatem  in  regno  suo  iam  dudum  ^ 
benigne  suscepit^  et  constanter  retinuit^  usque  in  finem^. 
Unde  et  regnum  suum  sanctitate  et  iusticia  *  confirmans 
ultra    mare    in   Nortmannos^-^    et  Anglos^   suam    dilatavit 

10  potentiam.  Emund'^  filius  Herici®-^  tunc  in  Suedia^  regna- 
vit.  Is  Haroldo*"  confederatus  christianis  eo  venientibus 
placabilis  fuit.    In  Norveia^  Haccon^-^  princeps  erat,  quern, 

Schol.  20  (21).  Annoio  Domini  DCCCCoLXoVP  Dani  ad  fidem 
sunt  per  Popponem  quendam  conversi,  qui  ferrum  candens 
15  et  ignitum  in  modum  cyrotecae^  formatum^^  coram  populo  sine 
lesione  portavit,  quod  videns  rex  Haraldus^  abiecta  ydolatria^ 
cum  to  to  populo  ad  colendum  varum  Deum  se  convertit,  Poppo 
autem  in  episcopum  est  promotus   (CI  von  zweiter  Hand.  C2). 

a)  Madeburc  J.  1 ;  Magdeburg  £  2 ;  Magdaburg  C.        b)  Adalberto  5;  Adalb. 
20  pontifice  C.        c)  Gisliilarius  B  2 ;  Gisilarius  C.       d)  succedit  B 1*.        e)  in  cath. 
fehlt  C.       f)  et  ipse  /eM  5  2.        g)  novellus  £  la.        h)  Vinilorum  £  2. 

25:   a)  Cap.  LXVIII.  £1.  C(l).2;    Cap.  XV.  S2.  ^02^.  b)Harald.  52. 

c)  susceptam  usque   in  fin.    constanter  retinuit  C.  d)  Nordmann.  stets  BC. 

e)  J.1.  JSlb;  Erici  JSla.  2.  C.  f)  Sueonia  BC.  g)  Nordwegia  Bl.C;  Not- 

25  uagia  B2.        h)  Hacon  B2;  Hacquin  C. 

Schol.  20:   a)  chirothecae  0  2.        b)  Haroldus  (72.        c)  Idololatria  C2. 

1)  Am  20.  Jimi  982;    UJilirz,   Otto  II.  S.  156,  N.  17.  2)   Vgl 

oben  I,  59  (61),  S.  57.  3)   Vgl.  Hehr,  8,  6:    si  fiduciam  .  .  usque  ad 

finem   firmam   retineamus;    ebda.  3,  14.  4)   Vgl.  unten  II,  56  (,54): 

30  iustitia  et  sanctitate  insignis.  5)  Wichtigste  Quelle  fur  Harold  sind 
seine  eigenen  Aussagen  auf  dem  groften  Jellingsfein,  Wimmer  I,  2 
{S.  17 — 40),  S.  28/'.;  er  riilimt  sich  da  auch  der  Untenverfung  Nor- 
wegens.     Vgl  Weibull  S.  25—49.  6)   Siehe  unten  S.  84c,  Z.  11— 13. 

Unter   Mijdverstundnisf^en    hahen  Adams   Bericht    ericeitert    die   Ann. 

35  lAindenses,  SS.  XXIX,  199,  Z.  22—24,  und  die  Ann.  Byenses,  SS.  XVI, 
899,  Z.  5/1  7)   WeibuU  S.  10 ff.  halt  diesen  fi'ir  den  Konicf  Emund 

Slemme,  der  in  einem  Grenzrertrag  zwischen  Ddnemark  und  Schtveden 
(Sveriges  traJctater  udg.  af  0.  8.  Bydberg  I,  n.  23,  *S'.  46  ff.)  genannt  ivird. 
Aber  ein  Konig  Emund  Slemme   lebte   im  11.  Jk.,  Adam  III,  15  (14): 

40  Emund   pessimus.  8)  Das  ist  ivohl  der  oben  S.  59,  Z.  8  genannte 

Herich:   vgl.  H.  ScMick   (oben  S.b^,    N.  S)  S.  10.  9)   Genannt  der 

Bose  (malus,  nequam),  Tlieodericus  monachus  Kap.  4 — 10,  ed.  G.  Storm 
S.  11 — 18;  Historia  Norvegiae  ed.  Storm  S.  111.  10)  Das  nur  in  G 

iiberlieferte,  au£h  in  der  Bandnote  einer  Hs.  der  Ann.  Lundenses  (SS. 

45  XXIX,  199j  benutzte  Scholion  stammt  aus  Sigebert  von  Gembloux  966, 
SS.  VI,  351.  11)  Saxo  Gramm.  ed.  Holder   S.  338  sagt:  caudentem 

ferri  laminam  chirothecae  formam  habentem.  Anscheinend  hat  er  das 
aus  diesem  Scholion. 

6* 


84  M.  ADAM  BREMENSIS 

w«965(?)  dum  Nortmanni  superbius  agentem  regno  depellerent,  Ha- 
roldus^  sua  virtute  restituit^  et  christicolis  placatum  effecit^. 
[Haccon'^  iste  crudelissimus,  ex  genere  Inguar'^-^  et  gigan- 
teo  sanguine^  descendens,  primus  inter®  Nordmannos^  reg- 
num  arripuit^,  cum  antea^  ducibus  regerentur.  Igitur  5 
Haccon^  triginta  quinque  annis^  in  regno  exactis  obiit, 
Hartildum  ^  relinquens^  sceptri  heredem,  qui  simul  Daniam 
possedit  atque  Nordmaniam'].  Anglia'',  ut  supra '^  dixiraus 
et  in  Gestis  Anglorum  scribitur,  post  mortem  Gudredi^  a 
filiis  eius  Analaph,  Sigerih™  et  Reginold*^  per  annos  fere  C  10 
permansit  in  ditione  Danorum.  Tunc  vero  Haroldus^  Hiring 
filium'^  cum  exercitu  misit  in  Angliam.  Qui  subacta  insula 
tandem^  proditus  et  occisus  est  a  Nordumbris^-^. 

(23).  XXVI  ^.    Adaldagus   igitur   archiepiscopus  ordinavit  in 

Daniam  plures  episcopos,   quorum  nomina  quidem  repperi-  15 
Schol.21.  mus;    ad^    quam^    [vero]    sedem    [specialiter*^]    intronizati® 

Schol.  21  (22).  Anno  Domini  DCCCCoLXXIIIo  ^  Wencezlaus^ 
princeps  Boemiae  a  fratre  suo  Bugezlao  ^^,   qui®  principatum  sibi 

a)  Harald.  B2.      b)  reddidit  C.       c)  Hacon  B2;  Haquin  01;  Hacquin  (72; 
das  eingeklammerte  nur  BC,  fehtt  Al.      d)  Inguar  oder  luguar  (?)£!».      e)  apud  C.  20 
f)  Normann.  C2.      g)  ante  h  B2.      h)  sceptri  rel.  heredem  C.      i)  Nordwegiam  C. 
k)  Angl.  autem,  ut  C.       1)  Gundredi  A1.C2;  vgl.  I,  39  (41),  S.  43,  N.  n.       m)  Sig- 
trich  Bl.  C;    Sigthric  B2.  n)  filium  suum  misit  C,  cum  exerc.  fehlt  daselbst. 

o)  Nordimbr.  getilgt,   von  zweiter  Hand  Northumbris,  Bl^;    a  Northumbr.  tandem 
prod,  et  occisus  est  C.  25 

26:    a)   Cap.  LXIX.  Bl.  C(l).2;    Cap.  XVI,  jB2.  ^0  2;.  h)  Xd  Al.  BC. 

c)  quam  sedem  Al;   quas  vero  sedes  Bl.  C;  quam  vero  sedem  B2.  d)  spec. 

nur  BC,  fehlt  A  1.        e)  intronixati  JBla. 

Schol.21:  a)  DCCCCLXXIIII.  0  2.  b)  Wentezlaus  02.  c)  quia  01; 
propter  preripiendum  princip.  Sigeb.  30 

1)  Theodericus  Kap.  5:  Hocon  .  .  adiutus  a  rege  Danorum  Ha- 
raldo  .  .  solus  obtinuit  regnum  Norwagiae  annis  triginta,  tamen 
sine   regio   nomine.  2)  Des   oben   S.  39/40  genminten  Normannen- 

fiirsten'^  Ingre  gleich  Odin   deutet   Munch,   Det  fiorske  Folks  Historic 
I,  2,  S.  3,  X.  1,'nach  den  isldndischen  Sagas.  3)  Nacli  Munch  war  35 

er  der  Sohn  des  Siward  und  seiner  Gattin  aiis  dem  Geschlecht  des 
Biesen  Tjasse.  4)  Harald  Sclwnhaar  im  9.  Jh.  ivar  der  erste  Konig 
von  Norwegen.  Adams  Irrtum  ist  vielleicht  daraus  enistanden,  daft 
Hakon  nicht  koniglichen  Bluies,  sondern  vor  seinem  Konigtum  Jarl 
war.  5)  Theod.  mon.  a.  a.  0.:  anuis  triginta;  Hist.  Nor r eg.  S.  115:  40 
XXXIII  annis.  6)  Munch  a.  a.  0.  vermutet,   daft  Harald  Blauzahn 

oder  Harald  Graafeld,  der  Sohn  des  Erich  Blntaxt,  gemeint  seien,  doch 
ist  das  sehr  zweifelhaft.  Nach  Sven  Tunberg  in  der  (Svensk)  Historisk 
Tidsskr.  31  (1911),  S.  54  ist  Adams  Bericht  hier  roll  von  Fehlern. 
7)  Oben  I,  39  (41),  S.  43,  mit  N.  4.  8)  liber  diese  drei  vgl  Symeonis  45 
monachi  Dunelmensis  Historia  Begum,  .920.  26.  37.  43.  50  (Thorpe  11. 
12S ff.),  meist  aus  Florentius  Wigorniensis.  Vgl.  Simeon  ^  SSff'.  (ed. 
Thorpe  II,  dBff.).  9)   Vgl.  Lappenherg,    Gesch.  v.  England  I,  392. 

Flor.  Wigorn.  950,   ed.  B.  TJiorpe  I,  135.  10)  Bolizlao   Sigeb.  973, 

tvoher  das  ScJiol.  entlehnt  ist.    (L).  50 


LIB.  II,  CAP.  XXV.  XXVI.  85 

sint%  haud"^  facile  potuimus  invenire.  Aestimo^-^  faciente*^ 
ea  causa,  quod  in®  rudi  christianitate^  nulli  episcoporum 
adhuc  certa  sedes  designata  est",  verum  studio  plantandae 
christianitatis  quisque  in  ulteriora  progressus  verbum^  Dei 
5  tarn  Guis  quam  alienis  communiter  predicare  certabant. 
Hoc  hodieque'^  trans  Daniam  per  Nortmanniam  et  Sue- 
diam^  facere  videntur.  Igitur  episcopi'^  in  Daniam^  ordi- 
nati  sunt  hii°^:  Hored,  Liafdag^,  Raginbrond^-^,  et  post 
eosE[arig^  StercolfP,  Folgbract'i-^,  [Adelbrect^-^,]  Merka^-"^ 

10  et  alii.  Odinkarum*  seniorem^  ferunt  ab  Adaldago  in 
Sueoniam  ordinatum  strennue  in  gentibus  legationem  suam 
perfecisse".  Erat  enim,  sicut  nos^  fama  tetigit,  vir  sanctissi- 
mus  et  doctus  in  his,  quae  ad  Deum  sunt,  preterea  quan- 
tum ad  seculum"^  nobilis  et^  oriundus  ex  Danis.     Unde  et 

15  facile y  barbaris  quaelibet  de  nostra  potuit^  religione  per- 
suadere^.     Ceterorum^  vero    episcoporum  vix  aliquem^  sic 

usurpavit,  martyrizatu r ,  pro  quo  Deus  urbem  Pragam,  ubi  re- 
quiescit,  multis  miraculis  illustrat    (CI   von  zweiter  Hand.  C2). 

a)  sunt  B2.  b)  haut  J.1.  c)  estimo  Bl.  d)  fauente  Al;  Est.  ea 
20  fac.  BC.       e)  pro  rara  BC.        f)  christianitatem  J.1.        g)  esset  B2;  fuerit  C. 

h)  que  fehlt  C.  i)  Sueoniam  BC.  k)  episcopi  qui  in  BC.  1)  Dania  (72. 

m)  siint  in  Hored  (Inhor.  C)  Bl.C;  sunt:  ut  Hored  B2.     n)  Ziafdag  A  1 ;  Liafdagus 

£la;  Liaffdagus  Bl^.        o)  Ragimbrondus  Bl^;  Rarimbrondus,  von  zweiter  Hand 

korr.  Regimbrondus,  5 lb;    Ragimbrond  B2;    Reimbrund  C.  p)    Stercolff  B2. 

25  q)  Folgbracht  Bl^;  Folcbreth  CI;  Folcbrecht  C2.         r)  der  Name  fehlt  A1.C2; 

Adalbrictt  B2;  Adelbreth  01.       s)  Merha  £C.       t)  Ordink.^1;   odink.  51a.  CI. 

u)  adimplesse  C.     v)  fama  nos  C2.     w)  secundum  Bl^.     x)  et  origine  Danus  BC. 

y)  facile  barbaris   '  facile  de  J.1,  quaelibet  fehlt  daselbst.      z)  potuit  de  nostra  BC. 

a)  Episcoporum  vero  ceter.  Bl.        b)  aliorum  CI. 

30  1)  Vgl  ohen  S.  47,  Z.  U;  S.  78,  Z.  9.         2)  Vgl.  ohen  S.  29,  Z.  hf. 

3)   Vgl.  ohen  Kap.  4,   S.  64.    (L).  4)   Unfen  Kap.  64  (62)  loird  er 

Haricli  genannt.  (L).  Saxo  Gramm.  Buck  X,  SS.  XXIX,  64  nennt 
Hored  von  Schlesioig  fdhchlicli  Haric.  Ob  audi  dieser  Harig  Adams 
hier  in  Wahrheit  Hored  von  ScJdeswig  ist  oder  ein  anderer  unheJcannter 

35  Bischof,   ld/3t  sich  kaum  entscheiden.  5)  Der  oben  S.  64,  N.  4  ge- 

nannte  unziiverldssiqe  Ordo  setzt  ihn  nacli  ScJdeswig  und  qiht  ihm 
7  Jahre  Datier  (984—991);  er  kommt  im  DO.  III.  41  vom  18.  Mdrz 
988  vor,  aher  der  Name  seines  Bistums  ist  dort  verderht.  AJs 
Biscliof  von   Ribe   tvird   er   in   der   Hist.    Danorum    Boskildensis   ge- 

40  nannt,  SS.  XXJLX,  23,  danacli  bei  Saxo  Gramm.  ebda.  S.  65.  Vgl. 
H.Bre/SIau,  Deutsche  Zeitschr.  f.  Geschichtstvissenschaft  XI  (1894), 
156,  N.  7.  6)  Lappenberg   ivoUte   diesen  Bischof  mit  einein  in  dem 

vielerwdhnien  Ordo  genannten  Adaldag  {von  972  -  984)  gleichsetzen. 
Das  ist  unmoglicli,  dieser  Adelbrect  ist  sonst  ganz  unbekannt.        7)  Das 

45  ist  der  schon  oben  S.  72,  N.  2  genannte  Marco;  vgl.  H.  Brel^lau, 
Deutsche  Zeitschr.  usiv.  XI,  154—163.  8)   Albus   hei/3t  er  in  der 

Hist.  Dan.  Roi>kild.,  die  im  iibrigen  hier  Adam  (II,  26  (23)  nnd  36  (34)j 
zu  folgen  scheint.  9)   Vgl  unten  IV,  28:  facile  paganis  fidem  per- 

suasit. 


86  M.  ADAM  BLIEMENSIS 

clarum    antiquitas^    prodit    preter    Liafdagum    E-ipensem^, 
quern  dicunt  etiam  miraculis  celebrem  transmarina  ^  predi- 
casse  [hoc'^  est  in^  Sueonia  vel  Nordwegia^]. 
(24).  In?  Aldinburff^-^  ordinavit  archiepiscopus  prime,  ut  dixi- 

yoo— yo6.  ixius^,  Egwardum'  vel  Evargum^-^,  deinde  Wegonem^-*,  5 
postea  Eziconem™-^,  quorum  tempore  Sclavi  permanserunt" 
christian!.  Ita  etiam  Hammaburg  in  pace  fuit.  Ecclesiae^ 
in  Sclavaniai'  ubique  erectae  sunt;  monasteria  etiam  viro- 
rum  ac  mulierum  ^  Deo  servientium  constructa  sunt  plu- 
rima.  Testis  est  Danorum'^  rex,  qui  hodieque^  superest,  lo 
Suein^;  cum  recitaret  SclavaniamP  in  duo  de  XX*  pagos 
dispertitam"  esse,  affirmavit  nobis  absque  tribus  ad  chri- 
stianam^  fidem  omnes  fuisse  converses,  adiciens^  etiam 
principes"^-"^  eius  temporis,  Missizla''-^,  Naccon^-^  et  Sede- 
rich^^.      'Sub^    quibus',    inquit,    'pax    continua    fuit,    Sclavi  15 

DeuAAi.^^^  tribute  servierunt\ 


a)  prodit  antiq.  C.  b)   Ripensem,   qui   et  miraculi   Celebris  fuerat  et 

transmarinis  predicavit  C.  c)  trans  maria^l.  d)  das  eingeklammerte  nur  BC, 
fehlt  Al.         e)  est  Sueonibus  et  Nordmannis  C.         f)  Noruegia  B2.  g)  kein 

neues  Kap.  in  Al.  Bl.  C;   Cap.  XVII.  B2.  (C2).  li)  Aldinburgh  Bl^;  Aldin-  20 

burgo  B2.  1)  Eguardum    (von  zweiter   Hand   in   Bl^J.  B2;    Edwardum  C. 

k)  Ewargum  jBI".  2;  Euagrium  von  zweiter  Hand  Bl^;  vel  Ev.  fehlt  C.  1)  Wf- 

g6nem  J.1,  i  ist  nicht  getilgt,  e  mit  anderer  Tinte  iiber  der  Zeile  nachgetragen. 
m)  Eiconem,  von  zweiter  Hand  l^siconem,  BV\  n)  christ.  permans.  C.  o)  ecclesie 
^la.  p)  Slauon.  B2.  q)  rex  Dan.  BC.  r)  adhuc  hodie  C.         s)  Sueno  25 

Bl.  t)  duos  de  viginti  Bl.  C.  u)  esse  dispert.  C.  v)  christianitatem  statt 
Christ,  f idem  B2.  C.  w)  Adiciens  J.1.  x)  Principes  jB2.  (7  2.  y)  Missizza  Bl; 
MissizaJ5  2;  Misizza  C.        z)  Nachon  B2.        a)  sub  BC. 


1)   tjher  die   Bischofe   von  Oldenhurg   im    10.  tind   11.  Jh.   (nach 
Marco)  siehe  H.  Bre(dlau,  ForscJi.  z.  brand,  tmd  preu/S.  Gescli.  I,  402 —  30 
407.  2)   Ohen  Kap.  16  (14),  8.  72.  3)  Egicard  ist  am  13.  Fehr. 

eines  unhekannten  Jahres  gestorhen,  Necrol.  MoUenbecc;  Bre^lau  S.  402. 
4)  Uber  Wego  vgl.  Helmold  I,  13.  14.  (L).  5)  Ezico  ist  ror  988,  icalir- 
scheinlich  vor  984  geiveiht  tvorden.  Nach  H.  Bre/3lau  S.  403  ware  er  schon 
983  im  gro/kn  Slai:enaufstand  vertritben  icorden.  6)  BJin  monaste-  35 

rium    virginum   Michilinbnrgense   nennt  Helm.  I,  12.  7)   tJber  die 

Obotriienfiirsten  des  10.  Jh.  handelt  im  ganzen  am  besten  J.  Marqiiart, 
Osteiiropdische  und  ostasiatische  Sireifziige  (Leipzig  I90o)  S.  305 — 329. 
Ver fehlt  ist  Biereye  S.  169—176.  8)  Genau  derselhe  JSlame  begegnet 
nur  bei  HelmoJd  1,  13.  15,  denn  anf  den  Micisla  Korners  z.  J.  932  40 
(Wigger,  Mecldenbnrg.  Annalen  S.  26)  ist  nichts  zu  gehen.  Sprachlich 
kann  er  nach  A.  LesJcien  nur  gleich  Mistislav  (bedeuiet:  Bachernhm 
habend)  aiifgefa/3t  werden,  auch  sachlich  Jcann  er  sehr  tvohl  der  Mistiz- 
lavus  bei  Thietmar  IX,  5  (VIII,  i)  sein.  9)  Ihn  nennen  Widukind 

III,  50  z.  J.  954   und  Ibrahim -ibn-Ja'^kub   z.  J.  965   ah  Fi'irstcn  der  45 
Oboiriten.  10)  Ein  slavischer  Fiirst  des  Namens  ist  nicht  bekonnt. 

Der  Name  scheint  iiberhaupt  nicht  slavisch  zu  sein  (das  bestdtigte  mir 
A.  Leskien),  eJier  nordisch,  Sithric.   (L). 


LIB.  II,  CAP.  XXVI— XXVIII.  87 

XXVII  ^.  Novissimis^  archiepiscopi  temporibus^  res  (25). 
nostrae  inter  barbaros  fractae,  christianitas*^  in  Dania  tur-  ^^^/^• 
bata  est,  pulcrisque  divinae  religionis  initiis  invidens'^  ini- 
micus  homo  supersominare  zizania^  conatus  est.  Nam  tunc 
5  Suein  Otto^,  filius  magni  Haroldi^,  regis  Danorum,  multas 
in  patrem^  molitus  insidias^,  quomodo  eum  iam  longaevum 
et  minus  validum  regno  privaret,  consilium  ^^  habuit  et  cum^ 
his,  quos^  pater  eius  ad  christianitatem  coegit^  invites. 
Subito    igitur   facta   conspiratione  Dani   christianitatem    ab- 

10  dicantes  Suein  "^  regem  constituunt,  Ilaroldo"  bellum  indi- 
cunt.  At  ille,  qui^  ab  initio  regni  sui  totam  spem  in  Deo 
posueratP-*,  tunc^  vero  et^  maxime  commendans^  Christo 
eventum  rei,  cum  bellum  execraret*,  armis  se  tueri  decre- 
vit.      Et    quasi    alter    David    procedens    ad    bellum    filium 

15  lugebat  Absalon"-^,  magis  dolens^  illius  scelus  quam"^  sua"^ 
pericula.  In  quo  miserabili  et  plus  quam  civili  bello  ^  victa 
est  pars  Haroldi^.  Ipse^  autem  vulneratus  ex  acie  fugiens 
ascensa  navi  elapsus  est  ad  civitatem  Sclavorum,  quae 
lumne^  dicitur. 

20  XXVIII  ^    A  quibus  contra   spem,    quia  pagani  erant,  (26). 

humane^  receptus,  post  aliquot^  dies  ex  eodem  vulnere 
deficiens,  in  Christi^^  confessione  migravit®.  Corpus  eius 
in  patriam  reportatum^  ab  exercitu  apud  Roscald^  civita- 
tem^ sepultum  est  in  ecclesia,  quam  ipse  primus  construxit 

25  in   honore^    sanctae    trinitatis.     De   cuius    fine,    cum    istum 

27:  a)  Cap.LXX.  £1.  C(l).2;  Cap.  XVIII.  £2.  f'C2y.  b)  Noviss.  itaque 
arch.  O.  c)  christianos  J.  1 .  d)  inim.  invid.  homo  G.  e)  Suenotto  JSl.  C; 
Suen  otto  B2.  f)  Harald.  B2.  g)  partem  Bl^.  h)  et  consil.  habuit  cum 
his  jB2.        i)  dum  (?),  durch  Radieren  korr.  cum,  Al.        k)  quos  ad  christ.  pater 

80  eius  invitos  coegit  C.  1)  invitos  coegit  BO.  m)    Suenotto  £la;    Suenonem 

£lb;    Suen  i? 2.  n)   Harald.  JS2;    et  Haroldo^lb;    bellumque.  Haroldo  C. 

o)  qui  fehlt  B2.  p)  posuerit  C.  q)  tum  J5  2.  r)  et  fehlt  C.  s)  Christo 
commendans  B;   Chr.  ev.  rei  commend.  C.  t)  execraretur  B2.         u)  Absolon 

B.C2.  V)  illius  dolens  C.  w)   am  Rande  Bl^:    De   fine   Haroldi   regis. 

35  x)  peric.  sua  0  2.  y)  ipse  Bl^.  CI.         z)  lumne  oder  Uimne,  aber  eher  lumne 

Jcann  in  Al  gelesen  werden;  vgl.  oben  S.  79,  N.  k,  <S.  80,  iV^.w;  lumme  Bl; 
lumnoe  B2;  lulinum  02. 

28:   a)  kein  neues  Kap.  in  BC.      b)  humane  fehlt  BC.      c)  aliquos  Al;  dies 

aliquot  52;  vgl.  S.135,  Z.  G.     d)  confess.  Chr.  BC.     e)  decessit.  Cuius  corpus  in  C. 

40  f)  ab  exerc.  report.  C.      g)  Roscheld  £1^;  Roschild  £lb.  2;  Hoskild  C.      h)  civit. 

in  eccles.  quam  ipse  primus  in  hon.  sancte  trin.  constr.  est  sepultum  C.      i)  hono- 

rem  JSlb.  2.  02. 

1)  Kurz  vor  988,  etwa  985  oder  986.  2)  3Iatth.  13,  25 :   iui- 

micus  .  .  superseminavit  zizania   in   medio  tritici.   (L).  3)   Ganz 

d5  anders,  aber  stark  tendenzioa  entstelU  ivird  das  in  den  Gesta  Cnutonis 
regis  erzdhlt,  SS.  rer.  Germ.  S.  if.  Vgl.  Weibull  S.  ^bff.,  der  aber 
nicht  ohne  Irrtiimcr  dariiber  handelt.  4)  Vgl.  oben  I,  56  (58),  S.  56, 
Z.  Iff.  .5)  Vgl.  IT.  Reg.  IS,  33.  19,  Iff.  '6)  iMcan  Pharsal.  I,  1: 
Bella  .  .  plus  quam  civilia.   (L). 


88  M.  ADAM  BREMENSIS 

pronepotem  suum,  qui  nunc  in  Dania  regnat,  Suen*  inter- 
rogare  raaluerim^,  velud^  alter  Tideus^  crimen  avi  reticuit, 
me  vero  parricidium  exaggerante:  *Hoc  est',  inquit^,  'quod 
nos*^  posted  luimus  et"^  quod  ipse  parricida  suo  piavit 
exilio^  At^  ille  noster  Haroldus^,  qui  populo  Danorura  5 
christianitatem  primus  indixit,  qui  totum  septentrionem 
predicatoribus^^  et  ecclesiis  replevit,  ille^,  inquam,  innocens 
vulneratus  et  pro  Christo'"^  expulsus  martyrii  palma^,  ut 
936_986.  spero"",  non  carebit^.  Regnavif^  autem  annos  L.  Obitus° 
Nov.  1.  eiusP  in  festivitate  omnium  sanctorum.  Memoria^i  eius"^  et  lo 
uxoris  Gunhilde^  apud  nos  perpetua''  manebit*.  Haec  in 
diebus  Adaldagi  pontificis  comperimus*  facta,  cum  tamen^ 
eius  ^  virtutes  explorare  non  omnes  potuimus\  Sunt  autem 
qui  affirmant''^ 


^1.  C. 

per  eum  gratias  sanitatum^ 
factas  et  tunc,  cum  adhuc 
viveret,  et  post  mortem  ad 
sepulcrum  eius,  et''  alia'^. 
[videlicet  y  cecos  frequenter 
illuminates  fuisse  aliasque 
multas  contigisse  virtutes  J. 


B.  15 

et  tunc,  cum  adhuc  viveret, 
et  post  mortem  ad  sepul- 
chrum  eius  per''  eum  gra- 
tias sanitatum^  factas.  Ad 
sepulchrum  eius^  sermo  fra-  20 
trum  est  cecos  frequenter^ 
illuminates  fuisse  et  alias 
contigisse  virtutes. 

Certissimum  vero  est  eum  tarn  nostro   populo  quam  Trans- 
albianis^    et    Fresonum    genti    leges    et    iura    constituisse,  25 
quae  adhuc  pro''  auctoritate  viri  servare  contendunt^.     In- 

a)  Suenonem  Bl;  Suein  C.  b)  velut  alter  Tydeus  BC.         c)  ayt,  korr. 

ait,  Bib,  so  B2:  ul  (vel)  Bl^.        d)  poster!  nos  J5  2.        e)  et  fehtt  C.       f)  Ut  B2. 
g)  Harald.  B2.  h)  eccles.  et  predicat.  C.  i)  Ille  Bl.  k)  Chr.  a  regno 

exp.  C.        1)  gloria  BC;  vgl.  N.  3.        m)  speramus  C.       n)  Cap.  XIX.  B2.  (C2).  30 
o)  obitus  C.  p)  eius  contigit  in  B;    eius  in  fest.  omn.  sanct.  contigit  C. 

q)  memor.  CI.        r)  eius  apud  nos  et  uxoris  eius  Gunhild  perpetua  C.        s)  Gun- 
hild  Bl.  C;  Gunild  B2.        t)  facta  comper.  BC.        u)  tamen  non  omn.  eius  virt. 
expl.  potuimus  C        v)  potuerimus  £  la.        w)  affirment  CI.        x)  et  alia  jehU  C. 
y)  das  eingeklammerte  C,  fehlt  Al.        z)  per  —  sepulchr.  eius  feMt  Bl^.        a)  illu-  35 
minatos,  frequenter  et  alias  cont.  virt.  £2.  b)  Transalbinis  B2.  c)  pro 

tanti  auct.  C. 

1)    tlber    malle  =  velle  hei  Adam   siehe  das    Wort-   und   Sach- 
register.  2)  Adam  denht  vieUcicht  an  Statius,  Thehais  I,  4:6b  ff.,  he- 

sonders  466/'.;  sed  mens  sibi  conscia  fati  Cunctatur  proferre  patrem.  40 
Allerd'mgs  ist  das  Subjekt  dieser  Verse  niclit  Tydeus,  sondern  sein 
Gegner  PoIyneiJces,  aber  es  kann  ein  Mi/3i'erstdndnis  oder  Erinnerungs- 
fehler  Adams  vorliegen.  3)  Vgl.  Sidpicii  Sereri  Epist.  2  ed.  C.  Halm  (Cor- 
pus SS.  ecclesiast.  Latin.  Vindob.  1)  /S'.  143:  gloria  tamen  martyris  non 
carebit.  4)  Hire  Namen  sind  vielleicht  im  Liber  fraternitatis  der  Bremer  45 
Kirche  (unten  Schol.  31)  verzeichnet  gewesen.  (L).  5)  Harald s.  6)  1.  Cor. 
12, 9 :  gratia  sanitatum.  7)  VgJ.  oben  S.  10,  Z.  13  f.  8)  Ob  die  von  Lap- 
penberg  hier  herangezogene  Stelle  (vgl.  desselben  Hamburg.  EechtsaUertiimer 


LIB.  II,  CAP.  XXVIII.  XXVIIII.  89 

terea  senex  fidelis^  Adaldagus^  de  legatione  sua  voti  com- 
pos efFectus^  et  in  omni  opere  suo  domi  fo risque  prospe- 
ratus  in  senecta  uberi^  migravit  ad  Dominum^  anno  sacer- 
dotii  nobiliter  ministrati^  LIIII*^.  Cuius^  excessus^  anno 
5  Domini  DCCCCLXXXYIIL  contigit,  et  sepultus  est  in  988. 
ecclesia  Bremensi,  a  capite  Leuderici  episcopi  a  meridiali'^ 
plaga.     Obiitque^  indictione  prima '^  jjjo>f=*  i^g^j  Maii*^-^.        Apr.  29. 

XXVIIII^     Libentius    sedit    annos^   XXY.     Palleum'^  (27). 
suscepit  a  papa  XV.  lohanne*,    virgam*^  episcopalem  me-  988-1013. 

10  ruit  ab  Ottone®  tercio.  Primus^  omnium  consecratus  est 
a  suffraganeis.  Itaque^  vir  litteratissimus  et^  omni  morum 
probitate  decoratus  ab  Italia^  quondam  pontificem  secutus 
est^  Adaldagum  ^.  CuiusWitam  aemulatus  et°^  magisterium 
solus  ex  dispositione    tanti    patris   dignus   inventus  est,    cui 

15  Hammaburgensis    cura  parocbiae  crederetur.     Dicunt^^  ali- 

qui  vicedomnum   Ottonem^,    licet    avunculo^   gloriatus    sitSchol.22. 

Schol.  22  (23).  Otto  iste,  vir  nobilissimus,  apud  Magdaburg^-^ 
vicedominus  et  canonicus  fuit^  (BV.2.  C) . 

*)L1II.  52.  **)  quarto  5C  ^pr.28. 

20  a)   senex  prcsul  Adald.  C.  b)   Adald.,  de   quo  loquimiir,    de   leg.  £1. 

c)  eher  affectus  als  effectus  ^la.  d)  statt  Dominum  —  Mail  heiht  es  in  C:  Dom.  llll'^ 
kal.  Mali,  Anno  scilicet  (ficil.  jehltC 2)  incarnationis  Dominicae  DCCCCLXXXVIII 
Indictione  la,  Anno  autem  sacerdotii  eius  nobiliter  amministrati  LIIII,  et  sepul- 
tus est  .  .    (wie  im  Text)   meridiali   plaga.  e)   administrati  (ammin.  CI)  BC. 

2b  i)  Cuius  Anno  Dom.  DCCCLXXXVIII  (so)  transitus  contigit  £2.  g)  obitus^l. 
h)  meridionali  B2.        i)  Obiitque  fehlt  Bl',  obiitque  B2.       k)  la  ^i;  una  ^1. 

29:  a)  Cap.  LXXI.  £1.0(1).  2;  Cap.  XX.  £2.  rC2;.  b)  annis  5C.  c)  pal- 
lium B.C2;  palleum  CI.  d)  Virgam  Al.  e)  Otthone  B2.  f)  primus  B2.  C. 
g)  Erat  itaque  C.  h)  et  fehlt  Al,  wo  omnium  statt  omni;    et  in  morum  Bl^. 

30  i)  Ytal.  Bl»^.  CI.  k)  est  fehlt  CI.  1)  Cuius  eciam  vit.  C.  m)  atque  £1. 

n)  Dicunt  —  obicere  fehlt  hier  C;  vgl.  Schol.  22,  N.h.  o)  a  uinculo  J.1;  anniculo, 
von  zweiter  Hand  korr.,  51b. 

Schol.  22:  a)  Maideburgh  BU\  Magdeburg  J5  2.  C2.  b)  fuit  fehlt  B2;  fuit 
et  canon.  C,  wo  das  Schol.  so  heifit:  Dicunt  aliqui  quendam  Ottonem  vicedominum 

35  huius  Libentii  election!  (Electum  C2)  cessisse,  licet  idem  avunculo  gloriatus  sit 
pontif.  Adaldago.  Otto  iste  —  canonicus.  In  isto  enim  Libentio  nichil  reprehensi- 
bile  vel  inim.  poterat  obicere.    Vgl.  oben  Eap.  29,  N.  n. 

7,  S.  VIII,  N.  1)  des  Sachsenspkgels  Buch  III,  Art.  64,  s^  3  von  den  Leuten 
binnen  dem  hertoghdume  (Sachsen),  die  sunderlik  recht  willeu  hebben, 
40  alse  Holtseten  und  Stiirmere  unde  Hedelere  lolrldich  mit  diesen  merk- 
wiirdigen  Satzungen  Hurald  Blanzahns  ctwas  zu  tun  hat,  kann  doch 
recht  ztveifdha/t  sein.  Vgl.  auch  Sachse,  Zeitschr.  f.  deutsches  Becht  X,  84  f. 

1)  jR5\  91,  15:  adhuc  multiplicabuntur  in  senecta  uberi.  (K). 
2)   Vgl.  oben  II,  1,  S.  61,  Z.  3.         8)  So  auch  Annal.  necrol.  Fnldevises, 

45  SS.  XllI,  206;  Necrol.  Merseburg.  8.  223;  den  2H.Aprd,  wie  BC,  haben 
die   Nekrologien   von   Limeburg  und  Hamburg.  4)   I£ine    tirkunde 

lohanns  XV.  vora  8.  Not\  988  (J,-L.  n.  3835;  Curschmann  n.  IS),  in 
der  er  u.  a.  Erzb.  Lievizo  das  Pallhim  verleiht,  ist  erhalten,  Cursch- 
mann S.  66^.  halt  sie  fiir   echt,    Bonwet^ch,  Zeitschr.  d.  Ver.  f.  Hamb. 

50  Gesch.  XV,  86/:  und  Brackmann,  GGA.  1911,  II,  S.  504/'.  dufkrn 
Zweifel.  5)  Vgl.  oben  S.  71,  N.  1;  Thietmar  VII,  28  (VI,  h^)  spricht 
ausfilhrlichir  ilbtr  Lievizo.         6)  Er  scheint  derselbe  zu  sein  ivie  Odda, 


90  M.  ADAM  BREMENSIS 

988—1013.  Adaldago*  pontifice,  cessisse^  tamen  hiiius  election!  Liben- 
tionis^,  in  quo  nihil  reprehensibile  vel  inimicus  posset*' 
obicere.  [Dicunf^  eum  tantae  castitatis,  ut  raro  se  mulieri- 
bus  videndum  prebuerit,  tantae  abstinentiae,  ut  pallida 
ieiuniis^  ora  portaverit,  tantaeque  liumilitatis  vel^  caritatis,  5 
ut  in  claustro  sicut  unus  fratrum  vixerit].  Multae^  virtutes 
eius;  quippe  contentus  acquisitis  raro  curiam  adiit  pro 
acquirendis.  Domi^  sedens  quietus  parrochiae  suae  curam 
egit  diligentissimam  totumque  studium  ^  vertens  ad  lucrum^ 
animarum  districtissima,  ut  aiunt',  regula  custodivit^  omnes  lo 
congregationes  suas.  fArchiepiscopus^  etiam  per  se  curam 
hospitalis"'  egit,  fratribus  et"  infirmis  cotidiano  ministrans 
obsequio,  ipse  quoque  vice  sua  xenodochium  nepoti"  com- 
mendavit  Libentio].  DumP  adhuc  pax  esset  in  Sclavania*i, 
Transalbianos  populos  frequenter  visitavit  et  matrem  Hamma-  i5 
burg  paterno  fovit  aniore.  Legationem  suam  ad  gentes 
magno'',  ut  decessores^  sui*.  studio"  executus^  est^^',  licet 
obstaret"^  dierum  malicia*.  Quo^  tempore  cum  magnam^ 
Suein^  rex  persecutionem  christianorum  exercuisset^  in 
Dania,  fertur^  archiepiscopus  supplicibus  legatis'^  et  crebris  20 

a)  sit  ab  Adald.  pont.  J.  1 ;  sit  pont.  Adald.  B.  b)  Libentii  Bl ;  Libentium  J52. 
c)  possit  B.  d)  dns  eingeklammerte  fehlt  A  1 ;  Erat  enim  vir  tante  C.  e)  ac  C. 
f)  Multe  nimirum  virt.  C.  g)  domi  Bl^.  CI.  h)  lucra  i?l".  2;  lucrum,  von  zweiter 
Hand  an  leergelassener  Stelle  ergdnzt,  Bl^;  ad  lucra  vertens  C.  i)  ut  aiunt  fehlt  C. 
k)  omnes  congreg.  suas  custod.  C  1)  das  eingeklammerte  nur  BC,   fehlt  Al.  2o 

m)  egit  hospit.  C.  n)  et  fehlt  B2.  o)  nep.  suo  C.  p)  Dum  vero  adh.  C. 
q)  Slauia  B  2 ;  Slauan.  C  2.  r)  magno  fehlt  C.  s)  predecessores  C.  t)  eius  BC. 
u)  studiose  C.  v)  exec,  vom  Schreiber  verdndert  in  exsec,  J.1.  w)  est  fehlt  B  2. 
x)  dierum  obstaret  C.  y)  Cap.  XXI.  B2.  (C2).  z)  magn.  christ.  persecut.  in 
Dania  Suein  rex  exerc.  C.  a)  Sueno  B1;   Suen  B2;   am  Rande  £1'^:  Suenotto  30 

christianos  persequitur.  b)  exercuisset,  in  Dania  fertur  A  1 ;  excercuisse  B  l". 

c)  fertur  fehlt  C,  ivo:   supplic.  arciiiep.  d)  legatis  crebrisque  mun.  laborabat, 

quatinus  (quaten.  C2)  C. 

Priester  in  Magdebiirq,  den  TJevizo  sterbend  zum  Nachfolger  wilnschte; 
s.  Thietmar  a.  a.  0.,  Aim.  Qucdlinburg.  1013  und  1018  (SS.  Ill,  81.  84;,  35 
in  welch  letzterem  Jahre  er  sfarh.  Vgl.  Hamh.  UB.  n.hS,  S.  63,  N.  1.  (L). 
Infolge  der  Ereignisse  von  1013  ^cliemt  er  von  Bremen  nacli  Magdeburg 
gegangen  zu  f^ein.  Kaum  mit  Recht  unterscheidet  Pabst,  Jahrb.  Hein- 
richs  II.  Bd.  II,  448  zwel  Manner  des  Namens  Otto,  einen  von  Bremen 
und  emen  von  Magdehurg.  40 

1)  TJiictmar  VII,  29  (VI,  54j  und  Ann.  Quedlinb.  melden  z.  J.  1013, 
da(^  Otto  nach  Lievizos  Tode  in  Bremen  gewdhlt,  aber  von  Heinrich  II. 
ahgelehnt  icorden  set.  Das  hat  Adam  (nach  der  Tradition)  wohl  fdJsch- 
lich  auf  988  iibertragen.  AlmJich  (aber  etiva<i  anders)  schon  Pabst 
a.  a.  0.  S.  402,  N.  2.  2)   VgL  Hieronymns  Einst.  60.  9  (Corpus  SS.  45 

eccles.  Vindob.  LIU,  bbS):  quod  .  .  lurida  ieiuuiis  ora  portaverit; 
Adam  hat  diesen  Brief  ofter  stilistisch  beniitzt.  Ganz  dhnlich  cha- 
7-aJcterisiert    Thietmar  VII,  28   (VI,  53^   den   Lievizo.  3)    Vgl.  oben 

I,  30  (32),  S.  35,  Z.  13/.  4)  Vgl  Maith.  6,  34:  sufficit  diei  malitia 
sua.    (K).  50 


LIB.  IT,  CAP.  XXVIIII.  XXX.  91 

muneribus  laborasse,  ut  ferocis  animum^  regis  christianis'' 
mansuetum  redderet.  Quibus  ille  reiectis^  in  sua'^  crudeli- 
tate  ac  perfidia  saevire  cepit®.  Secuta^  est  ultio  divina^ 
in^  regem  Deo  rebellem''.  I^am  cum  bellum'  susciperet 
5  contra  Sclavos,  bis  captus  et^  in  Sclavaniam^  ductus"^  to- 
ciens  a  Danis  ingenti  pondere"  auri  redemptus  est"^.  Nee 
tarn  en  adhuc  reverti''  voluit  ad  Deum,  quern  prime  in 
morte  patris  offendit  et  deinde  in  nece  fidelium  irritavit, 
et°  iratusP  est  furore  Dominus,  et  tradidit   eum  in  manus 

10  inimicorum  suorum'^-^,  ut  disceret  non  blasphemare*. 

XXX  ^.    Tunc   potentissimus  ^''  rex^  Sueonum  Hericus  ^  (28). 
exercitu*'  innumerabili  sicut  harena  maris''  collecto  Daniam 
invadit,    et  occurrit    ei  Suein'\    derelictus^    a  Deo,    frustra 
sperans  in  ydolis  suis.    Multa^  utrimque  bella  navalia^  —  sic 

15  enim  ea  gens^  confligere  solet  — ,  copiae''  Danorum  omnes^ 
obtritae.  Hericus^  rex  victor  obtinuit^  Daniam.  Suein^ 
Q^m    regno    depulsus  ^    dignam    factis    suis    a    Deo    zelote  ^ 

a)  regis  anim.  C.  b)  mansuet.  redd,  christ.  Bl.C;    christ.  redd,  man- 

suetum £2.         c)  relictis  B2.  Ann.  Lund.         d)  sua  nimirum  crud.  C.  e)  non 

20  cessavit  C.  f)  Unde  et  ult.  div.  regem  Deo  rebellem  est  subsecuta  C.  g)  in 
fehlt  BC,  vielleicht  mit  Recht;  vgl.  Ill,  16  (15)  Anfang.  h)  am  Rande  Bl^:  Ulcio 
divina  in  perfidum  regem.  i)  contra  Sclav,  bell,  suscip.  C.  k)  est  statt  et 

jBlb,  C2.  1)  Sclauiam  (71;  Slauiam£2.  C2.  m)  auri  pond,  est  redemptus  C. 
n)  ad  Deum  reverti  vol.  C.      o)  Et  £1.  CI.      p)  iratus  furore  Dominus  tradidit  C. 

25  q)  eius  C. 

30:   a)  Cap.  LXXII.  Bl.C  2;  Jcein  neues  Kap.  in  B2.C1.  (2).  b)  Sueon. 

rex  C.  c)  coll.  innum.  sicut  arena  mar,  exerc.  C.  d)  Sueno  Bl;  Suen  B2. 
e)  a  Deo  derel.  C.  f)   Sed  cum  utrimque  bello  navali  C.  g)  gens  ilia  C. 

h)  omnes  copie  essent  Dan.  C;  os  in  Al  vom  Schreiber  oder  von  gleichzeitiger  Hand 

30  iiber  der  Zeile  nachgetragen.  i)  Ericus  Bl>^.  k)  Dan.  obtin.  C.  1)  Sueno  Bl; 
am  Rande  Bl^:  Suenotto  a  regno  depellitur;  Suen  B2;  Suein  ergo  a  C. 
m)  depuls.  a  regno  C. 

1)  Nach  Weibull  S.  90—101  ist  die  Geschichte  Svein  Gabelbarts 
hei  Adam   (nach  Svend  Estridsen)  eine  geistliche  Tendenzdichtmig  mit 

35  moralischer  Spitze;  in  der  Feststellung  von  Uhertreihungen  und  geist- 
licher  Sprache  hat  W.  sicher  recht,  aber  eine  ivichtige,  gegen  seine 
Folgerungen  sprechende  tatsdchliche  Ubereinstimmung  mit  Thietmar 
(siehe  N.  S)  hat  er  iibersehen.  —  Zum  Wortlaut  vgl.  unten  HI,  16  (15) 
Anfang.  2)  Nach  Thietmar  VIII,  36  (VII,  26j   ist    Svein   einmal 

40  post  mortem  patris  sui  a  Northmannis  insurgentibus  gefangen  ivor- 
den.  (L).  Die  Spdteren  (Dichter  und  Histariker)  erzdhlen  von  drei- 
maliger    Gefangcnnahme.  3)  Ps.  105,  40/41 :    Et   iratus   est   furore 

Dominus  .  .  Et  trad,  eos  in  manus  gentium;  vgl.  Ps.  40,  3;  4.  lieg. 
21,  14.    (K).  4)    1.  Tim.  1,  20:    ut   discant   non   blasphem.    (L). 

45  5)  Schivedisch  genannt  Segersaell,  ddnisch  Seyrsael,  der  Siegreiche. 
6)  frater  Emund,  filius  Ring  fiigen  hier  die  Ann.  Lundenses,  SS. 
XXIX,  200,  Z.  32  hinzu.  7)  innumerabilis  —  maris  oft  in  der  Vul- 
gata;   siehe  Kohhnann  S.  79.  8)  Das   hesidtigt   Thietmar  VIII,  36 

(VII,  2Q):    Potestatem  namque  suara  (Suein)  hostibus  extraneis  tunc 

50  relinquens    .  .   regnum   exilio   .  .   mutavit.  9)   Exod.  20,  5.   (L); 

ebda.  34,  14.   (K). 


92  M.  ADAM  BREMENSIS 

recepit   mercedem.      Haec^  nobis  ^  iunior   Suein^  recitavit 
in  avo   suo   contigisse^,    iusto  Dei    iudicio,    quoniam    ilium 
dereliquit,  quern  pater  eius  bonum  defensorem  habuit. 
(29).  XXXI '*.     Ferunt    eo    tempore^    classem^    pyratarum, 

994.  quos  nostri  Ascomannos^  vocant,   Saxoniae    appulsam^  va-  5 
stasse  omnia  Fresiae  atque  Iladuloae"^   maritima.    Cumque 
per  Albiae    fluminis   ostium   ascendentes  irrumperent®  pro- 
vintiam,  tunc^  congregati  Saxonum  magnates,  cum  parvum 
habuissent    exercitum,    egredientes    a    navibus-    barbaros 
exceperunt    apud    Stadium,     quod    est    oportunum    Albiae  lo 
portus^^  et  presidium.     Magnum  et  memorabile^  nimisque'^ 
infelix^  erat^  illud   prelium,    in    quo   viriliter   utrisque    cer- 
tantibus^  nostri  tandem  minores  sunt  reperti.    Sueones™  et 
Dani  victores^  totam   virtutem  Saxonum    optrivere,     Capti 
Schol.23.  sunt   ibi   marchio*^  Sigafridus^,  comes  ThiadricusP-^  et  alii  i5 
illustres  viri,  quos^i  vinctis  post  terga  manibus  barbari  traxe- 
runt  ad  naves  et^"  pedes   eorum   catena  strinxerunt,    totam 
exinde  provintiam  impune  predantes^.     Sed  cum*  de"  cap- 

Schol.  23  (24).    De*  hoc  Sigafrido  grande  fertur  miraculum, 
quia  cum  cenobium  Ramsolam  invaderet  predando,  maligno  statim  20 
invasus  spiritu  non  ante  meruit  liberari,  quam  sua  ecclesiae  resti- 
tuit   et   de    predio    suo    fratribus    opulentam  villam    in  servicium 
donavit  (C;  vgl.  B2  in  N.  &). 

*)     ^^^™^^    Al,  comes  rom  Schreiher  iiber  der  Zeile  nachgetragen, 

a)  Et  hec  BC.      b)  hm.  nobis  in  auo  suo  Suein  recit.  contig.  C.      c)  Sueno  25 
-Bl;  Siien  5  2. 

31:   a)  Cap.LXXIII.  £1.  C(l).2;    Cap.  XXII.  B 2.  (^02;.  b)  classe  J.  1. 

c)  appuls.  ac  vast.  B;  appuls.  omn.  Fres.  atque  Hathule  uast.  marit.  C.        d)  Ha- 
dule  B.         e)  irrump.  in  prov.  B2.         f)  turn  B2',  tunc  fehlt  C.         g)  nav.  apud 
Stad.  barb,  excep.  BC.         h)  praesid.  et  portus  B2;  et  fehlt  C.         i)  Al.  Bl^.2;  30 
menioriale  £!«.  C.        k)  minus  que  felix  BC.        1)  illud  erat  CI.        m)  Sueon. 
ergo  et  C.         n)  vict,  fehlt  C;  totam  Sax.  obtr.  virtutem  C.  o)  comites  ambo 

Helm.:  Sigafr.  marchio  C.        p)  Theodericus  Bl;  Thiadr.  (Thlader.  C2)  comes  C. 
q)  quibus  C.       r)  pedesque  C.       s)  depredantes  BC.       t)  dum  B2        u)  ex  C. 

Schol.23:  a)  B2  hat:  De  hoc  marchione  Sigafrido  fertur,  quod  propter  sacri-  35 
legium  a  maligno  uexatus  sit  spiritu,  usque  dum  bona  ecclesiae  restitueret. 

1)  994,  siehe  die  Ayni.  von  Hddesheim,  QuedJinhurg  (Lampert) 
und  vor  cdlem  Thietmar  IV,  23—25  (16).  (L).  2)  Asch  gleich  Schiff. 
3)  /.  Reg.  1,  15:  mulier  infelix  nimis.  (K).  4)  Dieselben  V/orte  oben 
II,  3,  S.  63,  Z.  11.  5)  Graf  von  Stade.  Marhgrafen  der  Nordmark  40 
sind  die  Graf  en  von  Stade  erst  1056  mit  Graf  Lothar-Udo  geworden; 
Wedehind,  Noten  zu  einigen  GeschicJitsclireibern  II,  392;  Meyer  von 
Knonau,  JaJirb.  Heinrichs  IV.  Bd.  I,  39  mit  JV.  28.  Der  dem  Lande 
fremde  Adam  nberio-ug  z^mcklist  den  Zustand  seiner  Zeit  aiif  die  Ver- 
gangenJieit,  der  nicht  in  BC  ilbergecjangene  Zusatz  in  A  1  (wohl  aus  a)  45 
ist   vielleicht   nachtrdgliche   Bericliiigung   von   ihm.  6)    Thiedricus 

avunculus  Ethelgeri  Thietmar  IV,  24  (16). 


LIB.  II,  CAP.  XXX-XXXIII.  93 

tivis  solus  marchio'^'^  Sigafridus  cuiusdam  piscatoris^'  auxilio  994. 
furtim  noctu  sublatus  evaderet^,  pyratae  mox  in  furorem 
versi,  omnes,  quos  in  vinculis  tenuerunt,  meliores  ad  ludi- 
brium''  habentes,  manus  eis  pedesque  truncarunt^  ac  iiare 
5precisa®  deformantes  ad  terram  semianimes^  proiciebant^. 
Ex  quibus^  erant  aliqui  nobiles  viri'\  qui  postea  super- 
vixerunt  longo^  tempore,  obprobrium  imperio  et  miserabile 
spectaculum  omni^  populo. 

XXXII  ^.    Quam^    plagam   mox    cum    exercitu    super-  (30). 

10  venientes  dux  Benno  et  Sigafridus^  marchio*  vindicabant^. 
Et®  iili  quidem  pyratae,  quos"^  apud  Stadium  egresses  fuisse 
diximus,  ab^  eisdem  contriti  sunt. 

Altera^  pars  Ascomannorum,  qui  per  Wirraham^  flumen 
egressi  Hadoloae^   fines   usque    ad  Liestmonam^^   depredati 

15  sunt,  cum  maxima  captivorum  multitudine  pervenerunt  ad 
paludem,  quae  dicitur  Chlindesmor^.  Ubi™  a  nostris,  qui 
pone  sequebantur,  offensi  omnes  usque  ad  unum  obtruncati 
sunt.  Quorum  numerus  erat  viginti  milia.  [Quidam"  eques 
Saxonum  captus^  ab  eis,  dum  facerent^  eum  ducem  itineris 

20  sui,  perduxiti  eos  in  difficiliora  loca  paludis'^,  in  qua  diu 
fatigati^  leviter  a  nostris  superati^  sunt.  Heriward*  nomen 
habet,  pereuni  laude'^^  Saxonum  celebratur]. 

XXXIII*.    Ex  illo  nimirum  tempore  pyratarum  crebra  (31). 
et  hostilis  eruptio^  facta  est  in  hanc*^  regionem.    In^  metu 
25  erant    omnes    Saxoniae    civitates^;    et    ipsa    Brema^    vallo 

*)    ^  ^i^^  -4i,  comes  vom  Schreiber  ilber  der  Zeile  nachqetraaen. 
'  marchio         '  ^       "^ 

a)  comes  Helm.  b)  auxil.  piscat.  C.  c)  ludibrio  hab.  C.  d)  truncaue- 
runt  B;  manibus  pedibusque  truncauerunt  C.  e)  prescisa  B 1".  f)  sei  ||  oder 
seu  II  nanimes  £1",  verderbt  aus  sei  animes.  g)  proiecerunt  C.  h)  quib.  nob. 
30  quidam  viri  erant  C.        i;  multo  B;  multo  supervix.  C.        k)  omni  facti  pop.  C. 

32:  a)  Cap.  LXXIIII.  B1.C2;  kein  neues  Kap.  in  B2.  CI.  (2).  b)  Quam 
videlicet  plag.  C.  c)  Sigfridus  jBI*.  d)  vindicanint,   in  tantum  ut  pyrate 

omnes,  quos  C.  e)  et  Bl^.2.  f)  ab  ipsis  auxiliante  Domino  fuerint  (fuerunt 
C2)  contriti  C.  g)  Cap.  XXIII.  B2.  (C2);   ein  neues  Kap.  in  CI;  Altera  vero 

35  pars  C.  h)  Wiseram  fluvium  Bl;  Virraam  B2.  i)  Hahele  BC,  fines  fehlt  da- 
selbst.  k)  Listemonam  B.  1)  Chlindesmore  iJla;  Ehindesmore  B\^;  Glindis- 
more  B2;  Glindesmor  C.  m)  ubi  Bl.  n)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt 

Al;  Quid,  enim  eq.  C.  o)  ab  eis  captus  C.  p)  eum  ducem  sui  fac.  itin.  C. 
q)  in  diff.  eos  pal.  loca  perd.  C.  r)  fugati  C2.  s)  sunt  super.  C.  t)  Heri- 
40  wadus  Bl"^;  Heriwaldus  ^Ib;  Heriuad  B2;  Qui  Heriward  nomen  habens  C; 
Heriwardus  Helm.       u)  Saxon,  laude  C.  Helm. 

33:  a)  Cap.  LXXV.  B1.C2;  Cap.  XXIIII.  B2.  (C2);  kein  neues  Kap.  in 
CI.  b)  pyr.  hostilisque  crebra  irruptio  C.  c)  hac  regione  CI.  d)  Nam  et 
omn.  Saxon,  civ.  grandi  metu  perculse  fuerant,  tunc  et  Brema  C. 

45  1)   Eingehender  dariiher  Thietmar  IV,  25  (16).       2)  Bischof  Bern- 

ivard  von  Hildesheim  baule  damals  zicei  Bur  gen  gegcn  die  piratae; 
Thangmar,   V.  Bernwardi  Kap.  1,  SS.  IV,  7G0/". 


etwa 


94  M.  ADAM  BREMP]NSIS 

muniri  cepit^  firmissimo  ^.  Timc^  quoque,  sicut  antiqui*^ 
meminerunt,  Libentius^  archiepiscopus  tesaurum  ecclesiae 
omniaque  ecclesiastica  deportari'^  fecit  ad  Bugginensem® 
preposituram''^;  tantus^  erat  timor  in  omnibus  finibus  huius 
parrocbiae.  Nam  et  ipse^  Libentius,  ut  sermo  est,  pyratas^,  5 
qui  episcopatum  vastabant,  anathematis''  gladio  dampnavit^. 
994!!rio64.  Quorum'-^  uaus  fertur  in  Norvegia^  defunctus^  per  LXX* 
annos  corpore  integro  permansisse*  usque  ad"^  tempora 
domni  Adalberti  archiepiscopi,  quando  Adalwardus"  epi- 
scopus  illo^  veniens  defunctumP  absolvit,  et  mox  cadaver  in  lo 
cinerem  solutum^  est. 

(32).  XXXIIIP.   Post  vindictam  ergo  scelerura,  quae  in  eccle- 

sias  Dei   et  christianos  commiserat,  Suein^  rex  victus  et  a 
suis  derelictus^,  quippe  quern  Deus  deseruit,  errabundus  et 
inops   auxilii  venit   ad*^  Xortmannos,   ubi''  tunc  filius  Hac-  i5 
conis^-^  Thrucco^    regnavit^-^.     Is^  quoniam   paganus    erat, 
nulla   super   exulem   misericordia^  motus  est.     Ita  ille^  in- 

994.  felix    et    a    toto    orbe^    reiectus    in    Angliam    transfretavit, 
frustra  solatium  quaerens''  ab  inimicis.    Quo™  tempore  Brit- 


a)  cepit  fehltAl;  muro  mun.  cep.  BC.        b)  firmissimo.    Sed  et  Libent.  C.  20 
c)  aliqui  B.         d)  fecit  ad  Bucc.  dep.  prepos.  C.        e)  Puggenensem  Bl^;   Bugge- 
nensem  Bl^.2;    Buccensem  C.  f)  Tantiis  jBI^.  2;    Tantus   itaque  tim.  in  fin. 

huius  parr.  omn.  erat  C.  g)  ipse  pontifex  pyratas  C.  h)  anatliemate  dampn. 
BC.  i)  Quorum  unus  in  Norw.  deficiens  per  ann.  septuag.  corp.  int.  (int.  corp. 
C2)  permansit  C.  k)  Nordwegia  £  1 ;  Norwegia  C.  1)  defectus  £!»;  vgl.  N.i.  25 
m)  ad  domni  Adalb.  tempora  C.  n)  Adaluardus  B2;  Alwardus  C2.  o)  illuc 
Bl.C;  illius£2.  p)  def.  vinculo  excommunicationis  absolv.  C.  q)  est 
solut.  C. 

34:   a)   Cap.  LXXVI.  51.  C'(l).2;    Cap.  XXV.  £2. /'C2y.  b)   Suein  rex 

vict.    fehlt  Al;    Sueno  JBl;    Suen  B2.  c)    desertus  BC.  d)    ad   ad  SI".  30 

e)  ubi  Thrucco  tunc  fil.  Hacquini  regn.  C.  f)  Hacconis,  mit  Rasur  ilber  dem  a,  J.1; 
Hacconis  oder  (eher)  Hactonis  Bl";  Haconis5  2.  g)  Truncco  J.1.  Ii)  Is  licet 
pagan,  esset,  nulla  tamen  super  C.  i)  motus  est  miseric.  C.  k)  infel.  ille  C. 
1)  reiectus  orbe  C.       m)  Eo  C. 


1)  Aher  nacli   Bremen  selbst   sind  die   piratae   nicM  geJcommen;  35 
Thietmar  VII,  28  (VI,  53^  znm  Schiu/3.  (L).     Dn(d  e.s'  sicli  liier  nur  um 
eine  Ummauenmg  der  Domimmunitdt,  nicht  der  Stadt  Bremen  handle, 
bemerJct    Biefschel,   MarJct   und   Stadt   in,   ihrem   rechtUchen    Verhdltnis 
(Leipzig  1897;,  S.  82,  N.  3.  2)    Vgl  ohen  II,  13  (11),  S.  70,  N.  1.  9. 

3)    Dasselbe    herichtet   Schol.  67  (68),    wo    es    heiftt:    per   annos    LX;  40 
vgl.  die  Note  dmelhst  und  Schol.  136  (131).  „       4)    Vgl.  oben  S.  48,  N.  2. 
5)    Tryggve   tvar   nacli   der   isldndischen    Uberlieferung    (vgl.   Theoderi- 
cus    7non.    Jig.    von    G.  Storm     S.  11^    der    Sohn     Olafs    des    Solines 
Haralds  Schonhaar,  und  Konig  nur  in   Upland.    (L).  6)   Tryggve 

war  nacli  den  eben  genannten  Quellen  damals  Idngst  tot,  und  Harald  45 
der  Bose  herrschte  in  Nm'wegen.        7)   Vielmehr  kam  er  plilndernd  ah 
mdchtiger  Seelzonig.    Vgl.  das  Chron.  Anglo-Saxon,  z.  J.  991  (ed.  B.  Thorpe 
I,  24:\ff.;  II,  10b  f.)  iiber  die  Einfdlle  Siieins  und  Olafs  Tryggveson  in 
England.  (L).     Vgl.  oben  S.  91,  A^.  1. 


LIB.  II,  CAP.  XXXIII-XXXV.  95 

tannis^  AdelracP  filius  Edgaris^-^  imperavit.  Is  non  imme- 
mor  iniuriarum,  quas  Dani  ex  antique  Anglis  inflixerant, 
exulem  reppulit.  Quem  tandem  miseratus  infortunii  rex 
Scothorum'^-^  benigne  recepit®,  ibidemque^  Suein^  bis  sep- 
5  tem^  annos  exulavit  usque  ad  mortem  Herici'^.  Haec  parri- 
cidae  avi  pericula  Suein§  rex  nobis  attonitis  exposuit; 
deinde  ad  Hericum  victorem  reflexit  narrationem. 

XXXY^.    'Hericus^    inquit,   'duo    regna    optinuit,   Da-  \?J\  ^. 
norum  Sueonumque,  et  ipse  paganus,  christianis  valde  ini- 
10  micus\    Ad^  eum  fertur  legatus  fuisse  cesaris  ac  Hamma-^tm  990—995. 
burgensis  episcopi  quidam^  Poppo*,  vir  sanctus  et  sapiens^, 

Schol.  24  (25).    Hericus  rex  Sueonum  cum  potentissimo  rege  992—994/95. 

Polanorum  Bolizlao  ^  fedus  iniit.    Bolizlaus  filiam^  vel  sororem^ 

Herico  dedit.     Cuius  gratia    societatis  Dani  a  Sclavis  et  Sueoni- 

15  bus  iuxta  impugnati  sunt.     Bolizlaus,  rex  christianissimus,  cum 

Ottone  tercio  confederatus  "^  omnem^  Sclavaniam  subiecit  et  Ruz- 

a)  Adelrad  fil.  Eggaris  Britann.  C;  Brictann.  Bl'>;  Britann.  B2.        b)  Adel- 

raad  J5  2.      c)  Egdaris  Al,  vielleicht  hat  Ad.  so  geschrieben;  vgl.  N.  a;  unten  S.  113, 

Eap.  53,  N.  d.        d)  Scotonim  BC.         e)  suscepit  B;  suscep.  eumque  per  bis  sep- 

20  tern  ann.  quibus  exulavit  secum  detinuit.  C.       f)  ibique  B.       g)  Sueno  Bl;  Suen 

B2.       h)  Erici  B2. 

85:   a)  Cap.  LXXVIL  £1.  C(l).2;    Cap.  XXVI.  £2.  rC2;.  b)  Ad  quem 

missus  leg.  ces.  ac  Hammab.  archiepiscopi  Poppo  quidam  C.  c)  sapiens,  tunc 

in  Sleswicensem  ordin.  episc.  C 

25  Schol.  24:   a)  fil.  suam  Her.  ded,  uxorem  C.        b)  omn.  ei  Sclav.  CI;  omn. 

vi  Slauoniam  C2.  —  Sclavon.  £3a. 

1)  Aethelred  cler  Unheratcne,  Solin  Edgars,  rcfjier'e  978-1016.  (L). 
2)  Der  Name  ist  nicht  beJcannt.  3)  Zwlschen  Harcdds  des  Blauzalin 

Tod   (985  Oder  986)   und   Ericlis   des  Siegrewlien  Tod   (um  995^  hleiht 

30  kein  Zivischenraum  von  14  Jaliren.  Weibull  fmdet  audi,  in  dieser 
Nachricht  geistliche  Fdrhung,  imter  Hinweis  auf  die  2x7  Jahre,  die 
Jakob  um  Raliel  diente.  4)  Nacli  Widukiiul  III,  65   tat  vm  9(55 

clericus  quidam  nunc  vero  religiosam  vitam  ducens,  episcopus  no- 
mine Poppa  vor  Harald  Blauzalin  ein  solches   Wunder.     Nach   Saxo 

35  Gramm.  X,  SS.  XXIX,  64  ivdre  Poppo  Bischof  von  Aarhus  geivesen. 
Unter  den  Bischof  en  von  Schleswig  nennt  einen  Poppo  aacli  der  oft 
erwdlinte,  unziiverldssige  Ordo  episc.  Slesviccnshim,  SS.  XIII,  349/". 
Hat  es  einen  solchen  gegeben,  so  Jcann  es  um  990 — 995  geivesen  sein; 
ihm  und  eine^n  gleiclmamigen  Erzbischof  ron  Trier  (1015  — 1047;   Gesta 

40  Treriror.  Kap.  81,  SS.  VIII,  173)  ist  dann  diese  Tat  des  dlteren  Poppo 
fdlschUch  zugeschriebcn  wovden.  Vgl  an ch  Kopke ,  Widukind,  S.llSf; 
Dehio  I,  Krit.  Ausf.  S.  63/*.  5)  Bolcslav  Chrobry,  Sohn  des  Miseco 

(Mieszko),  regierfe  992-1025.  (L).  6)  Thietmar  VIII,  39  (VII,  2S): 
Miseconis  filia  ducis,  soror  Bolizlavi.     Die  Spdteren  nennen  sie  Sigrid 

45  Storrada,  doch  ist  diese  nach  Weibull  S.  10(^/f".  eine  spate  Sagenfigur. 
7)  Vgl.  Eopell,  Gesch.  von  Polen  I,  105/".  (L).  ZeifJberg,  Zedschr.  f. 
d.  osterr.  Gymnasien  1867  S.  313  ff.    Ann.  Ilildesheim.  z.  d.  J.  992.  995. 


96  M.  ADAM  BREMENSIS 

et  tunc  ad  Sliaswig*-^  ordinatus,  de  regno  Danorum  seu 
pace  christianoriim  2  cesaris  partes  expostulans^.  Aiuntque 
eum  pro^  assertione  christianitatis,  cum  barbari  suo  more 
signum  quaererent,  nil  moratum^  statim  ferrum*^  ignitum 
gestasse®  manu  et  illaesum  apparuisse.  Dumque  hoc  facile  5 
omnem  gentilibus  ambiguitatem^  erroris  tollere  videretur, 
iterum^  sanctus  Dei  pro  submovendo  illius^  gentis  paga- 
nismo  aliud^  dicitur  ostendisse^  vel  magnum  miraculum\ 
Tunicam  scilicet  indutus  ceratam,  cum  staret  in  medio 
populi  circo,  in^  nomine  Domini  precepit  eam"^  incendi.  lo 
Ipse  vero  oculis  ac"  manibus  in  celum  tensis  liquentes 
flammas  tam  patienter  sustinuit,  ut°  veste  prorsus  com- 
bustaP  et  in  favillam  redacta  hylari  et  iocundo  vultu  nec*i 
fumum'^  incendii^  se  sensisse  testatus  sit.  Cuius  novitate 
miraculi^  et  tunc  multa  milia  crediderunt*  per  eum,  et  i5 
usque  hodie  per  populos  et  ecclesias^  Danorum  celebre 
(34).  nomen''  Popponis  effertur.  Haec  aliqui^  apud  Ripam 
gesta  confirmant,  alii  apud  Heidibam"^-*,  quae  Sliaswig^ 
dicitur. 

XXXVI  ^.    Claruit   etiam    tunc  in  Dania  felicis  memo-  20 
riae  Odinkar^  senior,  de  quo  supra  diximus^,  qui*^  in  Fune"^, 
Seland%  Scone^  ac  in  Suedia^  predicans  multos  ad  fidem^ 
christianam    convertit.     Eius   discipulus    et  nepos  fuit  alter 

ziam^^  et  Pruzzos^,  a  quibus  passus  est  sanctus  Adalbertus, 
cuius  reliquias  tunc''  Bolizlaus  transtulit  in  Poloniam  (Bl^.i^'^.C).  25 

a)  Sleswich  Bl;  Slasuich  B2.  b)  in  Bl^  folgen  im  Text  in  roter  Schrift 

die  Worte:  Duo  miracula  Popponis;  C  hat:  expostulavit.  Quem  eciam  aiunt  pro. 
c)  moratum,  sed  stat.  C.  d)  ignit.  ferr.  manu  tulisse  C.  e)  tractasse  B.  i)  err. 
ambig.  C.  g)  Iterum  Bl.  h)  gent,  illius  C.  i)  aliud  aeque  magn.  ostendit 
mirac.  C.  k)  offend.,  durch  radiereji  Icorr.  ostend.,  J^l.  1)  In  Bl.  m)  eum  30 
B2;  earn  ieh.lt  C.  n)  et  B2.  o)  ut  prors.  amb.  veste  B2.  p)  ambusta  BC. 
q)  nee  fehlt  B2.  r)  fum.  quidem  C  s)   se  incendii  £1.  CI;    se  fehU  B2. 

t)  per  eum  cred.  C.  u)  ecles.  Al.  v)  Popponis  nomen  C.  w)  aliqui  gesta 
apud  B2.  X)  Heythbri  J? la;  Hettbu,  am  Rande  von  zweiter  Hand  Hettebu,  ^l''; 
Hedeby  B2.        y)  Sleswich  Bl;  Slasuich  B2;  alii  apud  Sliaswig  C.  35 

36:  a)  kein  neues  Kap.  in  BC.  b)  Odinchar  B2.  c)  BC;  quod  verderbt 
A  1 ;  denn  das  nun  Folgende  ist  oben  II,  26  (23)  noch  nicht  gesagt.  d)  Fionia  B; 
Fiune  CI;  Finne  C2.  e)  Selandia  Bl.  f)  Scania  Bl;  Scane  B2;  Sconia  C. 
g)  Sueonia  Bl.        h)  christ.  fid.  BC. 

Schol.  24:  a)  Ruzliam  B  1".  3^;  Rutzliam  CI.      b)  Pruzlos  Bl^;  Prozlos  £3a.  40 
CI.        c)  tum  jB3a. 

1)   tjher  die  Bisclwfe   von  Schleswig  ist  nacli  Lappenherg,  Arcliiv 
IX,  395—408,  Wigqer,  Jahrhb.  d,  Ver.  f.MeckIe?ib.  Gesch.  XLII,  Anlage  B, 
S.  31  ff.  zu  vergleichen.        2)  Vgl  unten  III,  18  (17).         3)  Vgl.  oben  II, 
9  (8),  S.  67,  N.  7.      4)  Vgl.  oben  I,  bl  (59),  S.  57,  N.  1.      5)  II,  26  (28),  45 
S.  85.  6)  Boleslav  fuhvte  1013   und  1018  mit  Ru/3Iand  Krieg.   (L). 

Ropell  S.  145/".,  147/7'.  Strahl,  Gesch.  d.  russischen  Staates  I,  155/7. 
Hirsch,  Jahrb.  Heinrichs  II  Bd.  11,  392;  III,  89 /f'. 


LIB.  II,  CAP.  XXXV.  XXXYI.  97 

Odinkar  iunior,  et  ipse  nobilis  de  semine*  regio^  Danorum,  990—1000. 
dives   agri^,    adeo   ut  ex  eius^  patrimonio  narrent"^  episco-  Schol.25. 
patum  Ripensem  fundatum^-^.    Quern  dudum  Bremae  scolis 
traditum    pontifex   Adaldagus    suis®    fertur   manibus    bapti- 

5  zasse,  suoque  nomine  Adaldagus  vocatus  est.  Is  vero^  a 
Libentione^  archiepiscopo  nunc  ordinatus  in  gentes  apud 
Ripam^  sedem  accepit.  Nam  et  illustri  vita^  sanctae  con- 
versationis  Deo  et  hominibus  acceptus  *  erat,  et  christiani- 
tatem  in^  Dania  fortissime    defendit.     Hos^  viros^   compe- 

10  rimus  illo  tempore  claros  in  ea  regione,  aliis  qui  adhuc 
supervixerant™-^  a  diebus  Adaldagi  non  ociosis.  Qui'^ 
etiam  in  Norvegiam^  et*  Suediam^  progressi  populum 
multum  lesu  Christo  collegerunt.  A  quibus  traditur  Olaph^ 
Trucconis*!  filius,    qui    tunc  Nortmannis''   imperavit,    bapti- 

15  Schol.  25  (26).    Iste*  Odinkar  in  Angliam  ductus  est  a^  Knut*' 

rege  ibique  eruditus  litteris^.  Deinde^  Galliam®  discendo  per- 
vagatus,  sapientis  et  philosophi  nomen  accepit.  Unde  et  Deo^ 
carus  "^  nomen  sortiri  meruit  (B  P.  2.  C) . 

*)  et  Suediam  fehlt^  BC, 

20  a)  reg.  semine  BC.        b)  agris  CI.         c)  eius  fehlt  £1^.2.         d)  narrarent 

£lt>;   narrant  J5  2;   episc.  Rip.  narrent  fund.  C.  e)  auis  man.  (man.  sui3  0  2) 

baptizavit  suoque  nom.  Adaldagus  vocavit  C.  f)  ergo  C  g)  Libentio  BC. 

h)  vita  et  sancte  C.  i)  fortiss.  in  Dan.  B2.  k)  Cap.  XXVII.  B2.  (C2). 

1)  vero  BC.         m)  supervixerunt  B2.         n)  qui  JBl.  CI.         o)  Nordwegiam  Bl; 

25  Norwegiam  C.  p)  Olauus  Bl.  q)  Trunconis  J.1;  Thrucconis  BC.  r)  Nord- 
mann.  stets  BC, 

Schol.  25:   a)  Ille  JBla.      b)  a  rege  Knut  in  Angl.  duct,  litteris  est  erud.  C. 
c)  Chnut  ii2.  d)   deindeCl.  e)   Gsdlia.m  fehlt  C 2.  f)  Unde  Domino 

car.  B2. 

30  1)  Als  filius  Toki  ducis  Winlandensis  ivi7'd  er  unten  Schol.  35  (37), 

S.  110,  hezeichnet.  Auf  einem  Rnnenstein  kommt  Asfrid  (Vi-Asfrid)  vor, 
Odinkars  Tochter,  die  Gattin  des  oben  S.  48,  Z.  10  genannten  Konigs 
Gnv/pa  (CJmob),  die  Mutter  des  Sigerich  (oben  S.  53,  Z.  'd),  Wimmer,  De 
danske   Runemindesmaerker  I,  2,   S.  56 — 72.     Da/^    Odinkar   in   dieses 

35  Konigsgeschlecht  gehorte,  hat  hereits  11.  v.  Liliencron,  Der  Runenstein 
von  Gottorp  (K^el  1888^  S.  18/".,  rermutet.  2)  Mne  gro/Se  Schenkung 
fur  die  Kirclie  nicht  nur  in  Ribe,  sondern  in  den  excellentissime 
tocius  lucie  civitates  schreibt  Saxo  Gramm.  X  (SS.  XXIX,  65;  ed. 
Holder   S.  M2)    dem    Othinkarus   Albus,   also   dem   alter  en,   zu,    (L). 

40  3)  Der  oft  genannte  Katalog  der  Bischofe  von  Schlesivig  nennt  einen 
Adaldag,  schwerlich  mit  Recht,  unter  den  Biscliofen  von  Schlesivig. 
4)  Tob.  14, 17:  ut  accepti  essent  tam  Deo  quam  hominibus.  5)  Ahn- 
lich  unten  Kap.  49  (47).  6)  Im  Hinblick  auf  Kap.  38  (unten  S.  98 

Z.  20  f.)  konnte  es  scheinen,  als  ob  die  Worte  et  Suediam,  zumal  in  diesem 

45  Zusammenhange,  in  BC  mit  Recht  fehlen,  nachtraglicher  Zusatz  zum 
Text  (von  Adam  selbst  aus  a?)  sind.  7)  Von  dem  Gotte  Odin  und 

Kar  (gleich  lateinisch  carus)  fjedeutet,  in  Adams  beliebter  etymologisie- 
render  Art. 

Adam  Bremensis.  7 


98  M.  ADAM  BREMENSIS 

990—1000.  zatus^  ex  ea  gente  primus  fuisse  christianus.  [Olaph* 
Thrucconis  filius^  expulsus  a  Norwegian  venit  in  Angliam 
ibique  suscepit  christianitatem^,  quam  ipse^  primus  in  pa- 
triara  revexit  ^,  duxitque  uxorem  ®  a  Dania,  superbissimam 
Thore^-*,  cuius  instinctu  bellum^  Danis  intulit^].  5 

(35).  XXXVII*.    Alii  dicunt  olim  et  tunc  ab  Anglia®  quos- 

dam  episcopos  vel  presbyteros  euangelizandi  gratia  egressos 
a  domo^,  ab  eisque*^  Olaph"^  baptizatum  et  ceteros,  quo- 
rum^ precipuus  esset^  quidam^  lohannes  episcopus'',  et 
alii»  postea  dicendi '^.  Si^  hoc  verum  est,  non  invidet',  lo 
inquam,  mater  Hammaburgensis  ecclesia,  si  filiis  suis  bene- 
^'^j^g^^g^*  fecerint^  etiam  extranei,  dicens  cum  apostolo:  'Quidam 
predicant^  per  invidiam  et  contentionem,  quidam  autem 
propter  bonam  voluntatem  et  karitatem.  Quid  enim? 
Dum"^  omnimodo  sive  per  occasionem,  sive  per  veritatem  i5 
Christus  annuntietur,  et"  in  boc^,  inquit  'gaudeo"  et  gau- 
debo\ 

(36).  XXXYIII*.    Hericus    igitur    rex^  Suedorum    in  Dania 

conversus  ad  christianitatem  ibidem^  baptizatus  est**.    Qua 
occasione    predicatores^   in  Suediam^  transeuntes    a  Dania  20 

a)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  Al;  Olauus  £1.  b)  Thrucunsoen  B2, 
c)  Nordwegia  Bl\    Noruegia  B2;    a  Norweg.  expulsus  C,  d)  ipse  fehlt  B2. 

e)  a  Dan.  uxorem  C.  f)  Thoram  Bl;    Thorem  B2,  g)   Dan.  eciam   bell, 

intulit  C. 

37:   a)  Cap.  LXXVIII.  Bl.  C2;  kein  news  Kap.  in  B2.  CI.  (2).         b)  do-  25 
mino  BC.        c)  iisque  £ 2 ;  et  ab  illis  C.        d)  Olauum  B\.        e)  Quorum  precip. 
erat  BC.         f)  loh.  quidam  episc.  B;  loh.  episc.  quidam  C.         g)  alii,  de  quibus 
postea  dicemus  C.  h)  Sed  si  hoc  ita  est  C.  i)  invida  Bl;    inuida  est  B2; 

invideat  C,   inquam  fehlt  daselbst.  k)  benef.  extran.  eciam  dicens  Bl;    eciam 

extran.  benef.  die.  C.        1)  predic.  sibi  per  jBI*;  predic.  Christum  per  Bl^.    (Vulg.)  30 
m)  dum  B.        n)  Et  ^1.        o)  gaud,  sed  et  Bl^.  Vulg. 

38:  a)  Cap.  LXXIX.  J?l.  C(l).2;  Tcein  neues  Kap.  in  B2.(C2).  b)  rex 
Sueonum  Bl^;  Sueonum  rex  C.  c)  ibique  B;  ibi  C.  d)  am  Rande  Bl^i  Heri- 
cus baptizatm:.       e)  pred.  a  Dan.  in  Sued,  trans.  C.       f)  Sueoniam  JSl. 

1)  Das  wird  so  nirgends  sonst  iiberliefert,  und  ist  nicht  richtig.  35 
2)  Das  ist  richtig ;  vgl.  z.  B.  Theodericus  mon.  Kap.  1,  ed.  Stoi'm 
S.  14;  Hist.  Noricegiae  ebda.  S.  114.  Konr.  Maurer,  Die  Bekehrung  des 
Norweg.  Stammes  zum  Christentum  I,  276 — 278.  3)  tjber  den  Aufent- 
halt  des  Olaf  i.  J.  994  in  England  und  seine  Riickkehr  nach  Norwegen 
vgl.  das  Chron.  Anglo- Saxonicum.  (L).  4)  Nach  spdterer  tjberliefe-  40 
rung  die  Schwester  des  Suein  Gabelbart.  Vgl.  Weibull  S.  Ill — 122. 
5)  Vgl.  unten  S.  100,  N.  5.  6)   Ubei'  die  englische  Mission  in  Nor- 

wegen und   Schweden   vgl.  Dehio  I,  144—157;    L.  Bril,  Les  premiers 
temps    du   christianisme   en  Suede.     Bevue    d^histoire   ecclesiastique    12 
(1911),  17—37;  231-241;  652-669.     Dazu  N.Archiv  XXXVIII,  719,  45 
n.  245.  7)  Mit  anderem  Namen  Sigfrid,   spdter  in  Schweden  tdtig ; 

unten  Kap.  bl  (55).    DeMo  I,  154/1  8)  Unten  IV,  33  (L);  haupt- 

sdchlich  II,  hi  (55). 


LIB.  II,  CAP.  XXXVI— XXXVIIII.  99 

fiducialiter  ^    agebant   in  nomine  Domini.     Audivi*   ego^   a  990—1000. 
prudentissimo    rege    Danorum^    Hericum    post    susceptam 
christianitatem    denuo*'   relapsum    ad    paganismum.      Quod 
vero  cum  Ottone  "*   tercio   pugnaverit  et   victus   est®-^,    ab' 
5  aliis  comperi;  rex  tacuit*. 

XXXYIIII^.  Post^  mortem  diu  optatam  Herici^-^  Suein«  (37). 
ab  exilio  regressus  optinuit  regnum  patrum  suorum*^-*,  anno 
depulsionis    suae    vel   peregrinationis  ®  XIIII.     Et^  accepit 
uxorem  Herici   relictam  ^    matrem  Olaph^-^,    quae    peperit 

10  ei  Chnud^.  Sed  nihil  illi  profuit^  affinitas  conubii,  cui  Deus 
iratus  est^''.  [Olaph^  rex^  Sueonum  christianissimus"^  erat 
filiamque  Sclavorum  Estred  nomine  de  Obodritis"  accepit 
uxorem.  Ex"  qua  genitus  estP  filius  Jacobus^  et^  filia  In- 
grad""-^^,   quam  rex^  sanctus*  Gerzlef"  de  Ruzzia""  duxit  in 

15  coniugium^].  Olaph"^  sane,  qui  post  obitum  patris^  Herici 
regnum  super  Suevos^  accepit,  cum  exercitu  superveniens 
infelicem*  Suein^  a  regno  expulit,  et  ipse^  optinuit*^  Ba- 
niam.     Cognovit  ^-^^  autem  Suein^,    quod  Dominus  ipse  est 

a)  Domini.    Dicebat  tamen  clarissimiis  Suein  rex  Dan.  C.       b)  g  (ergo)  Al. 
20  c)  den.  ad  pagan,  rel.  fuisse  C.      d)  Otthone  B2.      e)  Al.  B2;  sit  Bl.C.      f)  rex 
tacuit,  sed  ab  aliJs  audivi  C. 

39:  a)  Cap.  LXXX.  Bl.C  2;  Cap.  XXVIII.  £2.  fC2);  kein  neues  Kap.  in 
CI.  b)  Mortuo  post  hec  Herico  C.  c)  Sueno  Bl;  Suen  B2.  d)  nrorum 
(nostrorum)  A  1.      e)  depuls.  sue  et  peregr.  JB;  depuls.  et  peregr.  sue  C.      f)  XIIII 

25  accepitque  relictam   Herici   uxorem  C.  g)  Olaui  B 1.  h)  Chund  A  1  stets; 

Knut  Bl.  C;  Chnut  B2.  i)  profuit  illi  Bl;  prof,  ei  jB2;  sed  nichil  illi  affin. 
connub.  prof.  C.  k)  erat  JSl.C.  1)  Olauus  Bl\  Olaph  autem  C,  Kap.  SI  beginnt 
dort  (7  2;    das  eingeklammerte  nur  BC,    fehlt  Al.  m)  christ.  filiam   Sclav.  C. 

n)  Obotritis  B2.       o)  ex  C.       p)  est  ei  fil.  C.        q)  a  Bl^.       r)  Ingard  Bl^.  C; 

30  Ingred  B2.  s)  vir  £  la.  t)  sanctus  lehlt  C.  u)  Gersleff  Bl^.2',  Gerzleff  C. 
V)  Russia  jB1^>.  2.  w)  coniugem  B2.  x)  Olauus  Bl.  y)  patr.  sui  Her.  C. 
z)  Suecos  B2;    Sueones  C.  a)  infeliciter  Al;    I  ifelicem,    das  erste  I  verwischt, 

vielleicht  ungiiltig,  Bl»:  b)  Suenonem^l;  Suen  JS2;  Suein  iterum  a  C.  c)  ipse 
fehlt  C.  d)  Dan.  obtin.  C.  e)  Suein  autem  cognoscens,  quia  Dom.  ipse  est 

36  Deus,  rediit  in  C.       f)  Sueno  Bl  ;  Suen  B2. 

1)  Act.  apost.  9,  28:  fiducialiter  agens  in  nomine  Domini.  (K). 
Ebda.  V,  27 ;  14,  8.  2)  Daruher  ist  sonst  nichts  bekannt ;   vielleicht 

kann  man  die  Nachricht  auf  den  Kampf  mit  den  schwedischen  Af^co- 
mannen  v.  J.  994  deuten,  wie  Dahlmann,   Gesch.  von  Ddnemark  J,  91 ; 

40  Behio  I,  135,  N,  6  tun.  3)  Er  starb  994  oder  995;  L.  Giesebrecht, 
Wendische  Geschichten  I,  231;  H.  Schiick,  Sceriqes  .  .  Konungaldngd 
(oben  S.  59,  N.  S)  S.  35.  4)  1.  Mach.  15,  3:    obtinuerunt   regnum 

patrum  nostrorum.  (K).  5)  Vgl.  oben  S.  95,  N.  6.  6)  Olaf  von 

Schweden,  genannt  Schofikonig.  7)  Prov.  22,  14;    Malach.  1,  4:    cui 

45  iratus  est  Dominus.  (K).  8)  Der  Zasaiz  in  BC  ist  nur  ganz  dufier- 
lich  in  den  Text  geseizt,  nicht  hineivgearbeitet  tvorden,  wie  Z.  lb  zeigt: 
Olaph  sane.  9)  Von  den  Schweden  Anund  Jacobus  genannt.   (L). 

Unten  II,  69  (57).  10)  Ingagerd,  die  Gattin  des  Gro/3fursten  von  Rut- 
land Jaroslav,  des  Sohnes  des  Wladimir.       11)  2.  Paral.  33,  13:  et  cog- 

50  novit  Manasses,  quod  Dominus  ipse  esset  Deus.  (K);  vgl.  WeibullS.  100/1 

7* 


100 


M.  ADAM  BREMENSIS 


990_1000.  Deus,  et  reversus  ^  in*  semetipsum  peccata^  sua*^  pre  oculis 
habuif^  penitensque  oravit  ad  Dominum.  Qui  exaudivit^ 
eum^  et  dedit'  illi  gratiam  in  conspectu  inimicorum  suo- 
rum^  et  restituit*  eum  Olaph^  in  regnum  suum,  eo  quod 
matrem  suam  habuerit^;  feceruntque  pactum  ad'  invicem  5 
firmissimum,  ut  christianitatem  in  regno  suo  plantatam 
retinerent  et  in  exteras  effunderent^  nationes. 

(38).  XL*.    Audiens  autem^  rex  Nortmannorum  Olaph^,  filius 

Trucci'^,    de^  coniunctione   regum   iratus  est  contra  Suein®, 
ratus    eum*  quasi   derelictum   a  Deo*  tociensque    depulsum  lo 
a  sua  etiam  multitudine  facile  posse  depelli.    CoUecta  igi- 
tur   classe   innumera  bellum  intulit^  regi  Danorums.     Hoc 
factum   est  inter ^  Sconiam*'  et  Seland*,    ubi   solent  reges^ 
navali  bello^  confligere.    Est  autem  brevis  traiectus  Baltici 
maris   apud*  Halsinburg"",    in   quo   loco  Seland""  a  Sconia°  i5 
videri  possitP'',  familiare  latibulum  pyratis.     Ibi  ergo  con- 
gressi^,  Nortmanni  a  Danis  victi*i  et  fusi  sunt.    Olaph'^  rex, 
qui   forte    solus   remansit^  in  mare   se  precipitans   dignum 
vitae   finem  invenit.     [Uxor*  eius^  post  mortem  viri"  fame 
inediaque""  miserabiliter  vitam  consumpsit,  ut  digna'""  fuit""].  20 
Narrant   eum^  aliqui   christianum''  fuisse^^,   quidam^  chri- 

a)  siehe  S.  99,  Z.  35,  N.  e.  b)  semetips.  et  pecc.  C.  c)  sua  fehtt  B 1. 

d)  habens  C         e)  exaudiens  eum  dedit  C.         f)  suorum  feJdt  B2\  suorum  resti- 
tuitque  C.  g)  Olauus  SI,  h)  habuer.  uxorem  C.  i)  ad  invic.  fehlt  B2, 

k)  nat.  effund.  C  25 

40:  a)  Cap.  LXXXI.  £1 ;  Cap.  XXIX.  B2.  (C2);  Cap.  82.  C2 ;  kein  neues  Kap. 
in  01.  b)  autem  Olaph  Thrucci  fil.  rex  Nordm.  de  C.  c)  Olauus  B  1.  d)  Thruc- 
conis  Bl;  Trucis  B2;  Thrucci  C.  e)  SuenonemBl;  Suen52;  Suein  nimis, 
ratus  C,  vgl.  Kohlmann  S.  81.  f)  ilium  quasi  a  Deo  derel.  C.  g)  Danorum  inter  C, 
1B.0C  fact,  est  fehlt  daselbst.  h)  Scaniam  S.  i)  Selandiam  SI.  k)  conflig.  bello  C.  30 
1)  apud  fehlt  BC.  m)  Alsinburg  J51a;  Aldinburgh  Sib;  Helsingburgh  S2;  Hal- 
singeburg  CI;  Halsingburg  C2.  n)  Selandia  Bl.  o)  asconia  J.1;  Scania  B; 
et  Scan.  51^.2,  Sib  Jcorr.  a  Scan.  p)  potest  S2;  possit  videri  C.  q)  Dan. 
sunt  victi  et  fusi  (conf usi  C 1)  C;  am  Rande  B  la :  Dani  Nordmannos  stern unt. 
r)  Olauus  SI;  Olaph  namque  rex  C.  s)  remanserat  C.  t)  Ux.  autem  eius  C;  35 
das  eingeklammerte  tiur  BC,  fehlt  Al.  u)  mariti  S2.  v)  ined.  ut  digna  erat 
vit.  miserab.  consumpsit  C.  w)  dignum  S2.  x)  enim  Sib;    Narr.  itaque 

aliqui  ilium  chr.  C.        y)  alii  C. 


1)  Luc.  15,  17:  In  se  autem  reversus.  (K).    Vgl.  audi  die  folgen- 
den  Verse.     2)  Vffl.  2.  Paral.  33,  13:  et  exaudivit  orationem  eius,  und  4^0 
viele  dhnliche  Sfellen.  (K).         3)  Vgl.  Act.  apost.  7,  10 :  et  dedit  ei  gra- 
tiam  .   .   in    conspectu    Pharaonis,    und    viele    dhnliche   Stellen.    (K). 
4)  2.  Paral.  83,  13:  reduxitque  eum  .  .  in  regnum  suum.  5)  Nach 

der  spdteren  Tradition  hdtten  vielmehr  die  Konige  von  Ddnemark  und 
Schweden  den  von  Norwegen  angegriffen ;  vgl.  Weihull  S.  Ill  ff.  6)  Vgl.  45 
2.  Reg.  11,  1.  1.  Paralip.  20,  1:  (tempore,  quo)  solent  reges  ad  bella 
procedere.  (K).  7)  Vgl.  unten  IV,  7.  8)  Einen  anderen  Ort  der 
Schlacht,  genannt  Suolder,  bei  Piigen,  nennen  die  Spdteren.  (L).  Vgl. 
Weihull  a.  a.  0.  9)  TJiore,  ohen  S.  98,  Z.  5.  10)  Alle  noricegi- 

schen  und  isldndischen  Quellen  preisen  ihn  hochlichst  tvegen  seines  Eifers  so 
filr  die  Einfiihrung  des  Christentums. 


f^SMPBELL 

^^.ECTlo^ 


LIB.  IT,  CAP.  XXXVIIII— XLII.  101 

stianitatis  desertorem  ^ ;  omnes  autem  affirmant  peritum 
auguriorum^,  servatorem  sortium,  et  in  avium  prognosticis* 
omnem  spem^  suam  posuisse.  Qnare  etiam  cognomen  acce- 
pit,  ut  Olaph^  Craccaben"^-^  diceretur.  Nam  et  artis  ma- Schol.  26. 
5  gicae,  ut  aiunt,  studio  deditus  omnes,  quibus  ilia  redundat 
patria,  maleficos  habuit  domesticos  eorumque  deceptus 
errore  periit. 

XLI*.  Suein^  interfecto  Craccaben  duo^  regna  pos-  (39). 
sedit.  Ipse  igitur  mox  destructo  ritu  ydolatriae  christiani- 
10  tatem  in  Nortmannia^  per  edictum  suscipere^  iussit.  Tunc 
etiam  Gotebaldum^  quondam  ab  Anglia  venientem  episco- 
pum  in  Sconia^  posuit  doctorem.  Qui  aliquando  in  Suedia^, 
sepe^  dicitur^  euangelizasse  in  Norvegia\ 

XLII*.     Interea   millesimus    ab    incarnatione   Domini^  ^'*^)' 

15  annus    feliciter    impletus   est^-^,    et  hie  est  annus  archiepi- 

scopi  XII "^     Sequenti^  anno   fortissimus   Otto^  imperator, 

qui  iam  Danes  ^,  Sclavos^,  itemque  Francos  et  Italos®  do- 

muerat;  cum  iam  tercio  Romam^  victor  intrasset^-'^,   inma- 

Schol.  26  (27).  Olaph  Trucci*  filio  interfecto  Craccaben  ^  duo 
20  regna  possedit.  Qui  mox  destructo  ydolatriae  ritu  christianita- 
tem  in  Nordmannia  per  edictum  suscipi  iussit.  Tunc  eciam 
Gotebaldum  quendam  ab  Anglia  venientem  episcopum  in  Sconia 
posuit  doctorem.  Qui  aliquando  in  Suedia  et  in  Norwegia  euan- 
gelizasse narratur  (C). 

25  a)  prenosticis  C.  b)  suam  spem  B  2.  c)  Olaf  B  1*.  d)  Craccaben 

fehU  BC. 

41 :  a)  Cap.  LXXXII.  B 1 ;  kein  neues  Kap.  in  B2;  das  game  Kap.  fehlt  hier  C, 
ist  Schol.  26.  b)  Quo  interfecto  Crakaben  duo  Bl,  vgl.  N.  8;  Quo  interf.  Suen 
duo  B2.      c)  Nordmann.  JSl;  Noruegia  B2.      d)  suscipi  B;  vgl.  Schol.  26.      e)  Gode- 

30  baldum£l.  f)  Scania  £.  g)  Sueonia^l.  h)  sepe  fehlt  Bl.  i)  dicitur  ewan- 
gel.  et  in  Nordwegia  B  1 ;  dicitur  euangel.  etiam  in  Noruagia  B  2. 

42:  a)  Cap.  LXXXIII.  J5  1.  C(l).  2;  Jcein  neues  Kap.  in  B2.  (C2).  b)  Do- 
mini felic.  implet.  est  annus  C.  c)  Cap.  XXX.  B2.  (C2);  Sequ.  vero  anno  C. 
d)  Ottho  B2.       e)  Ytal.  J51.  CI.       f)  victor  Romam  B.  Helm.       g)  intranset^l. 

35  Schol.  26:   a)  Thrucci  C2, 

1)  Das  tvird  nirgends  sonst  herichtet.  2)  Da/3  Saxo  Gramm.  X 
Ahnliches  herichtet,  hesagt  nicht  viel,  denn  er  hat  Adam  gekannt.  Vgl. 
K.  Maurer,   Bekeliriing   usw.   J,  319  yf.  3)    Von   dein    isldndischen 

Worte  Kraka,   Krdhe,    dem   tveissagenden  Vogel,   und  Bein,  os.    (L). 

40  Der  Beiname  Jcommt  im  Norden  ofter  vor,  z.  B.  hei  Simeon  von  Durham 
z.  J.  912  (ed.  Thorpe  11,  93;.  4)  Orosius  VII,  20,  2:  millesimus  a 
condition e  Romae  annus  impletus  est.  (K).  5)  Adam  meint  ivohl, 
was  oben  II,  'Mf.  (29/*.)  erzdhlt  ist;  S.  99,  N.  2.  6)  In  den  Jahren 

985—987,  290  f.,  997.     Siehe  Ann.  Quedlinburgenses.  Thietmar  IV,  9  (8). 

46  29  (20).  (L).  7)  Im  Mai  996,  Fehruar  998  und  November  1000.  (L). 
8)  In  (Bl  und)  C  ist  das  gdnzHch  rericirrt,  denn  Craccaben  ist  ja 
selbst  der  Olaph  Trucci  filius. 


102  M.  ADAM  BREMENSIS 

tura*  morte  preventus  occubuit^-^.    Post  mortem  eius^  reg- 
(1011— 1013).  num   in    contentione   remansit^.     Tunc^  vero*^  et  Sclavi  a  ' 

christianis  iudicibus  plus  iusto  compress!  excusso  tandem 
Schol.  27. 28.  iugo  servitutis  libertatem  suam  armis  defendere  coacti®  sunt. 
Principes^  Winulorum  erant  Mystiwoi^-*  et  Mizzidrog  ^,  quo-  5 
rum  ductu  sedicio  inflammata  est.  His'^  ducibus  Sclavi 
rebellantes  totam  primo  Nortalbingiam^  ferro  et  igne  depo- 
pulati  sunt;  deinde  reliquam  peragrantes  Sclavoniam^  omnes 

Schol.  27  (30).  Sermo  est®  ducem  Sclavanicum  ^•'^  pelisse 
filio  suo  neptem  ducis  Bernardi*-^  eumque  promisisse^.  Tunc*^  lo 
princeps  Winulorum  ^  misit  filium  suum^  cum  duce  inYtaliam®-^ 
cum  mille  equitibus^,  qui  fere  omnes  ibi  sunt  interfecti.  Gum- 
que  filius  ducis  Sclavanici  pollicitam  mulierem  expeteret,  Theo- 
dericus  marchio^^'  intercepit  consilium,  consanguineam  ducis  pro- 
clamans  non  dandam  esse  cani^  f'^P.  2;  vgl.  C  8.  105,  N.o).       15 

Schol.  28  (31).    Theodericus  *  erat  marchio^^  Sclavorum,  cuius 
ignavia  coegit^^  gos  fieri  desertores^  (Bl^.2;  vgl.C). 

a)  in  matura  A  1 ;  immat.  BC.        b)  occub.  in  Domino  C  2.        c)  cuius  mor- 
tem C.         d)  vero  et  fehlt  C.         e)  sunt  coacti  C.         f)  Princ.   autem  Win.  C. 
g)  Mizzidrog  (Missidr,  B  !*>)  et  Mistrowoi  BC.         h)  His  ergo  due.  C         i)  Nord-  20 
alb    BC.        k)  Slauon.  B2',   Sclavaniam  £1*.  CI;  Slauan.  C2. 

Sciiol.  27:  a)  Slauoniae  petiisse  Neptim  Due.  Bern,  pro  filio  suo  B2.      b)  per- 
misisse  B  1*.      c)  Itaque  B  2.      d)  Vinul.  raisso  filio  B  2.      e)  Ital.  B  2.       f)  equit. 
eos  omnes  fere  amisit.    Reversus  ex  Italia  petiit  sibi  promissara.  quam  Thiadricus 
marchio    intercepto    consilio,    consanguineam   dicens,    negabat    ei    dandam    B  2.  25 
g)  eam  Bl^;  vgl.  B2. 

Schol,  28:  a)  Thiadricus  B_2.        b)  desertorem  B  !«. 

1)  Zu  Pnterno  am  24.  Januar  1002.   (L).         2)  Dieselben  Worte 
oben  i,  22  (24),    S.  28.  Z.  2.  3)   Ifher  den  gro/3en   Slarenaufstand 

von  983  handelt  am  besten  Usinger,  Jahrb.  Heinrichs  II.  Bd.  I,  Exkurs  30 
VIb,  /S.  478— 486;  icli  stimme  ihm  in  fast  allem  bei.  Adam  hat  ver- 
schiedene  Ei'eigmsse  von  983  bis  1018  in  eins  zusammenqezogen  und 
auf  die  Jahre  1010  (richtiger  1011^  — 1013  (unfen  S.  105,  Z.  Ibf.)  bezogen. 
Anders  Hauck  III^-*,  S.2^)Sf.;  Dehio  I,  ISif.,  Krit.  Ausfiihrungen 
XVI,  S.  65  f.  4)  Er  ist  der  Mistav  des  Jahres  966  bei  Widukifid  35 

III,  68,  der  Mistui  oder  Blistiivoi  der  Jahre  983/84  bei  Thietmar  III, 
18  (11)  und  IV,  2  (2);  vgl.  oben  S.  86,  N.  7.  Adain  hat  ihm  alles  zu- 
geschrieben,  was  in  Wahrheit  er  selbiit  und  Mistizlai:  bei  Thietmar  IX,  5 
getan   und   erlebt   haben.  5)    Mizzidrog   ist   sonst   nicht    bekannt. 

6)  Adams  Nachrichten  in  den  Scholien  (27 — 31  gehoren  ihm  siclier)  40 
sind,  viel  richtiger  als  die  im  Text.  Die  nach  den  Hss.  liergestellte 
Meihenfolge  und  Stellnng  der  Scholien  ivird  durch  C  (S.  105,  N.  o),  im 
wesentlichen  auch  durch  Helmold  1, 16  bestdtigt.  7)  Mistiivoi.  8)  Nach 
Adams  gewohnlicher  Ausdrucksiveise  ist  das  Bernhard  II.,  aber  die 
Sache  paftt  nur  auf  Bernhard  I.  9)  J/n  J.  981?  tfber  Slaven  im  Heere  4:5 
Ottos  I.   in  It  alien   im   Jahre  961   siehe   oben   S.  76,  N.  1.  10)  Er 

starb  985,  A^iti.  Qiiedlinbnrg.  SS.  Ill,  67:  Thidericus  et  Ricdach 
marchiones    praeclari    obierunt.  11)    Markgraf   der    Nordmark. 

12)  Vgl.  Thietmar  III,  17  (10):  Gentes  .  .  superbia  Thiedrici  ducis 
aggravatae.  so 


LIB.  II,  CAP.  XLII.  XLIII.  103 

ecclesias  incenderunt  et  ad  solum  usque  ^  diruerunt^;  sacer- (1011— 1013). 
dotes   autem  et^  reliquos  ecclesiarum  rainistros  variis  sup- 
pliciis''   enecantes,    nullum^  christianitatis   vestigium^  trans 
Albiam  reliquerunt'^ 
6  XLIII ^    Apud  Hammaburg^'  eo  tempore   ac   deinceps  (41). 

multi  ex  clero  et  civibus  in  captivitatem  abducti'^  sunt^, 
plures  etiam  interfecti^  propter  odium  christianitatis.  Nar- 
ravit^  nobis  diu  memorandus  rex  Danorum  et^  qui  omnes 
barbarorum  gestas^  res  in  memoria  tenuit^,  ac  si^  scriptae 
10  essent^,  Aldinburg  civitatem  populosissimam  de  christianis*  Schol.  29. 
inventam  esse.  'Sexaginta',  inquit,  'presbyteri^  ceteris 
more''  pecudum  obtruncatis*  ibi  ad  ludibrium  servati  sunt.  Schol.  30. 31. 

Schol.  29  (29).    Aldinburg  ^-^  civilas    magna^  Sclavorum,  qui 
Waigri^   dicuntur,    sita    est*^    iuxta    mare'^,    quod    Balticum    vel 
15  Barbarum^  dicitur,  itinere^  diei  ab  Hammaburg  (B1^.2.C). 

Schol.  30  (28).  Mistiwoi^'^^  cum  nollet*^  christianitatem  dese- 
rere  ^,  depulsus  a  patria  ^  fugit  ^  ad  Bardos  ^  ibique  consenuit  ^ 
fidelis  (BV.2.C). 

*)   obtr.,  quorum  quarto  nonas  (nono  B\^)  lunii^  passio  occur-  J uni  2. 
20  rit,  ibi  B\;    rgl.  C  auf  S.  104,  N.  ■'. 

a)  usque  fehlt  A  1,  steht  BC.  Annal.  Saxo.  Helmold.  b)  et  iehlt  B2.  C;  reli- 
quosque  C.  c)  enec.  suppl.  C.  d)  nullum  trans  Alb.  christ.  uestig.  relique- 
mnt  C. 

43:  a)  Cap.  LXXXHII.  Bl;  Tcein  neues  Eap.  in  B2.  C.  b)  Hamab.  B2. 

25  c)  ducti  C2.  d)  sunt  fehlt  B.  e)  interf.  sunt  propter  Bl.  f)  Cap.  84.  C(l).  2. 
g)  Al.  B2;    et  fehlt  Bl.  C.  h)  res  gestas   ac  si   scripte  ess.   in  mem.  ten.  C. 

i)  si  fehlt  A  1.        k)  pecud.  more  C. 

Schol.  29:   a)  Aldenburg  B2.  b)  est  statt  magna  hat  B2;    magna  Sclav, 

est  C.       c)  Vagri  B2;  Wagri  C2.       d)  est  fehlt  C.       e)  Barbaricum  C.       f)  Vagri 
30  dicuntur,  distat  itinere  diei  unius  ab  Hamaburg  B  2. 

Schol.  30:  a)  Mistiuoi  B2.  b)  nollet  fehlt  C.  c)  desereret  C2.  d)  patr. 
apud  Barb,  consen.  fidelis  B  2,  e)  coufugit  C.  f)  barbaros  B  1*.  2.  C,  Bardos 
emendierte  Lappenberg  nach  Helmold  I,  16.        g)  fidel.  consen.  C2. 

1)  aS.  102  Z.  6  his  oben  Z.  1  konnen  sich  auf  die  Ereignisse  von  983 

35  beziehen.  2)  Die  letzte  Spur  des  Christentunis  jenseits  der  Elbe  ist 

erst  1018  verWgt  warden,  Thietmar  IX,  5  (VllI,  4,).       8)  diu  —  teuuit 

Tdiyigt  ids  sei  von  einem  Verstorhenen  die  Rede.     Nach  dem  einstimmi- 

gen  Zeugnis   der   ddnischen  Quellen  ist  Svend  Estridsen  am  28.  Api'il 

1074  gestorben,   die  modernen  Historiker  nehmen  1076  an.     Mit  aus- 

40  driicklichen  Worten  erwdhnt  Adam  den  Tod  nirgends.     Vgl.  aher  unfen 

IV,  25:   sepe  recolendus,  ivas  gleichfaUs  einen   Verstorhenen  bezeichnet. 

Vgl.  die  Einleitung  §  5.  4)  D.  h.:  von  Christen  stark  bevolkert.  (L). 

5)  Das  diirfte  eher  zum  J.  1018  als  zu  anderen  Jahren  gehoren.       6)  Dies 

Schol  hat  A2  schon  oben  (S.16  als  n.  \b)  gebracht.        7)  Vgl.  oben  S.  80, 

45  N.  1  zur  Erkldrung  dieser  and  dhnlicher  Ungenauigkeiten.       8)  Das  ist 

deutlich  Mistizlav,  der  1018  vertrieben  wurde,  Thietmar  IX,  5  (VIII,  4). 

9)  Das  Datum  hat  gro/3e  sachliclie  Wahrscheinlichkeit  nach  Usinger  bei 

Birsch,  Jahrb.  Heinrichs  II.  Bd.  I,  S.  481,  in  Exkurs  VI  b. 


104  M.  ADAM  BREMENSIS 

(1011— 1013).  Quorum  maior  loci  prepositus  Oddar*  nomen  habuit,  noster 
consanguineus.     Ille   igitur    cum    ceteris   tali  martyrio  con- 

Schol.32.  summatus  est,  ut  cute  capitis  in  modum  crucis  incisa  ferro'' 
cerebrum    singulis    aperiretur.     Deinde    ligatis    post  terga^ 
manibus   confessores''    Dei    per    singulas®    civitates  Sclavo-  & 
rum  tracti  sunt®  [aut^  verbere  aut  alio  modo  vexati],  usque 

1 .  Cor.  4, 9.  dum  ^  deficerent.  Ita^  illi  'spectaculum  facti  et  angelis  et 
hominibus'  in  stadio^  medii*  cursus  exhalarunt^  victorem 
spiritum.  Multa^  in  hunc  modum  per  diversas  Sclavorum** 
provintias  tunc  facta  memorantur,  quae  scriptorum"^  penu-  lo 
ria  nunc^  habentur^  pro  fabulis.  De  quibus  cum  regem^ 
amplius  interrogarem:  'Cessa\  inquit,  'fili.  Tantos^  habe- 
mus  in  Dania  vel  Sclavania''  martyres,  ut  vix  possint^  libro 
comprehendi'. 

Schol.  31  (32).    Theodoricus*  marchio^,  depulsus  ab  honore  i5 
et  ab  omni  hereditate  sua,  prebendarius^  apud  Magdeburg^  vitam 
finivit  mala^  morte,  ut  dignus  fuit  (Bl^.2). 

Schol.  32  (33).     Anno  2  Domini  M^X^.     Gens  Ungarie  ad  fidem 
convertitur  per  Gislam  sororem  imperatoris,  que  nupta  regi  Ungarie 
ipsum   regem  induxit,  ut  se  et  suos  baptizari  faceret,  et  in  bap-  20 
tismo  Stephanus  est  appellatus.    Qui  postea  sanctus  fieri  meruit 
(C,  von  zweiter  Hand  nachgetragen  in  CI). 

Juni2.  '*)   stadii    medio    1111°  nonas    lunii^    victorem   C;    vgl.  Bl    auf 

S.  103,  J^.  19/:  mit  N.  9. 

**)  Nordalbingorura  vel  Sclavorum  Bi;  Slavorum  aut  Nordalbin-  25 
gorum  Helmold;  Nordalbingorum  i>2.  Ann.  Saxo. 

a)  Oddor  B2.  b)  incisa,  ferro  interpungieren  B2.  C;  incisa:  ferro  Al,  mit 
Rasur  hinter  incisa.  c)  tergiim  B2.  Ann.  Saxo.  d)  professores  BC.  e)  sing. 
Sclav,  tracti  sunt  ciii.  C.  i)  das  eingeklammerte  nur  BC,   fehlt  Al.  Ann.  Saxo. 

Helm.;  et  aut  Bl.  g)  quousque  C.  h)  Ista  illi  spectacula  verderbt  Al.  i)  in  30 
stadio  medii  exal.  J51;  in  stadii  medio  exhal.  B2.  C;  cursus  fehlt  BC.  k)  exha- 
laverunt  (exalav.  Bl)  BC;  victor,  exhal.  spiritum  C  1)  Cap.  XXXI.  B2.  (C2); 
Multa  enim  B2;  Multa  nimirum  C.  m)  scribentorum  (horr.  aus  scribentur?;  Al. 
n)  nunc  fehlt  BC.  o)  pro  fab.  habentur  C.  p)  amplius  regem  J5  2.  q)  tantos 
BC.        r)  Slauonia  B2.        s)  quod  vix  possent  02.  35 

Schol.  31:  a)  Thiadr.  ab  hon.  omni  et  haered.  delectus  praebend.  B  2. 
b)  Maydeburg  BU;  Magdeborg  B2.  c)  malam  £li;  mala  morte,  ut  dign.  f., 
uitam  finiit  B2. 

1)  Das  Jcann  schiverlich  der  985  gestorhene  Markgraf  TJieoderich 
seln,  ohen  S.  102,  N.  10;  vgl  Thietrnar  IV,  22  (15),  ed.Kurze  S.  76/1  Wohl  40 
mit  Becht  unterscheiden  daher  Wibtiarts,  Jahrbucher  .  .  unter  Otto  III. 
S.  72,  N.Q;  L.  Giesebrecht,  Wend.  Gesch.  I,  277,  N.  4,  ztcei  Markgrafen 
Theoderich  (Vater  und  Sohn?).  Sclion  Helmold  I,  16,  SS.  rev.  Germ, 
ed.  2,  S.  35,  Z.  37,  unterscheidet  amdrilcklich  zivei  Markgrafen  des  Nanwns. 
Anders  Biereye  S.  186  nach  dem  Ann.  Saxo  z.  J.  98H,  *S'»S'.  VI,  631.  45 
Z.  42—45  (auch  S.  QQOf.J.  2)  Das  Schol.  stammt  aus  Stgehert  von 

Gembloux,  SS.  VI,  354.   (L).        3)  Vgl.  S  103,  N.  9. 


LIB.  II,  CAP.  XLIII— XLV.  105 

XLIIII^    Omnes    igitur    Sclavi,    qui    inter   Albiam    et  yr^^* 
Oddaram^  habitant,  per  annos  LXX^  et  aniplius  christiani-^       —  U    }. 
tatem    coluerunt,   omni^   tempore  Ottonum'^,   talique   modo 
se   absciderunt®  a  corpore  Christi  et   ecclesiae,   cui  antea^ 
5  coniuncti    fuerant^.     0  vere^  occulta^  super   homines  Dei 
iudicia^,    qui   'miseretur,    cui  vult,    et    quem   vult  indurat^!  i?om.  9,  is. 
Cuius  omnipotentiam  mirantes  videmus  eos  ad  paganismum 
esse  relapses,  qui  primi  crediderunt^,  illis  autem^  conversis^ 
ad  Christum,  qui  videbantur^  novissimi^.    Ille  igitur  'index  ps.  7,  62. 
10  iustus,    fortis"^    et  patiens',    qui    olim   deletis   coram   Israel 
septem  gentibus  Chanaan*  solos  reservavit  Allophilos"-^,  a 
quibus  transgressi  punirentur,  ille,  inquam,  modicam  genti- 
lium  portionem  nunc  indurare  voluit,  per  quos  nostra  con- 
funderetur  perfidia". 

15  XLY^.  Haec  facta  sunt  ultimo  tempore  senioris  Libentii  (^T*'' 

sub  duce  Bernardo  %  filio*  Bennonis,  qui  populum  Sclavo- 
rum  graviter  afflixit.    Eodemque^  tempore  contentio*^  Fer-  Schol.33. 

Schol.  33  (34).  Ramsolan*  sita  est  in  episcopatu  Ferdensi 
non  longe  a  vico  Bardorum^.    Cuius  ordinationem  et  ius  guber- 

20  *)  Bernardo®,  filio  Hermanni  (Herimanni  CI),  qui  BC. 

44:  a)  kein  neues  Kap.  in  BC.  b)  Oddoram  JB2.  C.  c)  omni  uidelicet 
temp.  C.  d)  Otthonum  £2,  C2.  e)  absciderunt  hinter  fuerant  C.  f)  ante  BC. 
Helm.  g)  vera  ^1*.  h)  super  horn,  occulta  Dei  iud.  C.  i)  autem  fehlt  BC; 
illis  ad  Chr.  conversis  C.  k)  conversisis  a  Christum  Al.  1)  nov.  videb.  BC. 

25  m)  et  fortis  ac  (et  JSl^)  paciens  Bl.  n)  Allophylos  B2.  C2.  o)  in  C  folgt 

hier  im  Text,  mit  neuem  Kap.  in  CI,  nicht  in  C2,  wo  das  in  Klammern  ein- 
geschlossen  ist:  Eo  tempore  dux  Sclavie  (Slav.  C 2)  petlit  filio  suo  neptem  duels 
Bernardi  dari  in  coniugium,  qiiod  et  dux  consensit.  Tunc  princeps  Winulorum 
misit    filium    suum    cum    duce    in    Ytaliam    (Ital.  C  2)    cum    mille    equitibus,    qui 

30  fere  omnes  ibi  sunt  interfecti.  Post  hec  cum  filius  ducis  Sclavie  pollicitam  sibi 
expeteret  uxorem,  Tiadericus  (Thiader.  0  2)  marchio  intercepit  consilium,  procla- 
mans  consanguineam  ducis  non  esse  dandam  cani.  Iste  Tiadericus  (Thiad.  C2) 
Sclavorum  (Slav.  C2)  erat  marchio,  cuius  ignavia  coegit  eos  fieri  desertores.  Qui 
postmodum   ab   honore  suo  depulsus  et  ab  omni  hereditate  sua,   apud  Magdaburg 

35  (Magdeb.  C2)  prebendarius  vitam,  ut  dignus  erat,  mala  morte  finivit.  Eodem 
tempore  usw.,  siehe  S.  106,  N.  *. 

45:  a)  Cap.  LXXXV.  B1.C2;  Cap.  XXXII.  £2.  (C2);  kcin  neues  Kap.  hinter 
consecrante  in  CI.  b)  Berhardo  Al.  c)  que  jfehlt  B;    Quo  eciam  temp.  C. 

d)  cont.  Bern.  Ferd.  ep.  de  Hams.  C. 

40  Schol.  33:   a)  Ramsola  C2.       b)  Bardorum.        Eam  episcopus  Ferdensis  sibi 

regendam  petiit  a  pontifice  Romano  per  legatum  Oddonem,  ut  habet  privile- 
gium  B2. 

1)  Vgl.  oben  S.  48,  N.  2.  2)  Die  Slaven.  3)  Die  Schiveden 
utid  Norwefjer.  4)  Vgl.  BeiUeron.l,!.  (K).  Act.  apost.  13,19:  destruens 
45  gentes  septem  in  terra  Chanaau.  5)  VgJ.  ludic.  3,  1.  6)  IfJs  ist 
zueifelhaft,  oh  die  Fassuncj  BC,  die  mit  Erivdhnung  Bernhards  I.  z.  T. 
richiig  hier  auf  die  Ereignisse  von  983  Jiimceist,  von  Adam  herriihrt; 
nacli  seineni  gewoJinlicJten  Sprachgebrauch  Jidtte  er  schrciben  miissen: 
Bennone,  filio  Hermanni. 


1010 


106  M.  ADAM  BREMENSIS 

densis  episcopi  Bernarii^-^  de  Ramsolan^  coram  papa  Ser- 
gio^ terminata''  est*. 
(ffO-  XLyi**.    Anno^  archiepiscopi  XXII.  Benno  dux  Saxo- 

num  obiit -,  et  Liudgerus^,  frater  eius,  qui^  cum  uxore 
sua  venerabili  Emma  Bremensi  ecclesiae  plurima  fecerunt®  5 
bona*.  Apud  Magadburg^  vero  Gisillario^  archiepiscopo 
Daganus  successit  ^ ;  deinde  Walthardus'^  meruit  cathe- 
dram^.  Interea  noster^  archiepiscopus  de  legatione  sua  in 
gentes  sollicitus  plures  ordinavit  episcopos,  quorum  nomina 
et  sedes  incertae  [sunt^],  quia  tempus  persecutionis  incubuit.  10 
Sicut  vero^  patrum  relatione  cognovimus,  Esico™-''  apud 
Sliaswig""  Popponi^  successit";  Odinkar^-^,  de  quo  supra 
diximus^,  apud  Ripam  insignis  fuit^.  Et  sermo^*^  est  post 
obitum  Adeldagi'i  archiepiscopi  totam  [regionemj  ludlant^ 
usque    ad  nostram  aetatem  in  duos  episcopatus  bipartitam  15 

nandi  cum  Ferdensis  episcopus  reposceret,  apostolicae  sedis  de- 
creto  cessit  ab  inceplo.  Oddo^^  legatus  fuit  ad  papam,  ut  habet 
privilegium^  (B2.C). 

*)  InC  folgt  auf  finivit  (Kap.  44,  N.  p,  S.  105,  Z.  Sbf.)  im  Text 
der  Satz:    Eodem   tempore  ^^  venerabilis   comes  Heinricus   in  Rosafel-  20 
dan   fecit   preposituram,   annuente   Libentio   archiepiscopo   et  eccle- 
siam  consecrante. 

a)  Berharii  J.1.        b)  Ramsola  C2,        c)  est  termin.  C. 

46:  a)  kein  neues  Kap.  in  B.C2.  b)  Anno  igitur  arch.  BC.  c)  Ludgerua 
jBI.C.  d)  Qui  J.1,  e)  bona  fecerunt  i?l.  C.  f)  Magedburg  £  la ;  Maigebnrgh,  25 
von  zweiter  Hand  korr.  Magdeburg,  JSl^,  vgl.  oben  S.  82,  Kap.  24,  ^.  e;  Magdeburgh 
B2;  Magdaburg  C.  g)  Gisilhario  J5 !«.  2 ;  Giselhario  jBlb;  Gisilario  C.  h)  Waldar- 
du3  Bl;  Valdardus  B2.  i)  arch,  noster  C.  k)  sunt  BC,  fehlt  Al.  1)  enim 
BC.  m)  Ezico  von  ziveiter  Hand  Bl^.  n)  Sleswich  Bl;  Slasuig  B2.  o)  suc- 
cedit  B2.  p)  Odinkar,  qui  ap.  Rip.  ins.  fuit,  ut  supra  diximus  C.  q)  Adal-  30 
dagi  BC.       r)  reg.  BC,  fehlt  Al;   lutland  BU.C;   luthland  B2. 

Schol.  33:  a)  siehe  S.^lOb,  Z.  40,  N.  b, 

1)  Bernhar  II.,  Bischof  von  Verdun,  994—1014;    Hanck  III^-^ 
991.  2)  Sergius  IV,,    von   1003 — 1012.     Die    Urkunde   daruber  ist 

verloren.  3)   Bernhard  I.    (Benno)    sttarb    am   9,  Febr.  1011.   (L).  35 

4)  Liiidger  starb  am  26.  Febr.  1011.  Uber  die  Grdfin  Emma  siehe 
unten    Kap.   67   (65)    und    80   (76).    (L).  5)    Im    J.    1004.    (L). 

6)  Im  J.  1012.    (L).  7)  Esico   oder  Ezico  ist   der  urkundlich  und 

sonst  von  1000 — 1026  oft  genannte  EkJcehard  von  Schleswig.  Vgl.  Lappen- 
perg,  Archiv  IX,  400.  mff.;  Biereye  S.  81—83.  8)  Poppo  hat  ent-  40 
weder  sein  Amt  niedergeJegt,  oder  ein  anderes  Bistum  in  Ddnemark 
erhalten,  vgl.  unten  Kap.  49  (47).  (L).  Lappenberg,  Archiv  IX,  399/1 
vermutet,  da/3  er  nach  Aarhus  qegangen  sei,  vgl.  Saxo  Gramm.  X,  SS. 
XXIX,  64.  9)  Od.  d.  JUngere,  oben  Kap.  36  (34),  S.  96/:  10)  Ebenso 
unten  IV,  2.  11)  Vgl.  oben  S.Sdf.  Otto  ivar  Gesandter  von  Bremen,  4.0 
nicht  von  Verden,  wie  B2  (Vedel)  das  Scholion  mi/Sverstanden  hat. 
12)  1001-1010.    Hauck  III^\  1088. 


LIB.  11,  CAP.  XLY— XLVII.  107 

esse,  tercio  apud  Arhusan*  deficiente.  In  Sclavania^  vero 
ordinavit^  archiepiscopus  Folcwardum '^•2,  deinde^  Regin- 
bertum^-^;  quorum  prior  a  Sclavania^  pulsus  in  Suediam^  ^  i^.TT 
vel  Nordveiam^  missus  est  ab  archiepiscopo,  et  ipse^  mul- 
6  tos  in  Domino  lucratus  cum  gaudio  remeavit.  Post  haec 
omnibus  bene  compositis  obiit  beatus  archimandrita  Liben- 
tius,  unaque  Ferdensis  episcopus*,  anno'^  Domini  millesimo  1013. 
XIII^,  et  sepultus  est  in  medio  chori  ante  gradus  sanctu- 
arii,  quod^  est  pridie  nonas  lanuarii,  indictione"'  XL  Jan.  4.. 

10  XLYII*.    Unwanus^  archiepiscopus^  sedit  annos*'  XYL  (^^)- 

Ferulam*^  suscepit  ab  Heinrico®-^,  palleum*"  a  maiore^  papa  ^<^«oi.d4:. 
Benedicto'^.      De*^    chore    Podarbrunnensi^    assumptus    est, 

Schol.  34  (35).  Sermo  est  hunc  per  simoniacam*  pestem 
intronizatum  ^,  eo  quod  magnam  hereditatem^  habuit.  Cuius  *^ 
15  partem  ipse  invitus  dimisif^  imperatori,  partem  vero  alteram 
optulit®  ecclesiae  suae,  quam  pie  gubernavit;  terciam  parentibus 
dimisit.  Senex^  venerabilis  et  amator  pauperum,  maxime  illorum^, 
qui  parvuli  erant.  Qua  '^  occasione  ^  fratres  a  claustro  licentius 
egressi  mulierum  consortia  primum^  absconse  petebant  (Bl^.  2.  C). 

20  a)  Aposiam  Bl;    Arhus  J52.         b)   Sclauaniam  51.  C,   in  51b  verdndert   in 

Sclauoniam;  Slauoniam  B2.  c)  Folquardum  B2.C.  d)  Deinde^l.  e)  Regim- 
bert.  51a.  f)  Slauon.  5  2;  Slauan.  C2.  g)  Sueoniam  BC.  h)  Nordwegiam 
51;  Nordmanniam  5  2.  C.  i)  arch.  Qui  mult.  C.  k)  Anno  Al.  1)  quod 

factum  est  52;  quod  est  fehlt  C.  m)  indictio:   XI.  52;    ind.  duodecima  51b; 

25  ind.  XI  hinter  MXIH  C. 

47:  a)  Cap.  LXXXVI.  51.  C(l).2;  Cap.  XXXIII.  5  2.  (C2).  b)  Unnuanus 
51a;  Vanuanus,  korr.  Vunnanus,  51b;  Unuanus  52.  c)  annis  Bl.C,  Jcorr.  annos 
51b.  d)  ferulam  51.  CI.  e)  Henrico  51a,  2;  Herico  51b;  Heinr.  imperatore  C. 
i)  Palleum  Al;  Pallium  5.  C2.         g)  papa  maiore  BC.         h)  de  BC.         i)  Pader- 

30  burnensi  51a.  2;  Padeburn.  51b;  Padarburn.  C. 

Schol.  34:  a)  sj'mon.  5  la.  b)  hab.  hered.  C.  c)  introniz.  Nam  maximam 
hab.  haeredit.,  cuius  partem  unam  dedit  imperatori,  alteram  obtul.eccl.,  quam 
pie  gubern.  Tertiam  reliquit  consanguineis.  Senex  venerabilis,  amator  pauperum 
52,  wo  dasWeitere  fehlt.  d)  imp.  dimisit  (diuisit  C2)  C.  e)  eccl.  sue  obtul.  C. 
35  f)  hier  fangt  ein  neues  Schol.,  aber  gleich  hinter  dem  vorigen,  in  CI  an.  g)  eorum  C. 
h)  hier  fdngt  ein  neues  Schol.  in  C  1  an,  wie  in  N.  i,  und  es  ist  ersichtlich,  da^ 
Qua  occasione  nicht  an  parvuli  erant  anschlielit.        i)  primo  C. 

1)  Ufihekantit  tvann.  2)  Vgl.  unten  Kap.  64  (62).  (L).  3)  Uber 
Meginbert  Riehe  Thietmar  VI,  43  (30).        4)  Bernhar  von  Verden  starh 

40  25.  Juli  1014;  Hanclc  III^\  991.  5)  Von  1013  Febr.  2  (oder  Jan.  2b) 
bis  1029  Jaw.  26  oder  27;    HaucJc  S.  1005.  6)   Der  Vitztum   Otto 

ivar  damah  qewdhlt,  aber  von  Heinrich  II.  nicht  bestdtigt  worden; 
Ann.  Quedlin'burg.  1013,  Thietmar  VII,  28.  29  (VI,  63);  dazu  Jahrb. 
Heinrichs  II  Bd.  II,  404/.        7)  Benedict  VIII.,  im  April  1022.  (L). 

45  Die  erhaltene  Urhunde  (f  J.-L.  4038)  ist  unecht,  Curschmann  S.  84.  86. 
Nach  Dehio  I,  150,  N.  1  ware  aber  eine  echte  Urkunde  Benedikts  VIII. 
vorhanden  gewesen.  8)  Vgl.  N.  6.  9)  Auf  ivelche  Stelle  des  Textes 
sich  das  bezieht,  ivelche  occasio  gemeint  ist,  lassen  die  Hss.  nicht  er- 
kennen.     Vielleicht  ist  S.  108,  Z.2f.  (das  Wohlwollen  Unwans  gegen  den 

50  Klerus)  gemeint,  vielleicht  auch  die  Kap.  48  Anf.  erwdhnten  MafSregeln, 


108  M.  ADAM  BREMENSIS 

clarissimo  genere  Inmedingorum*-^  oriundus,  preterea  dives 
et  largus,  omnibus  hominibus  acceptus,  clero  autem  ad- 
prime  benivolus.  Quibus  etiam  hortatu  Libentii  tunc  pro- 
positi cortem*"  Botegun^  optulit,  cuius  servitium  esset  per 
natales  apostolorum  2.  5 

(46).  XLYIII*.     Unwanus^  primus   omnium    congregationes 

ad  canonicam  regulam'^  traxit,  quae  antea  quidem  mixta '^ 
ex  monachis  vel^  canonicis  conversatione  degebant.  Ille 
omnes  ritus  paganicos,  quorum  adhuc  supersticio  viguit^  in 
hac  regione,  precepit  funditus  amoveri,  ita  ut  ex  lucis,  10 
quos  nostri  paludicolae  stulta  frequentabant  reverentia,  fa- 
ceret^'  ecclesias  per  diocesim^^  renovari.  Ex  quibus  etiam 
basilicam  sancti  Yiti  extra  oppidum  construi^  et  capellam 
sancti  Willehadi  corabustam  iussit  reparari. 

Ipso  tempore  ferunt  aggerem*^  Bremensis  oppidi  firma-  is 
turn  contra   insidias  et  impetus   inimicorum  regis  *^,    preci- 
pue    quoniam    dux    Bernardus   Heinrico^    imperatori    ausus 

1011.  rebellare  terruit  ac"^  turbavit  omnes  ecclesias  Saxoniae.  Ex 
illo  enim  tempore,  quo  dux''  constitutus  est  in  hac  regione", 
nunquam  discordia  cessavit"  inter  geminas  domes,  scilicet  20 
archiepiscopi  et  ducis,  illisP-*  impugnantibus  regem  et  eccle- 
siam,  istis  pro  salute  ecclesiae  ac**  fidelitate  ^  regum  cer- 
tantibus*.  Haec  aemulatio  partium,  dum  prius  occulta  ^1 
esset ^,  ex  eo  tempore'  vires  accepit  et  crevit  in  immen- 
sum.     Bernardus   enim    dux    tam    avitae    humilitatis    quam  26 

*)  regis  feliU^  BG. 
*■*)  ac  fidelitate  regum  fehlt  ^  BC. 

a)  Immed.  JS2.  C2.       b)  cohortem  ^1;  ciutem  Bodegun  C. 

48:   a)  Tcein  neues  Kap.  in  BC.  b)  Unnuauus  Bl;    Unuamxis  B2;    Unw. 

archiepiscopus  prim,  C.  c)  trax.  regulam  C.  d)  etwa  iuxta  oder  mxta  ^l*.  30 

e)  et  B2.  C2.  f)  viguit,  in  hac  regione  precepit  inter pungier en  Al.Cl.  g)  face- 
rent  Bl.C.  h)  eccles.  per  duodecim  loca  renov.  £1;  eccles.  duodecim  renov. 
B2.  C.  i)  contrui  J.1.  k)  aggerem  Bremensem  firm.  C.  1)  Henric.  B.  m)  et 
C2.  n)  dux  in  hac  constit.  est  regione  C  o)  cessavit  hinter  diicis  C.  p)  lUis 
Al.  Blb.2.C2.         q)oculta^l.         r)  corpore  i?la.  35 

1)  Nach  C.  V.  Usiar-Gleichen,  Das  Geschlecht  WitteJcinds  d.  Gr. 
und  die  Immedinger  (Hannover  1902^,  S.  18  f.,  ein  Sohn  des  Pfalzgrafen 
Dietrich  von  Sachsen  am^  dem  Hause  Goseck,  diirch  seine  Mutter  un- 
beJcannten  Nomens   ran  den  Immedingern  ahj<tammend.  2)   29.  und 

SO.Juni,  Grotefend,  Zeiirechnung  1, 181/".     Uber  Botegun  sielie  happen-  40 
berg,  Hamburg,  UB.  I,  n,  60,  3)  Die  in  BC  nichi  stehendtn   Worte 

sind  anscheinend  eher  in  X  absichtlich  getilgt  als  in  A  1  (a)  nachtrdg- 
lich  zugesetzt  ivorden.  Eine  dhnliche  sinnstorcnde  Auslassung  sielie 
untcn   II f,    60  (59),    N.  '*.  4)    Zu   illis  —  certantibus    vgL   unten 

Kap.  57  (55),  S,  117,  K  4.   (L).      5)   Vgl.  Jahrb.  Heinrichs  II.  Bd.  Ill,  45 
95/:  z.  J.  1018. 


LIB.  II,  CAP.  XLVII-XLVIITT.  109 

paternae   religionis    oblitus   primo^   quidem    per  avariciam 
gentem  Winulorum^  crudeliter    opprimens  ad  necessitatem  1011—1013. 
paganismi   coegit^.     Deinde^  per    superbiam   beneficiorum 
immemor  totam  secum  ad  rebellandum  cesari  inovit  Saxo-  1020. 

5niam^.  Novissime'^  ^  surgens  in  Christum  ecclesias  huius 
patriae  non  dubitavit  impugnare,  precipue  ®  vero  ^  nostram, 
quae^  et  dicior  eo  tempore  ceteris  et  longinquior^  vide- 
batur  a  manu  imperatoris.  Eius^  impetum  viri  dicitur^ 
noster   archiepiscopus  Unwan^  sua    magnanimitate  °^  taliter 

10  refregisse  ^,  ut  pre  pudore  sapientiae  ac  liberalitatis"  epi- 
scopi  cogeretur  ipse  dux  ecclesiae,  cui  ante  adversatus  est, 
deinceps  hylaris  et  benignus^  esse  in  omnibus.  Igitur^ 
habito  nostri  pontificis  consilio  *  rebellis^  princeps  tandem 
flexus^  apud  Scalchispurg''   cesari  Heinrico^  supplex   dedit 

15  manus.     Mox   quoque*   favente    Unwano^    Sclavos^   tribute  (47). 
subiciens  ^  pacem   reddidit  Nordalbingis    et   matri  Hamma- 
burg^. 

XLYIIII  *.  Ad  cuius  restaurationem ^  venerabilis  metro- 
politanus   asseritur^  post   cladem"^    Sclavonicam  ^   civitatem 

20  et  ecclesiam  fecisse^  novam,  simul  ex  singulis  congrega- 
tionibus  suis'',  quae  virorum  essent,  tres  eligens  fratres,  ita 
ut^  duodecim   fierent,    qui   in  Hammaburg^  canonica  dege- 

a)  Primo  B 1*.         b)  Unnulorum  B 1*.         c)  deinde  B  !».  C 1.         d)  noviss. 

Bl^.Cl;  noviss.  consurgens  adversus  Domiaum  et  adversiis  christum  eius  Bl. 
25  e)  Precip.  Al.         f)  vero  fehlt  C.         g)  qui  B2.         h)  remotior  C.         i)  Huius  C. 

k)  Unw.  archiep.  sua  taliter  magnan.  refreg.  dicitur  C.    1)  Unnuanus  J51a;  Vimuanus 

Bl^;    Unuanus   B2;    Unwanus  C  m)  magnitudine  B2.  n)   libertatis  BC. 

o)  benivolus  (benev.  C2)  in  omn.  existere  C.         p)  Ergo  C.         q)  reb.  tand.  flexus 

princ.  C.  r)  Scalchisburgh  jBl;  Scalchisburg  B2;  Scalchinburg  C.  s)  Henric.  B. 
30  t)   Moxque   BC;    vgl.   oben  I,  18,   S.25,   JV.  c;    unten   III,   59   (58)    gegen  Anfang. 

u)  Unnuan.  Bl',  Unuan.  B2.         v)  Sclavis  (Slav.  C2)   tribute  subiectis  pacem  C. 

w)  Hamburgh  jBl;  Hamab.  B2. 

49:    a)  Cap.  LXXXVII.  B\.C2;   Cap.  XXXIIII.  B2  (C2);    kein  neues  Kap. 
in  CI.      b)  restarationem  ^  1 ;  instaurationem  B2.      c)  asseritur  fehlt  C.      d)  Scla- 
35  vanicam  (Slauon.  B2;  Slauan.  C2)  cladem  BC.        e)  fecit  C.        f)  ut  ex  duod.  J.1, 
ex  scheint  aber  durcfi  Unterstreichung  getilgt  zu  sein.       g)  Hamab.  B2. 

1)  Vgl.  ohen  Kap.  45  (43),  S.  105,  Z.  16/".  Adam  meint  also  die  Zeit 
von  1011—1013.  2)  Die  Ann.  Quedlinhurg .  z.  J.  1020,    SS.  Ill,  84 

sagen  im  Unterschied  zu  Adam  von  Bernhard:  congregate  occidentali 

40  exercitu;  S.  Hirsch,  Jahrb.  Heinrichs  II.  Bd.  Ill,  111  f.  Audi  die  Ann. 
Hildesheim.  (fdlschlich  zu  1019)  crivdhnen  Bernhardt  Aufstand. 
3)  Adam  driickt  sicli  unklar  aus;  die  Angriffe  des  Herzogs  aiif  die 
Bremische  KircJie  konnen,  ivas  Ad.  audi  meint,  nnr  vor  1020,  nicht 
danach  erfolgt  sein.        4)  interpellante  imperatrice  die  Ann.  Quedlin- 

45  hurq.  a.  a,  0.  5)  Uber  einen  Kawpf  Knuts  d.  Gr.  gegen  die  Slaven 
i.  J.  1019  siehe  H.  Bre/Slau,  Jahrb.  Heinrichs  II.  Bd.  Ill,  185/:  6)  Erst 
nach  1020,  nicht  sogleich  nach  1011 — 1013,  ivo  Adam  die  clades  Scla- 
vonica  ansetzt.     Vgl.  unten  II,  60  (58),  S.  119.  7)  Bremen,  Biicken, 

Ramelsloh  und  Harseveld.  (L). 


110  M.ADAM  BREMENSIS 

1013—1029.  rent  conversatione%  vel  qui  populum  converterent  ab  er- 
rore  ydolatriae^  Ordinavitque '^  in  Sclavaniam*^  mortuo 
Reginberto"^  Bennonem  ^  virum  prudentem,  qui  de  fratribus 
Hammaburgensis^  ecclesiae^-^  electus  in  populo  Sclavorum 
multum  predicando  fructum  ^  attulit.  In  Dania  vero»  super-  5 
Schol.35.  vixerunt*  adhuc'^  theologus'  Poppo  ^  et  ille  nobilis  Odin- 
kar^  episcopus,  quem  pro  fide  ac^  sanctitate  vitae  eius°^ 
familiarissimum  habuit  archiepiscopus.  Hos  duos  episcopos 
solummodo  in  ludlant"  fuisse  comperimus,  antequam  Chnud° 
regnum  intraret.  Solus ^  ex  nostris  Odinkar  transmarinas  lo 
aliquando  ^  visitavit  ecclesias^,  Esico""  domi  "^  sedit^,  per- 
secutio  ceteros^  tardavit*.  Archiepiscopus  etiam  alios  viros 
doctissimos  ordinavit  in  Norvegiam"  vel""  Suediam^;  alios 
vero   in  Anglia  ordinatos  pro  amicitia''  regum,    cum  satis- 

Schol.  35  (37).  Odinkar^  filius  erat^  Toki*^  ducis  Winlan- is 
densis  ^  ei^  sedem  habuit®  in  Ripa.  Nam^  tercia  pars^  terrae 
Winlandensis^  patrimonium  eius  fuisse  narratur^.  Et  tamen  vir 
tantarum  divitiarum  mirae  fuit  continentiae ;  cuius  unum  virtutis 
exemplum  comperi^  quod  omni  quadragesimali  tempore,  semper^ 
altero  die  intermisso,  iussit^  se  verberibus  a  quodam  suo  affligi^  20 
presbytero  (Bl\  2.  C), 

a)  convers.,  populum  ab  j'^dolatrie  (Idololatr.  C  2)  revocantes  errore  C.  b)  Ordi- 
navit eciam  C.  c)  Slauon.  B2;  Slauan.  C2.  d)  Regimberto  £!«.  e)  Hamab. 
JS2.  f)  ecles.  ^1.  g)  vero  fehlt  C2.  h)  adhuc  fehlt  BC.  i)  theogolus  BU; 
Poppo  Theol.  C2.  k)  Odilkar  Al.  1)  et  BC.  m)  eius  fehlt  BC.  n)  lut-  25 
landia  Bl^;  Utlandia,  von  zweiter  Hand  iiber  der  Zeile  nachgetragen  lutlandia,  Bl^; 
Jutland  B2.C.  o)  Chund  Al;  Kanutus  Bl;    Chnut  B2;    Knut  C.  p)  Sol. 

autem  ex  C.  q)  ecles.  Al.  r)  Ezico  B2.  s)  sedit  et  cet.  persec.  retard.  C 
t)   retardavit  Bl.C.  u)   Norwegian!  Bl^.C;    Nordwegiam  Bi'o.  v)   et  C. 

w)  Sueoniam  JSl.         x)  amiticia  Al,  ofter.  30 

Schol.  35:   a)  Ottinkar  B2.  b)  erat  fehlt  C.       c)  Tocki  £!»;    Tuchi  B2. 

d)  et  fehlt  C.       e)  in  Ripa  hab.  C.  f)  Nam  et  tercia  B2.        g)  pars  Vinlandiae 

B2.  h)  describitur  C.  i)  erat  C.  k)  semp.  alternis  diebus  iussit  C.  1)  affligi 
hinter  verberibus  B2. 

1)   Er  ivar   sclioyi  i.  J.  1014   Bischof  von    Oldenburg,    Thietmar  35 
VIII,  3  (VII,  4);    H.  Breftlan   (oben  S.  86,  N.  1)  S.  404.  2)  Nach 

Thietmar  VII,  14  (VI,  46^  und  IX,  6  (VIII,  4)  war  er  confrater  Par- 
thenopolitanus.  Da  das  Hamburger  Kapitel  983  aufgehoben  und  erst 
um  1020  wiederhergestellt  icurde,  Jcann  Benno  kaum  Hamburger  Kano- 
niker  gewesen  sein;  Hirsch,  Jahrb.  Heinriclis  II.  Bd.  II,  406,  iV.  1.  40 
3)  loll.  12,25:  multum  fructum  affert.  (K).  Alinliclie  AusdrucJcsweise 
oben  II,  15  (13),  S.  71,  Z.  Ibf.  4)  Zum  Wortlaut  vgl.  oben   S.  97, 

Z.  10/".  5)  Siclierlich  ist  Poppo  der  Wundertdter  gememt,  oben  S.  95, 
N.  4.  6)  Odinkar  war  1007,  Jidi  7  auf  dem  Konzil  zu  Dortm.und 
anwesend;    Thietmar  VI,  18  (13).   (L).  7)  Meist   in  HildesJieim  als  45 

Adjutor  des  Bischof s,  vgl.  Lappenberg,  Archiv  IX,  403 — 405.  8)  Von 
Vendela  (Vendsyssel)?  Dahlmann,  Gesch.  von  Ddnemark  I,  179,  N.  1; 
Lappenberg,  Archiv  IX,  410. 


LIB.  IT,  CAP.  XL  Villi.  L.  Ill 

facerent,    ad    aedificandam-'^   dimisit    ecclesiam  ^.      Multos  ^'1013— 1029. 
eorum    secum    retinens,    omnes    [autem^],    cum    abierant^, 
donis  cumulans  ad  siibiectionem®  Hammaburgensis^  ecclesiae 
reddidit  voluntarios. 

5  L^     Unwanus^    igitur^    cum    esset    vir    nobilissimus'^,  ^  T^'* 

aeque  nobilera  ac  sufficientem  liberalitati ^  suae  sortitus  ^  ^' 
est  episcopatum,  in  quo  et  magnitudinem  animi^  posset 
ostendere  et  necessitati  ecclesiae^  simul  prodesse.  Quare 
tesaurum  ecclesiae  diu  solliciteque^  collectum  et  quasi  mi- 
10  nus  necessarium  ^,  si  infra ^  parietes  clauderetur,  ipse  ad 
commodum  suae  legationis  curavit^  ita  expendere\  ut  fero- 
cissimos  reges"^  aquilonis  hylaritate  suorum  munerum  ad 
omnia  quae  Yoluit  benignos  obedientesque  haberet.  In 
qua  re  non°  multum°  peccavit,  ut  arbitror,  seminansP  car- 
is  nalia,  ut  meteret  spiritalia^-^.  Quin""  immo  largitio  eius 
in  novella  gentium  conversione  utillima^  videbatur;  neque 
adeo  nocuit  ecclesiae,  quae  precedentium  diligentia*  patrum 
erat  opulentissima.  Credo  etiam  secutus"  exemplum""  sancti 
Ansgarii*  et  cuiusdam  in  Ecclesiastica  Hysteria^  Theotimi, 
20  Scytarum"^  episcopi,  quorum  alter  legitur  incredulos  reges 
donis    placasse,    alter  vero  barbaros  natura  feroces  epulis  "^ 

Schol.  36  (36).     Unwanus^  in  plerisque  paschae^  festivitati- 
bus    septem    episcopos   secum  habuit  et  prelerea  abbates^,  nee'* 
minus  ducem  et  aliquos  huius  provinciae  comites,  magno  honore 
25  singulos®  amplectens  (B1^.2.C). 

a)  aedificandum  B  2.  b)  multos  B;  Mult,  enim  eor.  C.  c)  autem  BC, 

fehlt  Al.        d)  abirent  BC.       e)  subuectionem  CI.        f)  Hamab.  B2. 

50:   a)  Cap.  LXXXVIII.  Bl.  0(1).  2;  Cap.  XXXV.  B2.  (C2J.      b)  Unnuanus 
Bl;  Unuanus  B2.       c)  ig.  archiepiscopus  cum  C.       d)  nouissimus  £  la.       e)  libe- 

80  ralitatis  A 1 ;  libertati  BC.  f)  suam  statt  animi  B;  suam  posset  ostend.  magnit.  C; 
animi  fehlt  BC.  g)  simul  ecclesie  BC.  h)  que  fehlt  B2.  i)  intra  B2.  k)  ita 
curauit  C.  1)  expend!  B2.  m)  aquil.  reges  C.  n)  non  fehlt  CI.  o)  multum 
ut  arbitror  peccav.  C.  p)  quia  seminavit  C.  q)  spiritualia  Bl^.2.  r)  Quinymo 
Bl^;  Quinimo£lb.2.  C2;  quinimmo  CI.      s)  utilissima  £C.      t)  Unnuanus^l*;  patr. 

35  diligentia  B 1^.  2.  u)  secutus  est  jB;  Credo  enim  eum  secutum  C;  vgl.  oben  S.  85, 
Z.  1  und  dhnliche  Stellen  I,  47  Anfang  und  II,  21  zum  Schlufi.  v)  sancti  Ansg. 
exempl.  C.  w)  Scytharum  jB2.  C2.  x)  epistolis  ausgeschrieben  B.C2;   eplis 

(=  epistolis)  CI. 

Schol.  36:  a)  Unw,  archiepiscopus  in  C.      b)  pasce  £|la;  pasche  aliisve  fest.  C. 
40  c)  das  Schol.  lautet  in  B2:    Unuanus   in  plerisque  festivitatibus  episcopis  septem 
et  praeterea  abbatibus   stipatus  fuit;    das  Weitere  fehlt.         d)  non  C.         e)  singul. 
hon.  C. 

1)   Vgl  unten  Kap.  55  (53).    (L).  2)  Vgl  unten   III,  3:    et 

quasi  minus  necessarium.         3)  1.  Cor.  9,  11.   fL).         4)   V.  AnsJcarii 
45  Kap.  24.  26.  32.   (K).  5)  Hist.  EccJes.   tripartita   IX,  47   (Migne, 

PL.LXIX,  1162J.-  Eo  tempore  . .  Scythiae  ecclesiam  Theotimus  guber- 
nabat  .  .  Dum  igitur  Scythas  naturaliter  feroces  epulis  muneribus- 
que  mansuefaceret.   (L). 


112  M.  ADAM  BREMENSIS 

muneribusque  *  raansuefecisse  laudatur.  Haec  in  apologum^ 
presulis  dicta  sufficiant°.  Nunc  per  hystoriae  ordinem 
redeamus  ad  ecclesiae*^  legationem,  quae  tempore  Unwanni® 
prosperrime  gesta  cognoscitur. 

(49).  LI^.    Suein^  rex  Danorum  atque  IN'ortmannorum  *^,  ve-  5 

teres   iniurias   tarn    occisi   fratris  ^    quam   suae   repulsionis  ^ 

1013.  ulturus  classe  magna  transfretavit  ^  in  Angliam,  ducens 
secum*^  filium  suum®  Chnud^  et  Olaph^,  filium  Cracaben^-*, 
de  quo  ^  supra  dictum  est.     Itaque  multo   tempore  multis^ 

1013—1014.  preliis  adversum'^  Anglos   exactis  Suein^  veteranum  regem  lo 
depulit  Edilredum"^  et  insulam  tenuit"  in  sua  ditione.    Ve- 

1014.  rum^  brevi  tempore.  Nam  tercio  mense,  postquam  victo- 
riam  adeptus  est,  ibidem  morte  preventus  occubuit^. 

(50).  LII*.    Chnud^  filius*    regis  cum    exercitu  reversus  in 

Schol.  37.  patriam  denuo  bellum  molitur  in  Anglos.     Olaph*^  a  Nort- i5 
mannis^  electus  in  principem  separatus  est  a  regno  Dano- 
rum.    Tunc  vero  Chnud®,    ancipiti    casu   turbatus,    pactum 

Schol.  37  (38).     Ghnut*  filius  Suein^  regis    abiecto    nomine 
gentilitatis  in  baptismo  Lambertus^  nomen  accepit.     Unde  scrip- 
tum  est  in  Libro  fraternitatis  nostras :  'Lambrecht*^  rex  Danorum  20 
et   Imma®   regina    et  Ghnut^  filius   eorum    devote  ^   se  commen- 
daverunt  orationibus   fratrum  Bremensium'^    (Bl^.2.  C). 

'*)  filius  Suenonis,   qui  et  Lambertus  nomen  habuit  Bl;   qui  et 
filius  Suenonis,  Lambrict  nomen  habuit  B2;   filius  Suein  regis  G. 

a)   que  fehlt  B2.         b)  Apologon,  von  zweiter  Hand,  Bl^;    Apologiam  B2.  25 

c)  sufficiunt  B2.C1.  d)  eccl.  nostra  leg.  Bl.  e)  Wnwanni  (?),  durch  Rasur 
korr.  Unwanni,  J.1;  eher  inuani  als  vnuani  £!»;  Vimuani,  korr.  Vinnaani,  JBlb. 

51:    a)  Cap.  LXXXIX.  £1.  C(l).2;    Cap.  XXXVI.  JS2.  /^C2>.  b)   Sueno 

Bl;  Sven  B2;  am  Rande  Bl^:  Dani  Angliam  invadunt.        c)  Nordmann.  BC  stets. 

d)  fil.  suum  secum  C.         e)  suum  fehlt  B.  f)  Chund  Al;  Kanutum  JSl;  Chniit  30 
B2;  der  Name  fehlt  C.      g)  Olauuum  Bl.      h)  Crakeben  Bl;  Craccaben  C,  vgl.  oben 

S.  101,  Z.  4.  i)  pliirimis  C.  k)  adversus  B2.  1)  Sueno  Bl;    Suen  B2. 

m)  Ethilredum  C.  n)  in  sua  ten.  dit.  C.       o)  verum  B.C2. 

52:    a)  kein  neues  Kap.  in  BC.         b)  Chund  Al,   die  Initiate  C  hat  die  Cte- 
stalt:  L;  Kanutus  J51;  KnudjB2;  Knut  C.      c)  01auus51;  olaphOl.      d)  Nordman-  35 
nos  Bl^;  Nordmannis  Bl^.  2.  C.       e)  Chund  Al;  Kanutus  J51;  Chnut  £2;  Knut  C. 

Schol.  37:   a)  Kanutus  J5  la;  Knut  C.      b)  Suenonis  £  la;  Suen  jB2,      c)  Lam- 
berti  B2.         d)  Lambertus  Bla;    Lambrict  B2;    Lambreth  CI.  e)  Ymma  B2. 

f)  Kanutus  J51a;  Knut  C.       g)  devote  fehlt  B2.       h)  Brem.  fehlt  B2. 

1)  Des  Hiring,  sieJie  oben  IT,  25  (22).    (L).  2)  Siehe  dben  II,  40 

34  (32).  (L).  3)  Vgl.  Cmilonis  regis  Gesta  I,  4,  SS.  rer.  Germ.  S.  7—9. 
4)  Olaf  der  Heilige  ist  nach  dlJen  anderen  Quellen  (z.  B.  Theodc/ricus 
mon.  Kap.  13.  15;  ed.  Storm  8.  21.  25,  Snorre,  Saga  af  Olafi  hinom 
helga  Kap.  24 — 26)  der  Sohn  eines  Harald  aus  dem  Geschlechte  Haralds 
Schonhaar.    (L).  5)   Ndmlich  iiher   Craccaben  (Olaf  Tryggveson),  45 

oben  Kap.  36  (34).  40  (38).         6)  Er  starb  am  2.  Febr.  1014.   (L). 


LIB.  II,  CAP.  L— LIII.  113 

iniit^  cum  fratre  Olaph^,  filio  Herici,  qui  regnavit  in  Sue-  1014. 
dia''-^,    eiusque    fiiltus    auxilio*^    deliberavit   primo    quidem 
Angliam  subiugare,  deinde  Norvegiam^.     Itaque  mille  navi- 
bus^  magnis^  armatus  Chnud^  occeanum  transivit*^  Britanni- 

5  cum^;  per  quem^,  sicut  nautae  referunt,  a  Dania  in  Angliam^ 
flantibus  euris  triduo  vela  panduntur.  Hoc^  mare  magnum 
et  valde  periculosum  a  laeva  Orcadas"^  habet,  dextrorsum" 
attingit  Frisiam*'-*. 

LIII^    Triennium^-^    Chnud*^    Britanniam    oppugnavit.  (51). 

loAdelrad*^  rex  Anglorum   apud  Lundonam®  obsessus  obiit  ^,  Schol.  38. 
simuH  cum  regno  amittens  vitam'^.    Et^  iusto  iudicio^  Dei, 
qui  fratre'-^  per  martyrium  consummate  duo  de^  XL  annis  978—1016. 
sceptrum^    sanguine    polluit.      Is™  parricidium^   taliter    ex- 

Schol.  38  (39).    Edgar  ^  potentissimus  rex^  Anglorum  a  legi- 
istima^^  filium   habuit  Eduardum°,    virum  sanctissimum.     Guius^ 
noverca  Afilrud®-^^  fuit,    quae  regem  privignum  suum^  occidit^, 
filiumque  suum  Anundum^-^^  in  regnum^  posuit  (Bl^.2,C). 

a)  init  B2.         b)  Olaph  fehlt  BC;   fratre  suo  Herico,  fratre  suo  von  zweiter 
Hand  in  leergelassener  Stelle  nachgetragen  Bl^.         c)  Sueonia  Bl.         d)  ope  fultus 

20  B2.  e)  Norweg.  Bl<^.  C;  Nordweg.  Bl^.  f)  magnis  fehlt  BC.  g)  armatur 
Chund  A 1 ;  Kanutus  B 1 ;  Chnut  B  2 ;  Knut  armatus  C.  h)  transilivit  A  1 ;  trans- 
iit  B2.  i)  Brittannic.  ^l"^;    Brictannic.  Bl^.  k)  per  quod  sicut  naute  CI; 

per  quem  quod  nautae  C2.      1)  Hoc  autem  mare  C.      m)  Orchades  Bl^;  Orchadas 
B2.C2;  Archadas  01.        n)  a  dextra  B2.        o)  Fresiam  B;  Fris.  attingit  C. 

25  53:   a)  Cap.  XC.  jSI.  0  2;  Cap.  XXXVII.  B2.  (C2);   Jcein  neues  Kap.  in  01. 

b)  TriennioJ51;  Triennio  ergo  Knut  O.       c)  Chund  Al;  Brittanniam  Kanutus  Bl; 
Chnut  Britann.  £2;   Knut  Britann.  O.  d)  Addradus  Bl;   Egdar  £2,   vgl.  oben 

S.95,  N.  c;    Schol.  3S,  N.  a,;    et  Adrad  O.  e)  Londanam  Bl^,   am   Rande   von 

zweiter  Hand:   Londinum;    Lundoniam  B2.  f)   sim.  vit.  amitt.  cum  regno  O. 

30  g)  et  B;  fehlt  C.  h)  Dei  iudicio  O.  i)  Fratrem  .  .  consumato  (so)  B2.  k)  se 
£la;  XXX*^  VHP  O.  1)  regnum  Al,  von  derselben  oder  gleichzeitiger  Hand  iiber 
der  Zeile  nachgetragen  sceptrum.        m)  is  Al.Cl;  eher  is  als  Is  £la. 

Schol.  38:    a)  Egdar  JB2,   vgl.  Kap.  53,  N.d;   Adelrad  O.         b)  Rex  potent. 
Angl.  £2;  potent.  Angl.  rex  O.        c)  Edward.  £  la.        d)  cuius  jBla.        e)  Affiluid 

35  -B  2;  Affilrud  01;  Affikud  02,  dazu  in  Klammern:  (alii  Affiluid) ;  Aff.  eum  occidit, 
filiumque  B2.  f)  prevignum  sua  Bl^;  suum  fehlt  02.  g)  occidens  filium  O. 
h)  eundem  Bl^;  Amindum  02;   der  Name  fehlt  B2.        i)  regem  J51a;  regno  01. 

1)  Olaf  Scho/3konig.   (L).  2)  Die  gleichzeitigen  Schriftsteller 

nennen  viel  geringere  Zahlen;  Lappenberg,  Gesch.  von  Fmgland  J,  451, 

40  JV.  1;  Dahlmann,  Gesch.  von  Ddnemark  I,  102,  NA.  3)  Diese  Worte 
sind  unten  zum  Scholion  100  (97)  in  Hs.  A2  benutzt  ivm'den.  4)  Aus- 
fiihrlicher  daruber  unten  IV,  10.  5)  1014—1016.  6)  Am  23.  April 
1016.    (L).  7)   Vgl  Sallust.  Catil.  33,  4:    libertatem  .  .  cum  anima 

simul   amittit.   (L).     lug.  14,  23:    non   enirn   regnum,   sed   fugam  .  . 

45  cum  anima  simul  amisisti.  (K).  8)  Eadward  den  Mdrtyrer;  er  tourde 
am  8.  Mdrz  978  ermordet.  (L).  9)  Aethelred  ivar  damals  ein  Knabe 
von  10  Jahren  und  am  Morde  seines  Bruders  unschuldig ;  audi  Wilh. 
V.  Malmesbury,  De  Gestis  regum  Anglorum  II,  10  beschuldigt  iJm  der 
conniventia   parricidii.     Adam   behandelt  diese  Ereignisse  richtiger  in 

50  Schol.  38.  10)  Agelfleda,  auch  Aned  genannt.  11)  Aelfthrythe.  (L). 
12)  Vielmehr  Adelrad  (Ethelred),  der  oben  im  Text  Kap.  53  (51)  genannt  ist. 
Adam  Bremensis.  8 


114  M.ADAM  BREMENSIS 

piavit,  relinquens^  filium  parvulum  nomine  Eduardum^-^, 
quem^  suscepit  ab  Imma*^  uxore.  Frater®  Adelradi  Emund^-^, 
vir  bellicosus,  in^  gratiam  victoris  veneno  sublatus^  est; 
filii  eius  in  Ruzziam'-^  exilio^  dampnati. 

(52).  LIIII^.    Chnud^  regnum*^  Adelradi  accepit  uxoremque  5 

Scliol.39.  eius  Immam'*  nomine,  quae  fuit  soror  comitis  Nortmanno- 
rum  Rikardi^.  Cui  ^  rex  Danorum  suam  dedit  germanam 
Margaretam  pro  federe'^;  quam  deinde^  Chnud^  repudia- 
tam  a  comite^  Wolf^'  duci  Angliae  dedit*,  eiusque^  Wolf^ 
sororem  ^  copulatam^  altero""  duci  Gudvino"-'',  callide  ratusio 
Anglos  et°  Nortmannos  per  conubia  Danis  fideliores;  quae 
Schol. 40.  res   eum   non    fefellit.     Et  RichardusP-^  quidem  comes  de- 

Schol.  39  (40).  Ghnut^  sororem  suam  Estred^  filio  regis 
de  Ruzzia^  dedit '^  in  matrimonium  ®   (Bl^.S^.C). 

Schol.  40  (41).     Richardus^  enim  dimissa  Glmut^  regis  so- 15 

a)  Relinquens  Al.  B2.  C.  b)  Edward.  51a;  Ediuard.  iSlb.  c)  quern  ab 
Imma  ux.  sua  suscep.  C.  d)  Ymma  B2.  e)  Fr.  vero  Ad.  C.  f)  Emundus  Bl. 
g)  ob  C.       h)  extinctus  BC.        i)  Russiam  Bl^.2.       k)  ex.  sunt  dampn.  C 

54:  a)  Cap.  XCI.  Bl.  C2;  Jcein  neues  Eap.  in  B2.  CI.  (2).  b)  Chund  Al; 
Zanutus  B 1 ;    Chnut  B  2 ;    Knut  ergo  C.  c)  Adelradi  regQ.  BC.  d)  Ymmam  20 

J5  2;  Immam,  sororem  Richardi  comitis  Nordmanc,  sibi  coniugio  copulavit  et  ger- 
manam suam  Marg.  comiti  dedit  (com.  ded.  fehlt  C2)  pro  federe  C.  e)  Ricardi 
Bl.  i)  deinde  repud.  a  com.  Knuth  rex  dedit  Wolf  duci  Anglie  C.  g)  Chund 
Al;  Kanutus  Bl;  Chnut  B2.  h)  Ulff  B2.  i)  eiusdemque  Bl.  k)  Ulff 
Bib. 2.  1)  copulavit  (apulav.  Bl^)  altero  £1;  copulavit  alteri  £2;  copulavit  25 
duci  C.  m)  Al.  Bl;  alteri  B2.  n)  Gudwino  JSl.  o)  et  Nortm.  iehlt  BC. 
p)  Ricardus  £la;    Rikardus  Bl^. 

Schol.  39:  a)  Kanutus  Bl^;  Knut  C.  b)  Estrid  Bl^.  c)  ele  Ruszia  51"; 
Ruzlia  £3a.       d)  m  (modo  oder  tertio?)  matrimo"'  (-monium)  dedit  Bla. 

Schol.  40:   a)  Ricardus  £1".        b)  Kanuti  jBla;   sor.  regis  Knut  C.  30 

1)  Den  spdteren  Konig  (1042 — 1066)  Eduard  den  Bekenner.  (L). 
2)  Bichtiger  der  Solm  Ethelreds,  Eadmund  (gen.  Eisenseite),  der  am 
30.  Nov.  1016  starb.   (L).  3)  i)a.s   hedeutet  hier  vielleicht  Ungarn, 

wo  die  Prinzen  tatsdchlich  nachzuweisen  sind.  Vgl.  Brefdlau,  Jahrb. 
Konrads  II.    Bd.  I,  101,   N.  1.  4)   Margareta,   mit   heidnischem  35 

Namen  Estrid,  icar  die  Gattin  nicJit  Bichards  II.,  sondern  seines 
Sohnes  Bobert  I.  von  der  Normandie.  (L);  vgl.  Bod^dplius  Glaber 
IV y  6,  ed.  Proii  ^.108;  Lappenberg,  GescJi.  von  England  1, 479,  N.  2.  Es 
ist  gewi/3  befremdlich,  da/3  Adam  ilber  die  Mutter  seines  Gonners  Svend 
Estridsen  falsche  Angaben  niacht,  aber  trotz  Dalilmann,  Gesch.  von  io 
Ddnem.  1, 106,  N.  1  nicht  zu  bezweifeln.  5)   Verbinde:   repudiatam 

a  comite  (Rikardo;  vielmehr  Rodberto)  dedit  Wolf  duci  usiv.,  wie 
audi  C  richtig  verbessert  hat.  6)  Mit  Namen  Gythe.  (L).  7)  Vgl 
uber  ihn  H.  Bre/3lqu,  Jahrb.  Heinrichs  II.  Bd.  Ill,  185,  N.  2.  8)  Viel- 
mehr Bobert  I.  Uber  Bichard  II.  und  das  hi.  Grab  sagt  Bodulphus  is 
Glaber  I,  5  (ed.  Prou  S.  20^  nur,  da/3  er  hundert  Pfund  Goldes  dwthin 
gesandt  und  alle,  die  diese  Pilgerfahrt  nnternahmen,  unterstiitzt  habe. 
9)  Das  Jconnte  eine  dritte  Ehe  sein,  nach  der  Ermordung  des  Herzogs 
XJlf  i.  J.  1025.  Ob  in  Bl^  eine  urspriinglicliere  Fassung  des  Scholion 
mit  einem  Anhaltspiinkt  fur  diese  Auffassung  (N.  d:  tertio?)  erhalten  50 
ist,  mu/3  dahingestellt  bleiben. 


LIB.  II,  CAP.  LIII~LV.  115 

clinans^  iram  Chnud^'  Iherosolimam  profectus  ibidem  obiit^ 
relinquens  filium^  in  Nortmannia  Rodbertum^,  cuius  filius 
est  iste  Willelmus**,  quera  Franci  Bastardum  vocant.  Wolf® 
ex  sorore  regis  Chnud^  filios  suscepit  Bern^  ducem^  et 
5  Suein^  regem*,  Gudvin^^  a  sorore  Wolf^  ducis*  Suein^--^, 
Tostin''-^  et  Haroldum^-'^.  Quam  generationis  seriem,  quo- 
niam  secuturae  lectioni  utilem  iudicavimus ,  hie  inserere 
dignum"^  videbatur. 

LYa^    Victor  Chnud^  ab  Anglia  rediens  in  ditione  sua  (53). 
10  per  multos^  annos  regnum  Daniae  possedit  et  Angliae.    Quo *^c.  1018— 1035. 
tempore  episcopos®  ab  Anglia  multos  adduxit  in  Daniam®. 
De   quibus  Bernardum  ^  posuit  in  Sconiam^,  Gerbrandum  ^ 
in    Seland^,    Reginbertum^    in    Fune\      Zelatus*^    est    hoc 

rore   propter   metum  Danorum  exulans  a  patria  Jerusalem^  pro- 
isfectus*^    ibique   defunctus   est.     Cuius    socii  XL  ^^  revertentes  in 
Apulia  ^   remansisse    narrantur,    et   ex    illo   tempore  Nortmanni  ^ 
possederunt  Apuliam  ^  (B  1\  3^.  C) . 

*)  ducis  genuit  parricidas  Suenonem  (Suen  B2)  B;  ducis  Suein, 
Tostin  et  Haroldum  genuit  parricidas.     Quam  C. 

20  a)  iram  Knut  declin,  C.       b)  Chund  J.1;  Kanuti  51;  Chnut  B2.        c)  Ro- 

bertum  B;  nomine  Robertum  C.  Ann.  Saxo.  d)  Wilhelmus  £!».  e)  Ulff  Blb.2; 
Wolf  autem  ex  C.  f)  Bernt,  von  zweiter  Hand  an  leergelassener  Stelle  nachgetra- 
gen,  Bl^',  Biorn  B2.  g)  Suenonem  Bl)  Suen  B2.  h)  Gudvin  —  ducis  Suein 
fehlt  Al;  Gudwinus  Bl^;  Guduinus  Bl^;  Gutuind  B2.  i)  Wlf  Bl^;  ducis  Ulff 

25  Bl^.       k)  Toste  B2.        1)  Haraldum  B2.       m)  dignum  fehlt  BC. 

55:   a)  Cap.  XCII.  Bl.  C(l).2;   Cap.  XXXVIII.  B2.  (C2),        b)  Chund  Al) 
Kanutus  B 1 ;    Chnut  B  2 ;    Vict,  ergo  Knut  C.  c)  annos  multos  C.  d)  Quo 

eciam  temp.  C.  e)  multos  in  Dan.  ab  Angl.  adduxit  episcopos  C.  f)  Scaniam  B. 
g)    Selandiam   Bl.  C;     Selandia  B2.  h)   Reinherum  Bl.  C;    Reginerum  B2. 

30  i)  Fioniam  Bl',  Fionia  J5  2;  Fiune  CI;  Finne  C2.        k)  Quod  zelatus  noster  archi- 
ep.  Gerbr.  red.  ab  Angl.  cepisse  dicitur,  quem  C. 

Schol.  40:   a)  Hierosolymam  02.        b)  prof,  est  ibique  defunct.  C.        c)  Ap- 
pul.  C.        d)  Ann.  Saxo;  Nordm.  Bl<^.  C;  Norm.  £3a. 

1)  Ttohert  I.   ist   auf  der   RiicJckehr  am  22.  Juli  1035  in  Nicda 
35  gestorhen,   der  Vater  Wilhelms  II.   (des  Eroherers),   Konigs  von   Eng- 
land. (L).  2)  Richard  II.  hinterlie/S  zwei  Sohne,  Richard  III.  und 
Robert  1.        3)  Bjoern,  f  1049.  (L).    Lappenherg,  Gesch.  von  England 
I,  501.          4)  Svend  Estridsen,  Konig  von  Ddneniark.   (L).         5)  Er 
starh  1052  auf  einer  Pilgerfahrt.  (L).     Chron.  Anglo-Saxon,  zu  diesem 
40  Jahre;  Lappenherg,  Gesch.  von  England  I,  514.  6)  Er  fiel  in  der 
Schlacht  bei  Stamfordbridge  am  25.  Sept.  1066.  (L).  7)  Er  wurde 
am  5.  Januar  1066  zum  Konig  von  England  gekront  und  fiel  in  der 
Schlacht  bei  Hastings.  (L).       8)  Vgl.  II,  57  (55),  S.  118,  N.  4.       9)  Ger- 
br and  unterschreibt  die    UrJcunde  Knuts  vom  23.  Juni  1022  (Regesta 
45  hist.  Dan.  I,  n.  60),  ist  also  damals  offenbar  als  Gesandter  Umoans  in 
Etigland.    Dehio  J,  149,  N.  1.         10)  Die  gleiche  Zahl  nennen  die  ita- 
lienischen  Quellen;  H.Bre/Slau,  Jahrb.  Heinrichs  II.  Bd.  Ill,  S22—S'2b; 
Jahrb.  Konrads  II.  Bd.  II,  498—505. 

8* 


116  M.  ADAM  BREMENSIS 

tioster    archiepiscopus    Unwan*.      Et^    dicitur    Gerbrandum 
1022?  redeuntem   ab  Anglia   cepisse,    quem^    ab  Elnodo*^  Anglo- 
rum®  archiepiscopo  ^  cognovit^  esse  ordinatum.    Ille,  quod^ 
necessitas  persuasit^,    satisfaciens^,  fidelitatem  Hammabur- 
gensi*  cathedrae ^"^  cum  subiectione  debitam^  spondens  fami-  5 
liarissimus  deinceps  archiepiscopo'"  effectus  est.    Per  quern 
ille  sues  etiam  legates  adChnud^  regem  transraittens  cum 
muneribus    congratulatus    est    ei    de    rebus    bene    gestis    in 
Anglia,    sed    corripuit   eum   de  presumptione  episcoporum, 
quos    transtulit    ex  Anglia.     Quod    rex   gratanter   accipiens  10 
ita  postmodum  coniunctus  est  archiepiscopo,  ut  ex  sententia 
eius  omnia  deinceps  facere  maluerit.     Haec  nobis  de  avun- 
culo    suo   rex  Danorum   innotuit    et  de  captione  Gerbrandi 
non  tacuit°. 
(54).  LYI*.    Anno  pontificis  Unwani^  XIP  Heinricus^  impe-  15 

^^2^-  rator,  iusticia  et  sanctitate  ^  insignis,  cum  iam  Saxones*, 
Ytalos^  et  Burgundiones  imperio  subiecerat,  ad  celeste 
migravit  imperium.  Cui  successit®  in  sceptrum^  fortissimus 
cesar^  Conradus,  qui^  mox  Polanos^  et  regem  eorum  Mi- 
singum  ^  magna  virtute  perdomuit^,  et  auxiliatores^  eorum  20 
1033^.  Behemos^  ceterosque  Sclavorum  populos  sub  tributum  misit. 
1025?  Cum  rege"'  Danorum  vel"  Anglorum  mediante  archiepi- 
scopo fecit°  pacem.     CuiusP  etiam "^  filiam'^  imperator  filio 

a)  Unnuanus  £!«;   Vimuanus  Bl^;   Unuanus  B2.  h)  et  B.  c)  siefie 

S.  115,  Z.  30,  N.  k.      d)  Enoldo  51a;  Eltrodo  £2.      e)  archiep.  Angl.  C.      f)  ordin.  25 
esse  cognovit  C.         g)  Ille  vero  ut  C.         h)  satisf.  ac  fid.  JSl.         i)  Hamburgensis 
BV>;  Hamaburgensi  B2.        k)  ecclesie  C.        1)  debita  C.        m)  arch,  nostro  eff.  C. 
n)  Chund  Al;    Kanutum  Bl;    Chnut  B2;   Knut  C.       o)  tacuit  zweimal  £1^;  nee 
de  capt.  Gerbr.  tacuit  C. 

56:  a)  Cap.  XCIII.  Bl.  C(l).2;  Cap.  XXXIX.  B2.  (C2).  b)  Unnuani  Bl*;  30 
Vimuani,  wtt  anderer  Tiwte  A;orr.  tlnnuani,  J5 lb;  Unuani52.  c)  Henric.  B.  d)  Ital. 
jB2.  C2.  e)  succedens  CI;  etiam  successit  C2.  f)  sceptro  C.  g)  Conradus 
Caesar  B2.  h)  qui  iehlt  C.  i)  Polonos  B2.  k)  axixiliares  B2.  1)  Bohemos 
B2.  C2.  m)  rege  eciam  Dan.  C.  n)  vel  Angl.  fehlt  B2;  sive  Angl.  C.  o)  pa- 
cem fecit  BC.  p)  Cuius  —  Daniae  hat  nach  B3a  in  der  Soroer  Hs.  in  vollem  Text  35 
als  Scholion  am  Rande  gestanden,  Vedel  hat  es  so  verdndert  am  Rande  gedruckt: 
Imperator  filio  deposcens  uxorem  Canuti,  resignauit  ipse,  si  quid  haberet  iuris  in 
terris  uicinis  limitibus  Sliassuig  una  cum  Marcha.  q)  cuius  et  filiam  filio  suo 
depose.  C. 

1)  Aelnoth  hat   1020  sein  Amt  angetreten ;    Lappenherg ,    Gesch.  40 
Englands  I,  471,  iV".  1.  2)   Vgl.  oben  S.  2,  Z.  3:   Hac   ego   necessi- 

tate persuasus.  3)  Ephes.  4,  24:   iustitia  et  sanctitate.  4)  Die 

Gleichstellung    der   Sachsen   mit   den   Italienern   und   Burgundern   als 
Untenvorfener  des  Imperiums  ist  recht  merkwurdiq.  5)  Im  J.  1033; 

Bre/3Iau,  Jahrh.  Konrads  II.  Bd.  II,  19  ff.;  481—483.         6)  Vgl  Sallust.  45 
Catil.  7,  5:  virtus  omnia  domuerat.  (L).  7)  Gunhild,  aiich  Aetliel- 

d/rude  und  noch  anders  genannt  (Bre(ilau,  Jahrh.  II,  1^1) ,   mit  Hein- 
rich  III.  1035  verloht,  ivurde  1036  mit  ihm  vermdhlt.   (L).    Adam  hat 
irrig  diese  Verlobung  und  Ehe  mit  dem  Friedensschlu/3  zwischen  Knut 
und  Konrad,  der  wahrscheinlich  1025  stattfand,  in  Verbindung  geh'acht ;  50 
Bre/Slau,  Jahrb.  Konrads  II.  Bd.  I,  101 — 104. 


LIB.  II,  CAP.  LV— LVII.  117 

suo  deposcens  iixorem,  dedit  [ei^]  Sliaswig^  [civitatemj  cum  1035. 
marcha*^-^,  quae  trans  Egdoram  est,  in'^  fedus  amicitiae®;  et 
ex  eo  tempore  fuit  regum  Daniae^. 

LYII^.     Inter  Chnud^  et  Olaph^-^  regem  Nortmanno-  (55). 
5  rum*^  continuum  fuit  bellum^,  nee®  cessavit*  omnibus  die- c.  1025— 1030. 
bus  vitae  eorum,  Danis  pro  imperio®  certantibus,  Nortman- 
nis'*  vero    pugnantibus^  pro  libertate  ^.     In  qua  re  iustior^ 
mihi  visa  est  causa  Olaph^,  cui  bellum  necessarium  magis 
fuit  quam  voluntarium.     Si  quando  autem  tempus  a  bello- 

10  rum  motibus  quietum  ^  erat,  idem  Olaph^  iudicio  et  iusticia"^ 
regnum  gubernavit.  Dicunt  eum^  inter  cetera  virtutum 
opera  magnum  zelum^  Dei  habuisse™,  ut  maleficos  de  terra 
disperderet  ^,  quorum^  numero  cum  tota^  barbaries  exun- 
det°,    precipue    vero^    Norvegia'^    regie ""    monstris^    talibus 

15  plena  est.  Nam  et*  divini  et  augures  et*  magi  et  incanta- 
tores  ceterique"^"  satellites  Antichristi  habitant^  ibi,  quorum 
prestigiis  et  miraculis"^  infelices  animae  ludibrio  demoni- 
bus^  habentur.  Hos  omnes  et  huiusmodi  beatissimus  rex 
Olaphy    persequi    decrevit,    ut    sublatis    scandalis    firmius^ 

20  coalesceret  in  regno  suo  Christiana  religio.  Habuitque^ 
secum  multos^  episcopos  et  presbyteros  ab  Anglia,  quorum 
monitu  et  doctrina  ipse^  cor  suum  Deo  preparavit^,  sub- 
iectumque  populum  illis*^  ad  regendum  commisit.    Quorum® 

a)  ei  und  civitatem  fehlt  Al,  steht  BC.  Ann.  Saxo;  ei  civit.  SI.  C2.      b)  Sles- 
25  wich  Bl;   Slasvig  £3a.       c)  martha  5 la;  marchia  C.      d)  in  —  Daniae  jehlt  Bl^. 

e)  amiticiQ  Al.        f)  siehe  S.  116,  Z.  35,  N.  p. 

57:  a)  Cap.XCniI.51.  (7(1).2;  Cap.  XL.  52.  rC2;.     h)  Lesarten  wie  Kap.bb, 

<S.  116,  Z.  28,  iV.  n.       c)  Olauum  Bl.       d)  Nordmann.  stets  BC.       e)  nee  —  imperio 

fehU  Al.      f)  pro  libert.  pugnant.  C.      g)  iustior  erat  causa  regis  01.  C.      h)  Olaui  B  1  . 
30  i)  Idem  Olauus  Bl.      k)  enim  B2;  Inter  cetera  enim  virtutiim  C.      1)  Bei  zelum  G. 

m)  habuit,  ita  ut  C.       n)  quibus  cum  tota  C.       o)  exun  [j  daret,  dar  ausradiert ,  Al. 

p)  vero  fehlt  C.      q)  Nougia  (Noverg. ?)  Al;  Nordweg.  Bl.  CI;  Noruagiae  B2;  Nor- 

wegia  C2.        r)  regio  fehlt  C.        s)  tal.  monstr.  BC.        t)  et  fehlt  C.       u)  ceteris- 

que  jBla.         V)  ibi  habit.  C.         w)  incantationibus  C.         x)  lud.  a  demonibus  G. 
35  y)  Olauus  Bl.  z)  firm,  in  regno  suo  claresceret  (calesceret  Bl)  christ.  rel.  jB; 

firm,  in  regno  suo  rel.  christ.  claresc.  (elucesceret  C2)  C.  a)  habuitque  51^.2; 

Habuit  etiam  secum  C.         b)  episc.  mult.  B;  episc.  et  presbyt.  mult.  C.         c)  ipse 

fehlt  C.       d)  illis  fehlt  BC.       e)  quorum  Bl^;  Ex  quibus  C. 

1)   Uber  die  Frage  einer  Mark  Schleswig  vgl.  zuhtzt  A.  M.  von  Lilien- 

40  cron,  Die  Beziehungen  usiv.  Kap.b,  S.  ddff.,  die  das  Bestehen  einer  Mark 

im  10.  Jh.  ivohl  mit  Recht  verneint.      2)  Olafd.  Heilige.      3)  Vgl.  III.  Reg. 

15,16;  Bellum  autem  erat  inter  Asa  et  Boasa  reg.  Isr.  cunctis  diebus 

eorum;  vgl.  15,  6;  14,  30.  (K).       4)  Das  ist  sehr  ubertrieben  ausgedrUckt. 

Nach  Maurer,  Bekehrung  I,  616  stellte  Knut  das  erste  Ansinnen  auf  Unter- 

45  werfung  1025;  sein  erster,  sogleich  erfolgreicher  Feldzug  war  1028;   Olaf 

ftel  1030.        5)  Sallust.  lug.  94,  5:  pro  gloria  atque  imperio  his,  illis 

pro  salute  certantibus.  (L).         6)  Ann.  Fuldenscs  z.  J.  790;    annus  a 

bellorum  motibus  quietus.   (K).        7)   Vgl.  ohen  S.  62,  N.  5.       8)  Vgl 

los.  23,   13:    disperdat    de    terra;    Zachar.  13,  2;    disperdam    .    .    de 

50  terra.    (K).  9)    II.  Paral.  12,  14;    et  praeparavit   cor  suum;    vgl. 

L  Esdr.  7,  10;   I.  Reg.  7,  3.  (K). 


118  M.  ADAM  BREMENSIS 

clari  doctrina  et  virtutibus  erant  Sigafrid^-^,  GrimkiP-^,  Ru- 
dolf ^-^  et  Bernard '^•^  Hii  etiam®  iussu  regis  [ad^]  Suediam^, 
Gothiam  et^  omnes  insulas^,  quae  trans  Nortmanniam  sunt, 
accesserunt\  euangelizantes  ^  barbaris  verbum  Dei  et  reg- 
num  lesu  Christie  Misit  etiam^  nuntios®  ad  archiepisco- 5 
pum  nostrum  cum  muneribus,  petens^  ut  eos™  episcopos 
benigne  reciperet  suosque  ad  eum  mitteret",  qui  rudem 
populum  Nortmannorum^  in  christianitate  confortarentP. 

(56.)  LVIII^    Simili*^  religionist    amore    alter   Olaph*^-'^   in 

Suedia   dicitur    floruisse.     Is  subditos  sibi  populos  ad  chri- 10 
stianitatem®    convertere  volens  magno  laboravit   studio,   ut 
templum   ydolorum^,    quod   in    medio    Sueoniae    situm    est, 
Ubsola^  destrueretur.     Cuius  intentionem  pagani  metuentes 
placitum   cum  rege^   suo   tale  constituisse  dicuntur,  ut^,  si 
ipse  vellet^'   esse    christianus,    optimara  Suediae^  regionem,  is 
quam  vellet,   suo  iuri*^  teneret.     In  qua  ecclesiam  et  chri- 
stianitatem   constituens   nemini  de  populo  vim  recedendi  a 
cultural    deorum    inferret,     nisi    qui    sponte    cuperet"^    ad 
Christum    converti.     Huiusmodi"   rex  placito   gavisus    mox 
in   occidentali  Gothia^,    quae  Danis   proxima   est  vel  Nort-  20 
mannis,    ecclesiam^   Deo    sedemque    fundavit    episcopalem. 
Haec     est     civitas    Scarane'^     maxima,     in^    qua     petente 

a)  Sigafrldus  Bl.  b)  Grimchil  Bib;  Grinchil  B2.  c)  Rodulfus  Bla; 

Rodulphus  Bib;    Rodulff  £2;    Rodulf  C.         d)  Bernardus  £  la ;    Bernnardus  Bib, 

e)  etiam  fehlt  C.        f)  ad  BC,  fehlt  Al.         g)  Sued,  et  Got.  C.        h)  et  ad  ceteras  25 
ins.  C.       i)  accedentes  barb.  verb.  Dei  et  regn.  lesu  Chr.  euangelizabant  C.      k)  et 
B2;  etiam  rex  nunt.  C.  1)  pet.  suppliciter,  ut  C,  m)  eius  B;  episc.  eius  C. 

n)  transmitteret  C.       o)  Nordmann.  pop.  C.        p)  confortaret  Bl^. 

58:   a)  kein  neues  Eap.  in  Bl.  C;    Cap.  XLI.  B2,  (C2).  b)  Sim.  autem 

rel.  C.       c)  regionis  Bl*.        d)  Olauus  in  Sueonia  Bl.        e)  ad  christianam  fidem  30 
convert,  vol.  B;  ad  christianam  vol.  convert,  fidem  C;  vgl.  oben  II,  26  (24),  S.  86,  N.  v. 

f)  OpsalaB2;  Ubsola  hinter  ydolorum  in  C.  g)  rege  constituerunt,  ut  C.  h)  christ. 
esse  vellet  C.  i)  Sueonie  Bl.  k)  iure  Bib.  2.  C2.^  1)  ad  culturam  B2.  m)  cu- 
perent  B2;  sponte  ad  chr.  vellet  conv.  C.  n)  H'rii  (Huiusmodo)  Al.  o)  Guthia 
B2.       p)  ecles.  Al.        q)  Scarj  ne  Al;  Scarana  B2;  Scarrane  CI.        r)  In  J.1.        35 

1)  Dies  ist  der  ohen  II,  37  (35),  S.  98,  Z.  9  genannte  lohannes, 
Maurer,  Bekehrung  I,  282,  N.  3;  /,  498^'.;  589^'.  2)  Uher  GrimUl 
s.  Maurer  I,  596/1  Ah  Zeuge  in  England  in  den  Jahren  1042 — 1046 
erscheint  Grimkillus  (Grimcytel  tind  anders)  episcopus;  Regesta  Nor- 
wegica  1,  n.  11. 13.  15.  17 — 24.  Maurer  1,  597,  JV.  36  zweifelt  allerdings  40 
an   der  Identitdt  dieser  Manner.  8)  Rudolf  ham  im  J.  1050  nach 

England  und  wurde  Aht  von  Abingdon,  starb  als  soldier  1052.  Chron. 
Anglo-Saxon,  a.  1050;  Historia  coenobii  Abendoniensis  a.  1050.  1052 
(ed.  Warton,  Anglia  sacra  I,  167j.  (L).  3Iaurer,  Bekehrung  1,  bdl  f. 
4)  Dies  ist  vielleicht  derselbe  Bernhard  tvie  der  soeben  Kap.  55  (58)  ge-  45 
nannte  in  Schonen.  Ein  anderer  war  der  vom  Papst  geiceihte,  von 
Erzb.  Adalbert  zugelassene,  unten  III,  78  (70  Anliang)  und  IV,  34  (33) 
genannte   B.  Bernhard.     Maurer  I,  598 — 596.  5)  Act,  apost.  8,  4: 

evangelizantes  verbum  Dei;   vgl.  15,35.    (K).  6)  Bischof  Grimkil 

nach  Buch  I V,  Kap.  34  (83).        7)  Olaf  ScliopMnig.  50 


LIB.  II,  CAP.  LVII— LX.  119 

christianissimo  rege  Olaph^  primus  ab  Unwano^  archi- 
episcopo  Thurgof^-^  ordmatus*^  est.  lUe  vir®  strennue  lega- 
tionem  suam  perfecit^  in  gentibus;  duos  nobiles  populos^ 
Grothorum  ^  suo  labore  Christo  lucratus  est^.  PerqueW57). 
5  ilium  episcopum  rex  Olaph^  ingentia  metropolitae'  Unwano"^ 
direxit  munera. 

LYIIII^  Preterea  duos  fertur^  idem  rex  habuisse 
filios,  quos*^  una  cum  uxore^  et^  populo  iussit  ambos*' 
baptizari^.  Eorum§  alter,  qui  natus  est  a  concubina,  Emund^^ 
10  nomen  accepit\  Alter  ^  Anund^,  quern  rex  a  legitima^ 
genuit™,  cognomento*  fidei  et  gratiae  dictus  est  lacobus, 
iuvenis"^  quidem  aetate,  veram  sapientia  et  pietate  precessit^ 
oranes^,  qui  fuerunt  ante  eum;  nee  quispiam^  regum  fuit 
populo  Sueonum  tam  acceptus  ^  sicut  Anundus. 

15  LX^    Eo  tempore    cum  esset  pax  firma  inter  Sclavos  (^°)' 

et    Transalbianos,    Unwanus^    archiepiscopus    metropolem^  1020—10^9 
Hammaburg^     renovavit,    clerumque    dispersum     colligens 
magnam  ibidem  tam  civium  quam   fratrum  adunavit®  mul- 
titudinem  ^.     Itaque  cum  duce  Bernardo  frequenter  inhabi- 

20  tans  locum  sepe  dimidium  annum  vixit  in  Hammaburg^, 
gloriosissimum  regem  Chnud^  invitans§  ad  colloquium  Scla- 
vorumque  satrapas  Utonem^  et  Sedericum^-^.  Tali  modo 
pontifex  Unwanus^  domi  forisque  clarus    legationem  suam 


a)  Olauo  Bl.      b)  Unnuano  Bl^;  Vimuano,  korr.  Vnnuano,  Bl^;  Unuano  B2. 

25  c)  Turgot  Al;  Thurgotus  Bl;  Thrugot  B2.  d)  est  ordin.  episcopus  C.  e)  vero  C. 
f)  agens  C.  g)  Goth,  populos  Christo  suo  lucr.  est  labore  C.  h)  est  fehlt  B 1^.  2, 
i)  perque  jBlb.  2;  Per  ilium  ergo  episc.  C.  k)  Olauus  Bl.  1)  metropolitano  C. 
m)  Unnuano  Bl^;  Vimuano  Bl^;  Unuano  B2. 

59:   a)  kein  neues  Kap.  in  BC.         b)  idem  rex  fertur  C.         c)  ambos  hinter 

30  quos  C;  fehlt  B2.  d)  ux.  sua  C.  e)  ac  BC.  f)  baptiz.  precepit  C.  g)  Quo- 
rum C.  h)  Emundus  Bl.  1)  habuit  BC.  k)  alter  £1.  CI;  Alter  vero  B2. 
1)  Anundus  .Bl.  m)  gen.  uxore,  qui  cogn.  C.  n)  luvenis  Al.  B2.  C2.  o)  omn. 
prec,  C.       p)  quisquam  JS2. 

60:   a)  Cap.  XCV.  Bl.  C(l).2;   Cap.  XLII.  JB2.  fC2).  b)  Unnuanus  i?lft; 

35  Vimuanus  jB  lb ;  Unuanus5  2.  c)  metropolim  2?  2.  C.  d)  Hamab.  £2.  e)  multit. 
adun.  C.  f)  Chund  Al;  Kanutum  Bl;  Chnut  B2;  Knut  C.  g)  invit.  ibi  ad 
B2.       h)  Sydericum  B2. 


1)  TJiorgaut  ivird  schon  lOLS  bei  der  Weihe  Unwans  von  TJiiet- 
mar  VII,  29  (VI,  54)   ct?s  Biacliof  genannt,    offenhar   war   er   damdls 

40  Missionsbischof,  nicJit  scJion  Bischof  von  Schweden.  Deliio  1, 155,  N.  6. 
2)    Die    West-   und    Ostgoten   Schwedens.    (L).  3)    Estred;    oben 

Kap.  39  (37).  4)    tjber  den  Doppelnamen   vgl.  Maurer,  Bekehrung 

I,  501.  5)  JEccle.  1,  16:    praecessi    omnes   sapientia,    qui   fuerunt 

ante  me.  6)   Vgl.  I.  Beg.  18,  5:    acceptus   erat  in   oculis   universi 

45  populi.  7)   Vgi.  oben  Kap.  49  (47).  8)   Uto,  unten  Kap.  66  (64) 

als  Solin  des  Mystiwoi  bezeichnet;  vgl.  8.  126,  JV.  1.  9)  Wohl  der- 
selbe  wie  oben  Kap.  26  (24), 


120  M.  ADAM  BREMENSIS 

in  gentibus  narratur   implesse.     Nunc  ea^  restant  dicenda, 

quae  de  martyrio  regis  Olaph^  fama  volante^  cognovimus. 

(59).  LXI^    Olaph^  igitur,  clarissimus''  rex  Nortmannorum, 

Scliol.41.  contra  Chnud'^  regem  Danorum,  qui  regnum  suum  impug- 

naverat®,  perpetuo^  decertabat  prelio.    Tandem  que  ^  ferunt^  5 

beatissimum    regem  Olaph^  seditione   principum'',    quorum 

1028.  mulieres  ipse  propter  maleficia  sustulit,  a  regno  depulsum^ 

Norvegiae'.     Et  regnavit  Chnud^  in  Nortmannia^  simul  et 

Dania    et™,    quod   nulli  regum  prius   contingere   potuit,   in 

Anglian     Olaph^  vero"   totam    spem^   suam    in  Deo^i  po- 10 

nens^  ad   comprimendos''  ydolatras    denuo^  bellum   instau- 

Schol.  41  (42).  Olaph*  sollertissimus  festivitatum  observator, 
cum  propter  divinam  religionem  a  regno  asset ^  depulsus  et  denuo 
regnum^  bello  recuperasset,  in  ipso  procinctu  fertur^  in  papi- 
lione  dormiens  sompnium®  vidisse  *.  Gumque^  supervenirent^  15 
hostes  adhuc  illo  quiescente,  dux  sui  exercitus^,  Phin  nomine, 
accedens  regem  suscitavit^  Tunc  ille  suspirans :  *^0!  quid  fe- 
cisti?'  inquit;  Videbam^  me  per  scalam,  cuius  vertex  sidera 
tangeret^,  ascendisse.  Heu!  iam  perveni^  ad  summum  illius 
scalae^  celumque  mihi  apertum™  est  ingredienti,  nisi  tu  me  20 
suscitando  revocasses'.  Postquam  visionem  vidit  rex,  circum- 
ventus  a  suis,  cum  non  repugnaret,  occiditur  et  martyrio  coro- 
natur^    (Bl\^\C). 

a)  ea  fehlt  BC.       b)  Olaui  regis  Bl. 

61:   a)   Cap.  XCVI.  £1.  C(l).  2;    Cav-XLUI.  B2.  (C2).  b)   Olauus  £1.  25 

c)  clar.  Nordmann.  Rex  B2;  Nordm.  rex  clar.  C.  d)  Chiind  J.1;  Kamxtum  Bl; 
Chnut  B2;  Knut  C.  e)  impugnavit  C.  i)  tandemque  B2.C.  g)  Olauum 
JSl;  fer.  beat.  reg.  01.  fehlt  C.  h)  princ.  suorum,  quorum  uxores  propter  malef. 
a  regno  sustulit.  Nordwegia  depulsus  est  C.  i)  Nordwegie  JBl:    Noruagiae  B2. 

k)  Chund  A  1 ;  Kanutus  B 1 ;  Chnut  B  2 ;  Knut  C.        1)  Nordwegia  B 1 ;  Nordmann.  30 
B2.  C.      m)  et  fehlt  C.       n)  Dania  C.       o)  vero  rex  beatissimus  tot.  C.      p)  spem 
fiduciamque  suam  C.         q)  Domino  C.         r)  comprimendas  A  1.         s)  denuo  steht 
vor  ad  comprim.  C. 

Schol.  41:  a)  Olauus  JBl^.  b)  depuls.  esset  C.  c)  bello  regnum  C.  d)  fertxir 
hinter  dormiens  C.  e)  sompnum  £la.  f)  cumque  Bl^.  g)  super venissent  JSSa.  35 
h)  exerc.  sui  C.  i)  excitavit  C.  k)  videbam,  inquit,  videbam  B3^;  Videbam  CI. 
1)  perveneram  ad  scalae  ill.  summum  C.  m)  paratumJBl«.  n)  Regnavit  annis  duo- 
decim  filgt  jB3a  hier  an.  Vedel  hat  dies  Scholion,  das  nach  £3a  in  der  Soroer  Hs. 
vollstdndig  stand,  so  geMrzt:  Hie  Olaph,  supervenientibus  hostibus,  quum  somnum 
caperet,  a  duce  exercitus  sui,  nomine  Find,  excitatus  respondet:  'O  quid  fecisti,  40 
uidebar  per  scalam,  cuius  vertex  sidera  tangebat,  ascendisse,  caelumque  mihi  aper- 
tum  fuisset  ingredienti,  nisi  tu  me  suscitando  revocasses'.  Rex  a  suis  caesus,  mar- 
tyrio coronatus  est. 

1)  Vergil  Aen.  XT,  139:    Fama  volans;   vgl.  Ill,  121;   VII,  392; 
FIJI,  554.  (L).       2)  VgJ.ohen  S.ni,NA.      3)   Vgl.  ohen  Kap.21(2b),  4.5 
S.Sl,  Z.  11/".;  At  ille,  qui  ab  initio  regni  sui  totam  spem  in  Deo  po- 
suerat.  4)   Die  gleiclie   Vision    herichten   andere    QiieUen;    Maurcr, 

Bekehrung  7,632,  JV.  50.         5)  Vgl  Ovid.  Metam,  Fi 7,61:   et  vertice 
sidera  tangam,  docli  hat  Adam  sonst  Iceine  stilistischen  Entlelmungen 
aus  Ovid;  Horaz,   Carm.  7,  1,  F.  36:  feriam  sidera  vertice.    (L).     Vgl.  50 
aber  S.  144,  N.  8;  unten  III,  69  (68). 


LIB.  II,  CAP.  LX.  LXI.  121 

rat.     Itaque^  de  rege  Sueonum,    cuius*  filiam^  habuit^,  et  1030. 
populis^  Islanorum*  infinitam  congregans^  armatorum  mul- 
titudinem,  patrium  regnum  vi^  et  armis^  recepit"^-*.    Rex*^ 
igitur  christianissimus  fortitudine  in  hostes,  [et^]  iusticia  in 

5  suos  Celebris  ad  hoc  se^  credidit  in  regnum  a  Deo  resti- 
tutum^,  ut  iam  tunc^-^  nemini  parcere  debuisset\  qui  vel 
magus  permanere  vellet,  aut  christianus  fieri  nollet^.  Et 
iam^  magna  ex  parte  votum"^  implevit,  cum  pauci^,  qui"^ 
remanseranf^    ex    magis,    in    ultionem    eorum,    quos    rex 

10  dampnavit,  etiam*'  ipsum  obtruncare  non  dubitarunt^.  Alii^ 
dicunt  eum  in  bello  peremptum'^,  quidam  vero'"  in  medio 
populi  circo  ad  ludibrium  magis  expositum.  Sunt^  alii  qui 
asserant  ilium  in*  gratiam  regis  Chnud"  latenter  occisum, 
quod   et  magis ^  verum  esse   non  diffidimus,    eo  quod  reg- 

15  num  eius  invasit"^.  Igitur  Olaph^  rex  et  martyr,  ut  credi- 
mus^,  tali  fine  consummatus  est.  Corpus^  eius  in  civitate 
magna  regni  sui  Trondemnis^  cum  decent!  est^  bonore 
tumulatum.  Ubi^  bodieque*^  pluribus  miraculis  et  sanitati- 
bus®,    quae   per   eum  fiunt,    Dominus    ostendere    dignatur^, 

20  *)  T  la   o  ^^'    insularum   vo7i  gleicher   oder  jedenfalls   zieni- 

lich  gUichzeitiger  Hand  uber  der  Zeile  nachgetrogen;  insularum  im 
Texte  BC. 

a)  Olaph  auxilio  habuit  regem  Ruzlorum  et  Sueonum,  cuius  £2; 
Itaque  ab  Olaph  Sueonum  rege,  cuius  C.        b)  habebat  filiam  C.        c)  armat.  con- 

25  greg.  C.  d)  coepit  £2;  ui  recepit  et  armis  C.  e)  Unde  rex  clirist.  C.  t)  et 
BC,  fehlt  Al.  g)  se  in  regn.  cred.  a  Deo  restit.  Bl.  CI;  in  regn.  se  cred.  a  Deo 
rest.  JB2;  se  in  regn.  a  Deo  cred.  rest.  C2.  h)  extunc  C.  i)  deberet  B2.  k)  de- 
trectaret  C.  1)  cum  BC.  m)  votum  impleret,  eum  pauci  qui  B 1 ;  votum  im- 
plevit,  eum  pauci  qui   B2;    votum  suum  implesset,  pauci  qui  C.  n)  ex  mag. 

30  remans.  C.  o)  et  B2;  ipsum  eciam  C.  p)  dubitauerunt  Bl.  q)  Al.  vero  die.  C; 
am  Rande  Bl^:  Marttrium  Olaui  regis.  r)  autcm  C.  s)  Sciunt  alii  ilium  Bl; 
Sciunt  alii  eum  JS2;  Sed  et  alii  sciunt  ilium  C.  t)  ob  C.  u)  Chund  Al;  Ka- 
nuti  regis  B 1 ;  Chnut  regis  B  2 ;  Knut  regis  C  v)  magis  fehlt  BC.  w)  invaserit  C. 
x)  Olauus  B  1.  y)  ut  cred.  fehlt  C.  z)  corpusque  C.         a)  Thrundem,  korr. 

35  Thrundhem,  Bl^;  Thru  dem  getilgt,  von  zweiter  Hand  iiber  der  Zeile  Thrundheim, 
£lb;  Throndemnis  B2;  que  Trondempnis  (Throndempnis  C2)  dicitiu  C.  b)  dec. 
hon.  tumul.  est  £!«;  est  fehlt  Bl^.2.  c)  ubi  jBI*.  d)  usque  hodie  C.  e)  Sancti- 
tatibus  B2.       f)  dignatus  est  C. 

1)  Astridr,  uneheliche  Tochter  des  Konigs  Olaf  ScJio/3kdnig,  der 
40  aher  bereits   1021/22  gestorben  ivar;    Olaf  fund   bei   seinem  Schwager 
Konig  Onund  Hilfe.  2)  Islauorum   scheint  auch  nach  einem   Ver- 

trage  zwischen  Konig  Olaf  und  Island  von  1025,  der  die  in  Norwegen 
weilenden  Islander  zur  Heeresfolge  verpflichtete  (Maurer,  BeJcehrnng 
L  613) ,    die   richtige   Lesart    zu   sein.  3)   Vgl.  oben   S.  48,   N.  7. 

45  4)  Olaf  flel  1030  sogleich  bei  dem  ersten  Versuch  der  Wiedereroberung 
seines  Eeiches.  6)   Vgl.  oben  S.  56,  N.  5.  6)   Vgl.  oben  S.  56, 

Z.  12.  7)  Das  ist  allein  richtig,  Olaf  fiel  am  29.  Juli  1030  in  der 

Schlacht  bei  Stiklastadir. 


122  M.  ADAM  BREMENSIS 

quanti  meriti  sit  in  celis,  qui  sic  glorificatur  in  terris*. 
Agitur*  festivitas  [passionis^]  eius  HIP  kal.  Augusti,  omni- 
bus septentrionalis  occeani  populis  Nortmannorum  ^,  Sueo- 
num,  Gothoriim,  [Semborum^,]  Danorum  atque  Sclavorum 
aeterno  cultu  memorabilis.  5 

(60).  LXII^.    Per   idem    tempus^    sermo    est    quendam    ab 

nm  1030.  Anglia  nomine  Wolfredum^  divini  amoris  instinctu  Suediam'^ 
ingressum  verbum®  Dei  paganis  magna  fiducia  predicasse^. 
Qui  dum  sua^  predicatione  multos  ad  cliristianam  fidem^ 
convertisset,  ydolum  gentis  nomine  Thor  ^  stans  ^  in  con-  10 
cilio^  paganorum  cepit  anathematizare ;  simulque  arrepta^ 
bipenni  simulacrum  in  frusta^  concidit.  Et^  ille  quidem 
pro^  talibus  ausis^  statim  mille  vulneribus™  confossus  ani- 
mam  laurea  dignam*^  martyrii  transmisit  in°  celum.  Cor- 
pus eiusP  barbari  laniatum  post  multa  ludibria  merserunt  i5 
in  paludem.  Ilaec  veraciter^  comperta  memoriae  tradidi, 
quamvis  sint  et  alia,  quae  adhuc  scribi  digna  sinf^.  Yerum 
deUnwano^  et  quae  suo  tempore  gesta  sunt,  dictum*  est 
sufficienter  et,  sicut  aestimo,  fideliter.  Apud  Magedburg" 
ipso  tempore  Walthardo  successit  Gero^,  delude  Hunfrid^-^,  20 
ambo  viri  sancti  et  episcopali  nomine  digni.  Delude  obiit 
gloriosus  archiepiscopus^^,  qui  transisse  dlcitur  YI.  kal. 
1029.  Februarii'',  anno^  Domini  millesimo  XXIX^,  indictione^  XII, 
et^  sepultus  est  iuxta  decessorem^  suum  a  latere  sinistro^. 

*)  RegEavitc  [autem^^]  annose  XII.  51a.  (3^).  a  25 

a)  Cuius  pass,  festiv.  agitiir  C.       b)  pass.  BC,  fehlt  Al.       c)  Nordmann.  B, 
fehlt  C.       d)  Semborum  BC,  fehlt  A  1. 

62:   a)  Cap.  XCVII.  Bl.  0(1). 2;  Cap.  XLIIII.  B2.  (C2).       b)  temp,  quidam 
ab  Anglia  Wolfredus  nom.  inst.  div.  amoris  Sued,  ingressus  pagan,  verb.  Dei  cum 
magna  fid.  predicavit  C.       c)  Ulfridum  B2.       d)  Sueoniam  Bl.       e)  pagan,  verb.  30 
Dei  B^C.  f)  mult,  predicat.  sua  ad  fid.  clirist.  C.         g)  Thorstans  Bl;    Tor- 

stans  B2;  Torstan  C.  h)  consilio  B2.  i)  accepta  B2.  k)  frusta  (frustra) 
A  1.  1)  Qui  pro  C.  m)  conf .  vuln.  C.  n)  mart.  dign.  B;  mart,  laurea  dign.  C. 
o)  Al.  C2;  ad  B.Gl.  p)  Cuius  corpus  C.  q)  vereciter  Bl^.         r)  sunt  B2. 

s)  Unnuan.  jBla;  Vimuan.  Bl^;  Unuan.  B2.        t)  suffic.  dictum  est  C.       u)  Maige-  35 
burgh  Bl^;  Magdebiu-g  B2;  Magdaburg  C.         v)  Hunfridus  Bl.         w)  glor.  arch. 
Unwanus  VI^  Kal.  Febr.  C.  x)  Februa'-j-  (-rum)  A  1.  y)  Anno  .  .  Indictione 

Al.  B2.  z)  Et  Al.  a)  predecess.  C.  b)  in  C  folgt  hier  Schol.  44  im  Text. 
c)  Regn.  —  XII  hier  am  Rande  Bl^;  am  SchhiP  von  Schol.  H  in  53";  hier  im  Text 
in  C.       d)  autem  C,  fehlt  B.       e)  annis  B  3a,  C.  40 

1)  Sicherlich  im  Tempel  zu  Upscda;  vgl.  unten  TV,  26.        2)  Yerg. 
Aen.  II,  535:    pro   talibus   ausis;    ohcn    8.  3,    N.  3.    (L).  3)  Erz- 

hischof   Gero,    1012—1022.  4)   Erzhischof  Hunfrid,    1023—1051. 

5)  Nekrolog  von   Lilneburg:   Januar  26;    im  J.  1030   nach   den  Ann. 
Uildesheim.     Fiir  1029   nach  Adam  B)'e/3lau,  Jalirh.  II,  281;    Haiick  4:5 
III^%  1005;  fiir  1030  Dehio  I,  164,  K  1. 


Jan.  27. 


LIB.  II,  CAP.  LXI— LXIIII.  123 

LXIII*.    Libentius   sedit   annos^   fere  IIII"'^'.     Is   cum  (^^)- 
esset  nepos^  alterius  Libentii  et  tunc  maior  domus  prepo-  1^^9—10^2. 
situs,    favore  Gislae*^  imperatricis   ferulam   suscepit  a  Con- 
rado^  cesare,  palleum^  vero    a  papa  lohanne  XIX  ^.     'Vir  Schol.  42. 
6  simplex    ac^    rectus    ac    timens  Deum\     Cumque    omnibus /oft.  i,i. 
esset  affabilis,   singulari  quodam  amore  clerum  dilexit,  et^ 
inopum    necessitatibus    erat  valde    compatiens.     Ipse  igitur 
vicum  trans  flumen^  ab  incolis  terrae  pretio  redemit\  quem 
fratribus^    ofFerens  XXX    ex    eo    statuit   per    annum ^    dari 

10  convivia.  At  vero  xenodochii^  talem  omnino  sollicitudinem 
curavit  habere,  ut  qui"^  in  hac  parte  sola  negligentias  om- 
nium predecessorum"  sanare  videretur.  Adeo  redundavit 
episcopatus  et°  prepositura  et  xenodochiumP,  ut  vix  egens 
quisquam   posset   inveniri.     Forte "i  hoc  videtur''  incredibile 

15  his,  qui  huius  temporis  egestatem  vident,  nee  fortasse  quis- 
quam^ tunc  crederet  ea  futura,  quae  nunc  facta  videntur. 

LXIIIP.    Libentius  itaque  bonus  in  prepositura,  multo  1029—1032. 
melior   in    cathedra    legationem    suam    ad    gentes    ferventi 
animo    ingressus    est;    et^    prime    omnium    concilians^    sibi  (62). 
20  Chnud*^  regem  Danorum  Gerbrando®  subrogavit  in  Seland^ 
Avoconem,  in^  Aldinburg  ordinavit  Meinherum'^,  Thorgato^ 
autem    successorem    posuit   de  Ramsola  Gotescalcum^  epi- 

Schol.  42  (48).    Et*  hoc  pastor  de  mulieribus,  quae*  se  ca- 

nonicis    aperto    iam    scelere    coniunxerant,    precepit^,    ut    nulla 

25  earum   in    civitate    remaneret.     Ita  illae  per^  villas  proximas  in 

custodiam    dispersae'^    sunt;    et    cessavit    hie    morbus    usque    ad 

incensionem  templi  et  destructionem  claustri  (B 1*.  C) . 

68:  a)  Cap.  XCVIII.  £1.  0(1).  2;  Cap.  XLV.  B2.  (C2).  b)  nepos  fehlt  Al. 
c)  Gyslae  £2.  (72.  d)  ces.  Conrado  C.  e)  pallium  B.  C2.  f)  XVIII.  B2.  —  vir  £1. 
30  g)  et  BC.  Vulg.  h)  et  iehlt  C;  inopumque  d.  i)  redimens  et  fratr.  C.  k)  per 
annum  fehlt  A  1,  vgl.  S.  131,  Z.  3;  per  annum  dari  conviv.  statuit  C.  1)  exenod. 
£la.  m)  qui  fehlt  BC.  n)  precessorum,  von  anderer  gleichzeitiger  Hand  Tcorr. 
predecess.,  Al,  so  BC.  o)  ut  Al.  p)  zenod.  £!«.  q)  Sed  forte  C.  r)  incred. 
videtiu:  BC.        s)  tunc  quisqu.  BC. 

35  64:   a)  Cap.  XL VI.  B2.(C2);    kein   neues  Kap.   in  Bl.C.  b)  Kap.  62. 

Lapp.;  Ex  B2.  c)  conciliationis  Al.  d)  Chund  Al;  Kanutum  Bl;  Chnut 
J5  2;  Knut  C.  e)  in  Seland  Gerbr.  subrog.  Avoc.  C.  f)  Selandia  JSl.  g)  In 
A1.B2;   Aldinburgh  Bib.  2;   Aldenburg  C2.  h)  Meinherium  B.         i)  Th6rgato 

Al;    Thorgoto  Bl;    Thrugoto  JS2;    Thurgoto  C.  k)  Godescalcum  Bl;     posuit 

40  Ramsolae  Goteschalcum  B2. 

Schol.  42:  a)  Quare  hoc  L.;  Mulieres  autem,  que  C.      b)  precepit  extra  civi- 
tatem  fieri,  et  ita  per  C.       c)  sunt  disperse,  cessavitque  C. 

1)  Adams  Zahlen  fur  Lievlzo  TL  und  seine  Nachfolger  sind  un- 

moglich  und  viel  zu  hoch;  sie  fuhren  mt/' 1045/6  als  Adalberts  Anfmigs- 

45  3(^h,r,  der  1 043  Mai  geiveiht  ivu7'de.       2)  Vielleicht  Liudwineshusen  (Ledis- 

husen;    Ledenze)    hei   Bremen:    vgl.   Hamburg.    UB.  I.   n.  66,   S.  68, 

N.2.    (L). 


124  M.  ADAM  BREMENSIS 

Schol.  43.  scopum  ^.  Illis  namqiie  diebus  beatissimus  Thurgot^  epi- 
scopus  pro  labore  predicationis  Bremae  cum  archiepiscopo 
diiitius  coiisistens  fertur^  asperrimo  leprae  morbo^  percussus 
diem  vocationis  suae  cum  magna  expectasse"^  patientia. 
Tandemque  bono  fine  consummatus®  in  basilica  sancti  Petri  5 
sepultus  est®,  ubi  et^  Folcwardus^  et  Harich^  et  magnus 
Schol.  44. 45.  Othingar^    et    Poppo    in    pace    quiescunt^.      Aderant   vero 

Schol.  43  (45)  2.     Ferunt^  Thorgotum^  simulque  Odinkarum 
episcopum  longe  ante  predixisse  Hamburgensem  ^  et  Bremensem 
ecclesiam  propter  peccata  quandoque  vastari  debere.     Quae*^  pro-  lo 
phetia  nunc  cernitur  impleta  ^   (B  P.  3^^ . 

Schol.  44  (44).  Nam**  ipso  tempore*  migravit  celeberrimus 
Danorum  episcopus^  Poppo,  cui  mox  subrogatus  Esico^,  cum 
ad  Egdoram  fluvium  perveniret"^,  ibidem  aegritudine®  correptus 
obiitf  (Bl\  3^  G).  15 

Schol.  45  (46).  Soror  Odinkari  episcopi  fuit  Asa,  mulier 
sanctissima,  quae  et^  prebendam  Bremae  habuit.  Haec^  semper 
nudis  pedibus  incedens  per  XX  annos  fertur  ieiuniis,  oralionibus 
et  elemosinis  vacasse,  raro  egressa  ecclesiam  et  postea  in  bono 
fine  consummata,  cum  nihil  amplius  in  thesauris  haberet*',  20 
libros  ecclesiae  dimisif^  (B\^.  3^j. 

a)   Turgot,    horr.  Thurgot,  J.  1 ;    Thorgotus  Bl;    Thriigotiis  B2.         b)  fertvir 
fehlt  C.         c)  percuss,  morbo  C.         d)  expectavit  C.         e)  consumm.  fine  in  sancti 
Petri  sep.  est  basil.  C.      f)  A  1.  BC;  etiani  Lapp,      g)  Folquardus  B2.  C.      h)  Har- 
rich  BVo.        i)  Otingar,  von  anderer  Hand  korr.  Othingar,  Al\   Odinkarus  Bl^.  C;  25 
Odynkarus  BVo\  Odincharus  jB  2.        k)  requiescunt  C2. 

Schol.  43:  a)  Fertvir  i^S";  die  Reihenfolge  der  Scholien  ist  dort:  44,  43.  45. 
b)  Thrugotiim  J5  3a.        c)  Hamburg  £la.        d)  que  Bl^. 

Schol.  44:  a)  Nam  tehlt  BU.  C2;  Nam  et  ipso  CI;  Et  ipso  C  2;  in  C  steht 
das  Schol.  am  Ende  von  Kap.  62  im  Text.  b)  Poppo  episc.  i?3a;  migr.  P.  celeb.  30 

Dan.  episc.  C.  c)  Ezyco  £3*.  d)  pervenisset  C.  e)  egritudine  £1*.  f)  Vedel 
hat  dies  Schol.  so  verdndert:  Post  obitum  Popponis  successit  Ezico,  qui  ad  Egdoram 
perveniens,  aegritudine  correptus,  migrauit  e  uiuis. 

Schol.  45:    a)  et  fehlt  5  3a.  b)  hec  BU.  c)  habet  Bl^;   habuit  L. 

d)  Vedel  hat  das  so  verdndert:  His  iisdem   temporibus  uiuere  desiit  Asa,  soror  Odin-  35 
kari,  qui  (lies  quae),  abdicatis  saeculi  bonis,  coelestia  desiderans  recepit.    Praeben- 
dam  habuit  Bremae,  ubi  obiit. 

1)  Godescaicus  episcopus  iveihte  1048  die  UnterJcirche  auf  dem 
Kalkberge  zu  8.  Micliael  in  Lilneburg,  Wedekind,  Noten  I,  430.  Vgl. 
iiber  ihn  unten  IV,  28.  2)  Schol.  43  und  45,  obwohl  niir  in  B  i'lher-  40 
liefert,  rUhren  nacJi  Ausweis  der  Sprache  doch  hdchs;tivah7-scheinlich  von 
Adam  her,  sind  in  C  versehentlich  ausgef alien.  3)  Vgl.  Ill,  51  (50): 
Impleta  est  nobiscum  prophetia;  ohen  S.  32,  Z.  8 — 10. 15  —  17.  4)  Die 
Worte  ipso  tempore  konnten  sick  ganz  wohl  auf  1029  beziehen,  vgl. 
Kap.  62  Schlufd,  wo  das  Schol.  in  C  steht.  Nach  Schol.  51  ware  JEsico  45 
erst  von  Erzbischof  Hermann  (1032—35)  fiXr  Schleswig  ordiniert  worden. 
In  Wahrlieit  tvar  Esico  (Ekkehard)  Bischof  von  Schleswig  ettva  von 
1000—1026.    Vgl  ohen  Kap.  46  (44),  S.  106,  N.  7, 


LIB.  II,  CAP.  LXIIII— LXVI.  125 

tunc  cum  archiepiscopo  predicatores  inclyti,  Odinkar^  iunior  1029—1032. 
ex  Danis^,    Sigafrid'^-^  a  Suedia"^,  Rodulf®-^  a  Normannia^ 
episcopi   narrantes  ^  ei,    quanta  fecerit^  Dominus    in   salute 
gentium,    quae    cotidie    convertebanturK      Quos   pontifex^, 

5  ut   par   fuit,    honorifice    dimissos    ad   predicationem    denuo 
misit. 

LXV^.    Tempore  illo  Conradus  iniperator  filiam  Chnud^  (63). 
regis  Heinrico^  filio"^  accepit  in  matrimonium.     Cum®  qui-  1036. 
bus  statim  regio°  fastu  Italiam  ingressus  est^  ad  faciendam  1026/27. 

10  regno  iusticiam^,  comitem^  habens  itineris  Chnud^  regem*, 
potentia  trium  regnorum  barbaris  gentibus  valde  terribi- 
lem\  Ille  quidem^  cum  tres  filios  ^  haberet^,  singulos 
super  singula  regna  posuit,  ipse  aliquando  visitans  Danes, 
aliquando    vero    Nortmannos,     sepissime     autem    sedit    in 

15  Anglia. 

LXYI^.    Archiepiscopus  igitur^  metropolem*^  Hamma-  (64). 
burg*^   crebro   visitavit^.     JSTam  eo  tempore  virtute  Chnud® 
regis  ^  etBernardi^  ducis  pax  firma  trans  Albiam  fuit,  cum  Schol.46. 
et  cesar^  bello  ^  Winulos  domuerit.    Principes^  eorum  Gneus 

20  Schol.  46  (47).     Conradus   imperator   singulis  annis  '^  contra 

Sclavos   exercitum  duxit,    ideoque  pax  magna  fuit  trans  Albiam 
(Bl\2). 

a)  Odenkarus  51a;   Qthencarus  £lb ;   Odinchar  B2.  b)  ex  Dan,  fehlt  BO. 

c)  Sigafridus  Bl.        d)  Suethia  Bl.       e)  Rodulphus  £la;  Kodulfus  JSlb;  Rodulff 
25  JS2;  Rodolf  C.       f)  Nordmann.  BC.       g)  fee.  ei  Dom.  B2,      h)  convert,  ad  Domi- 
num.     Quos  C.       i)  noster  pontifex  C. 

65:   a)  Cap.  XCIX.  £1.  C(l).  2;    Cap.  XLVII.  B2.(C2).  b)  Chund  J.1; 

Kanuti  -Bl;  Chnut  B2;  Knut  C.         c)  Henric.  B.         d)  fil.  suo  ace.  C.         e)  cum 

£la;    Et  regio  statim  C.  i)  est  —  iusticiam  fehlt  C.  g)  Knut  reg.  itin.  sui 

30  habens  comitem  C.      h)  Chund  A  1 ;  Kanutum  B  1 ;  Chnut  B  2 ;  Knut  C.      i)  terrib. 

regno  fecit  iusticiam  C.        k)  autem  C.        1)  hab.  filios  C. 

66:   a)  Centesimum  capituhim,  rot  gemalt  in  £!»;    Cap  it.  centesimum  JSlb; 

Cap.  100.  C2;  Cap.  XL VIII.  B2.  (C2);  kein  neues  Eap.  in  CI.         b)  igitiir  crebro 

metr.  H.  visit.  C.         c)  metropolira  B2.C.         d)  Hamab.  B2.         e)  Chund  Al; 

85  Kanuti  Bl;  Chnut  B2;  Knut  C.        f)  ducis  Bern.  C.        g)  erat,  cum  etiam  ces.  C. 

h)  Winul.  bello  C.        i)  Princeps  Bl^',  Principes  enim  eor.  C. 

1)  Der  jiingere  Sigfried,   nicht  dcr   oben  Kap.  Bl  (35)  genannte 

Johannes  -  Sig  fried.      2)  Er  ist  schon  ohen  Kap.  57  (55),  aS*.  118,  Z.  If. 

genannt.     Nach    Olafs    des   Heiligen    Tode    kam    er    zu   Lievizo   und 

40  wurde    von    ihm    nach   Island    gesendet.      Maurer,    Bekehrung  I,  598. 

3)  Act.  apost.  15,  12:   narrantes,   quanta  Deus  fecisset  .  .  in  gentibus 
per    eos;     14,  12:    retulerunt    quanta    fecisset    Deus    cum    illis.    (K). 

4)  Adam  hat   hier  irrtumlich   weit  auseinanderliegende  Ereignisse  zu- 
sammengeworfen.  (L).     Vgl.  oben  S.  116,  N.  7.        5)  Siiein,  Konig  von 

45  Norwegen  (f  1036),  Harald,  Konig  von  England  (f  1039^,  und  Hartha- 
hnut,  Konig  von  Ddnemark  und  dann  von  England  (f  1042^.  (L). 
6)  Vgl.  oben  S.  109,  N.  5  iiber  Knuts  Taten  bei  den  Slaven.  7)  Kon- 
rad  zog  gegen  die  Liutizen  (1033).  1035.  1036. 


126  M.  ADAM  BREMENSIS 

1029—1032.  et  Anatrog  pagani*  erant;  tercius  Uto^,  filius  Mistiwoi*'-^, 
male  christianus.  Unde  etiam^  pro  crudelitate  sua  a  quo- 
dam  Saxonum  transfuga  interfecfcus  est,  habens®  filium 
Grotescalcum  ^,  qui  per  idem  tempus  apud  Luniburg^  mona- 
sterium  ducis  litteralibus  erudiebatur  studiis,  Gotescalco^  5 
Grothorum  episcopo  ^  eiusdem  cenobii  curam*  agente.  Ye- 
rum  is^  comperta  morte  parentis \  ira  et  furore  commotus, 
reiectis^  cum  fide  litteris  arma  corripuit"^  amneque  ^  trans- 
misso  inimicis"  Dei  se  coniunxit  Winulis^  Quorum"  auxilio 
christianos  impugnans  multa  milia  Saxonum  prostrasse^  lo 
dicitur  in  patris  vindictam  *.  Hunc  tandem  quasi  princi- 
pem^  latronum  Bernardus  dux  capiens  in  custodia'^  tenuit. 
Yirumque^  arbitrans  t'ortissimum,  iniuncto*  secum  federe 
dimisit  eum^\  Qui  venit^  ad  Chnud'''  regem^,  et  cum  eo 
1029?  profectus^-^  in  Angliam  permansit  ibi^  multo  tempore.         i5 

(65).  LXYII^.    Interea  noster^  archiepiscopus  piis  operibus 

celo^   semper   intentus   ecclesiam   suam  episcopaliter  exor- 
navit    et    filios    ecclesiae    pastoraliter    educavit*^,    omnibus 
acceptus,  etiam,  quod  difficile  est,  principibus.     Suo^  tem- 
pore Bernardus   dux   et   frater  eius  Theodmarus^  ecclesiae  20 
Schol.  47.  nostrae   multa  bona  fecerunt,    exhortante  piissima  Emma  ^, 

Schol.  47  (48).     Inclita  senatrix'^  Emma  predicants  Libentio 
archiepiscopo  ^  sanctae  Bremensi    ecclesiae   duas    cruces  et  tabu- 

o 

a)  erant  pagani  B.       b)  Vtto  (Uotto)  A  1 ;  Uto  vero  tercius  C.       c)  Mistiwol 
£la.        d)  et  C.        e)  fil.  habens  BC.        f)  Godescalcum  Bl;    Gutheschalcum  B2.  25 
g)  Luneburg  £la;  Hamburgh  Bl'^;  Luniborg  JS2,        h)  Godescalc.  jBI;  Gothescalc. 
C2.         i)  curam  eius  ag.  B2.         k)  his  Bl^.         1)  parentis,   ita  furore  commotus 
est,   ut  reiect.  C.  m)  corriperet  C.  n)  Winul,  se  Dei  inim.  coniungeret  C. 

o)  Quor.  fretus  aux.  C.  p)  prostrauisse  £!«;    in  patris  prostrauit  vindictam  C. 

q)  latron.  princ,  C.      r)  custodia  Al.      s)  virumque  B  l^.  2.  C.      t)  iuncto  B  la.  2.  C;  30 
incerto  .  .  scelere  Bl^.         u)  eum  fehlt  Bl^.        v)  veniens  C.         w)  Chund  Al; 
Kanutum  £1;   Chnut  B2;   Knut  C.        x)  regem  profectus  est  cum  C.       y)  et  ibi 
mansit  C. 

67:    a)  Cap.  CI.  B1.C2;    Cap.  XLIX.  B2.(C2);    kein  neues  Kap.  in  01. 
b)  arch,  noster  Bl;    noster  in  £la  iiber  der  Ze.ile  nachgetragen,   feMt  C.         c)  celo  35 
fehlt  C.       d)  educans  omnibus  erat  C       e)  Suo  ergo  temp.  C.       f)  Theotmarus  ex- 
hort, piiss.  Emma,  que  eccl.  valde  dilexit,  Bremensi  ecclesie  multa  bona  fecenmt  C. 

Schol.  47 :  a)  Archiepiscopo,  multa  honoraria,  uestes  et  alia  contulit  Ecclesiae 
Bremensi  B2. 

1)  WahrscheinUch  des  Mistizlav  hei  Thietmar  IX,  5.  Vgl.  ohen  40 
S.  102,  iV^.  4;  S.  103,  N.  8.  Pribignev  (das  ist  ivolil  der  ivendisclie 
Name)  nenr.t  ihn  Saxo  Gramm.  X,  SS.  XXIX,  65  (ed.  Holder  S.  SbO). 
2)  Bischof  von  Skara  und  VerwaUer,  nicht  eigentlich  Abt  von  S.  Michael 
zu  Luneburg;  Wedekind,  Noten  II,  326.  3)  Die  Elbe.  —  Gen.  31,  21: 
Amne  transmisso.  4)  Hier  sind  die  Einsclialtungen  bei  Helmold  1, 19  45 
zu  beachten.  (L).  5)  Im  J.  1029  nacli  Bre/3lau,  Konrad  II.  Bd.  II,  93. 
6)  Vgl.  oben  Kap.  46  (44),   unten  Kap.  80  (76).   (L).  7)  Ygl.  unten 

Kap.  SO  {16):  nobilissima  senatrix  Emma. 


LIB.  II,  CAP.  LXVI-LXVIIL  127 

quae  Bremensem    ecclesiam   valde    dilexit    suumque  tesau-  1029—1032. 
rum  Deo  et^  genitrici  eius  ac^  sancto  confessori  Willehado '^ 
fere  fcotum  optulit.    Haec  quoque'^  pro  dilectione  pontificis 
omnes   ecclesiae   filios,    ut®   sui   essent,   fovit.     Inviderunt* 

5  nobis  fata^,    ne   diu   frueremur^  tali  pastore,    qualis   erat^^ 
Libentius,  dilectus,  inquam,  Deo  et  hominibus^.     Ipse\  ut 
aiunt,   in^  festivitate  sancti  Bartholomei^  apostoli  duas  slq- Aug.  24:. 
grescens   missas^    celebravit   finitoque    pro    more    psalterio, 
suis    aeternum   lugentibus,    eadem    die    gaudens   migravit™ 

10  ad  Christum™.     Obitus  eius 


Al. 

contingit^  IX.  kal.  Septem- 
bris.  Quod  est  anno  Domini 
MXXX,  indictione  XIII. 


Bh 

COntigit"^  octavo^-*  kal.   Se'p- 24:. (25.) August. 

tembris*,  quod  est  anno  Do-  1032. 
mini  millesimoPtricesimo  pri- 
15  mo,  indictione  terciadecima 'I. 

LXYIII^.    Hermannus^  sedit  annos  vix  tres^.    Cambu-  {Q6). 
tam^    pastoralem    meruif^    a    cesare   Conrado,    palleum^    aSchol.48. 

latam    altaris   et   calicem^,    omnia    ex   auro   et  gemmis   parata, 
in  quibus  erant  auri^  marcae  XX,   optulit^,  etiam  vestes  sacras 
20  et    paramenta*^    multa    et    stolas    aureas    et    dorsalia    et   libros^ 
(B1\{2).C). 

Schol.  48  (49).  Hermannus^  ab  incolis  terrae  paludem  Eterin- 
broch^  comparavit,    quod  Gonradus  imperator  precepto^  suo  fir- 

*)  contigit  anno  Domini  M°XXXIF,    indictione  XIII,  VIIF  kal.  25.  Aug. 
25  Septembris  C. 

a)  acBl.       h)  et  Bl;  sanctoque  C.       c)  Wilhado  Bl^;  Willeh.  conf.  eadem 

Emma  fere  C.         d)  Que  eciam  C.         e)  ac  si  i?l;  tanquam  C.         f)  Invid.  ergo 

nobis  C.        g)  tali  fruer.  C.         h)  Lib.  erat  JB2.         i)  Qui  in  C.        k)  Bartiiolomei 

duas,  ut  aiunt,  aegr.  C.      1)  celebr.  missas  BC.      m)  ad  Chr.  migr.  B.  —  Doniinum  C. 

30  n)  Cuius  obitus  contigit  C.       o)  VIII.  B2.  C.       p)  MXXXIII.  B2.       q)  XIII.  B2. 

68:    a)  Cap.  CII.  £1.  0(1).  2;     Cav.  L.  B2  (C2).  b)    Herimannus  CI. 

c)  Cambuttam  £la.  CI;  Cambuccam  B1^.C2;  Camburcam  B2.  d)  a  ces.  Conr. 
mer.  C.        e)  pallium  B.  C  2. 

Schol.  47:    a)  cal.,  id  est  omn.  Blt\        b)  auri  fehlt  0  2.        c)  Obtulit  eciam 
35  01.        d)  preparamenta  O.        e)  siehe  S.  126,  Z.  38,  N.  a. 

Schol.  48:  a)  Herimannus  01.  b)  Etermbroch  oder  Eterinbroch  jB  l" ;  Etin- 
borg£2;  Eternibroch  01;  Etinborch  0  2.  c)  suo  firm,  precepto,  ut  chir.  in  arch, 
testatvu:.  B  2. 

1)   Vgl.  Lucan.  PharsaUa  I,  70:    Invida  fatorum   series   und  das 
40  Zitat  unten  Kap.  80  (76).  2)  Tob.  14,  17:    ut   accepti   essent  tarn 

Deo  quam  hominibus;  oben  S.  97,  Z.  8.  3)  Ersichtlich  giht  nur  Al 
die  ursprungliche,  an  sich  nach  S.  122,  Z.  23  und  S.  123,  Z.  1  ja  un- 
mogliche  Angabe  Adams  wieder,  alle  anderen  Hss.  haben  Besserimgsver- 
suche  anderer.  4)  Am  25.  August  audi  nach  den  Ann.  Hildesheim. 

45  1032,  Necrol.  Lunehurg.,  MoUenbec,  Ann.  Saxo  1032.  (L).        5)  Nach 
Adams  Meinung  1030-  1033,  in  Wahrheit  1032—1035. 


128  M.  ADAM  BREMENSIS 

1032—1035.  papa  iuniore^  Benedicto  ^;  ab  Halverstatensi^  choro  electus 
eiusdem*^  ecclesiae  fuit*^  prepositus^.  Vir^,  ut  aiunt,  co- 
lumbinae^  simplicitatis,  sed  parum  habens  prudentiae  ser- 
pentis^;  ideoque  facile  deceptus  est^  a  clyentibus.  Raro 
parrochiam  visitavit;  semel  Haramaburg'^  accessit,  et  tunc  5 
cum  exercitu  veniens'  episcopatum  quasi  non  suum  despo- 
liavit  abiensque  velut  terrain*  salsuginis  derisit^.  Rapaci- 
tatis  incentor  et  auctor  consiliorum  quidam  Macco^  fuit, 
archiepiscopi  vicedomnus.  Ceterum  nobiles  viros  habuit 
SchoL49.  capellanos,  Tiadericum"^  et  Suidgerum",  quern  deinde  Ro-  10 
mana  sedes  appellavit^  Clementem  ^.  SubdiaconusP  eius 
fuit 'I  Adalbertus^,  postea  archiepiscopus^  Bremensis,  iam* 
tunc  minax  vultu  et  habitu  verborumque  altitudine  suspec- 

Schol.  50, 51.  tus"    audientibus.      Pontifex    igitur^    parvipendens    omnia, 

quae  in  episcopatu  invenit,  prime  "^  quidem  musicum  Guide-  15 

mavit*  ecclesiae.    Cuius  ^  rei  chirographum*'-®  in  archive  condi- 
tum^  potest  videri  (B1^.2.G). 

Schol.  49  (50).  Isle  Suidger*  ex  Papenbergensi  ^  episcopatu 
assumptus  est  in  sedem  apostolicam,  reiectis  ex  ordine  tribus 
scismadcis  "^   (BV.2.C).  20 

Schol.  50  (51).  Dicunt  ^  eum  *,  si  vitam  haberet  longiorem, 
velle  omnia  renovare.     Unde  et  murum  civitati  ambire  cepit,  et 

a)  minore  B2.C2.  b)  Aluestedensi  £1*;  Aluerstadensi  BV>;  Haluersta- 
densi  £2.  c)  eccles.  eiusdem  C,  durch  Zeichen  umgestellt  CI.  d)  prepos.  fuit  C. 
e)  vir  C.  f)  mire  C.  g)  est  fehlt  Bl^.2.  C.  h)  Hamab.  B2.  i)  uenit  Bl.  25 
k)  dereliquit  C.  1)  Nacco  51b;  Marchio  B2.  m)  Tiadernum  ^4  1;  Theodericum 
51a;  Theodoricum  51b;  Thiadricum  5  2;  Thiader.  C.  n)  Swidgerum  51a;  Sind- 
genim  5  2.  C  2.  o)  Clem,  appell.  C.  p)  subdiac.  51;  Subdiac.  autem  eius  C. 
q)  erat  C.  r)  Adelbertus  C2.  s)  p.  noster  archiep.  C.  t)  lam  51a.  u)  au- 
dient.  suspectus  C.       v)  ergo  C.       w)  Primo  5 1*.  30 

Schol.  48:  a)  eccles.  firm.  C.  b)  cuius  51a.  c)  cyrogr.  51a.  d)  cre- 
ditum  C. 

Schol.  49;  a)  Swidgenis  51a;  Sindiger  5  2;  Sludger  C2.  b)  episcop.  Pa- 
bergensi  5  2;  Papinbergensi  01;   Papinburgensi  C2. 

Schol.  50:   a)  enim  L.  35 

1)  BenediJct  IX.,  1032—1045.  Eine  PalUmmirTcunde  von  ihm  fiir 
Erzbischof  Hermann  ist  nicht  iiherliefert.  2)  Ann.  Hildesheim.  z.  J. 
1032:  Herimannus  Halberstatensis  cenobii  prepositus.  3)  Mattli. 
10,  16:    prudentes   sicut  serpentes   et   simplices  sicut  columbae.    (L). 

4)  loh   39,  6;    lev.   17,  6:    terra    salsuginis;     vgl.  Ps.  106,  34.    (K).  4:0 

5)  Suidger,  Bischof  von  Bamberg  1043—1046  (L);  f  als  Papst  Cle- 
mens II.  1047,  Okt.  9.  6)  Die  Urkunde  ist  verloren;  vgl.  DK.  II.  115, 
S.  233.  7)  Benedikt  IX.,  Silvester  III,  Gregor  VI.  8)  Das  Scho- 
lion  rulirt,  ohwohl  nur  in  einer  Hs.  uherliefert,  nach  der  Sprache 
hdchstwahrscheinlich  von  Adam  her.  Vgl.  u.  a.  Ill,  10:  Qua  in  re  45 
videri  potest  eorum  nequitia;  IV,  36  (35):  In  quibus  verbis  egregia  . . 
voluntas  pontificis  laudari  potest. 


LIB.  II,  CAP.  LXVIII.  129 

nem^  adduxit*  Bremam,  cuius  instancia^  correxit^  melo- 
diam  et  claustralem  disciplinam'^.  Quod  solum  ex*^  operi- 
bus  eius  prospere  cessit*^.  Deinde  antiquissimum  sancti 
Mykaelis^  oratorium  diruens  corpora  trium  decessorum^ 
6  eius,  scilicet  Adalgarii,  Hogeri^  et  Reginwardi^,  ab  eo  1035. 
loco  sustulit  ac^  recondidit  eos^  in  maiori  basilica  sub 
[ipso^]  tribunali.  Tunc  magnum^  opus  et  utile  ingressu- 
rus^  murum  civitati"^  circumdare  voluit^  vixque  iactis 
fundamentis  cum  opere  vitam  finivit^.  Ita  ille^  magnus 
10  pontifex  HeliP-*,  dum  sues  a  rapina  non  corripuit^,  etiam^ 
in  bonis  aliquibus  Deo  ultionum  ^  displicuit.  Mortuus  est  1035. 
autem^  in  episcopatuHalverstedensi%  dum  esset  in  predio*'^ 
suo  Hiddinrode**.  Corpus*  eius  Bremam  revectum  subterra- 
tum    est    in    medio    chori.      Obiit^   vero^    XIIII.***    kal. 

15  Octobris  ^.  Sept.  18. 

oratorium  destruxit,  aliaque  multa,  in  quibas  voluntas  eius  po- 
test videri  non  mala   (Bl^). 

Schol.  51  (52).  Ipse  ordinavit^  Esiconem^  in  Hedibu^,  qui 
mox  obiit,  antequam  intraret^  episcopatum  suum   (Bl^.2). 

20  *)  populo  Al.  **)  Hildinrodew  ^1.  (2.  C). 

***)  nil.  kal.  BC.  Sept.  28. 

a)  Brem.  adduxit  BC.  b)  industria  BC.  c)  correxit  hinter  disciplinam  C. 
d)  ex  eius  prosp.  cessit  oper.  C.  e)  Michaelis  BC.  f)  predecess.  C.  g)  Rein- 
wardi  Bl.  C;   Reginuardi  B2.  h)  et  Bib.  2.         i)  gos  fehlt  C.         k)  ipso  BC, 

25  iehlt  Al.  1)  magn.  et  utile  ingress,  opus  C.  m)  Ciuitatis  B2.  n)  finiit  J5  2. 
o)  magnus  ille  C.  p)  Hely  BC.  q)  et  B2.  r)  autem  fehlt  Bl]  enim  B2. 
s)  Haluerstadensi  BVo.C;  Haluarstadensi  B2.  t)  corpusque  CI;  Corpusque  0  2. 
u)  obiit  CI.       V)  enim  B2.       w)  Hildinrodo  £2;  Hildenrothe  C. 

Schol.  51:  a)  ornavit  J?la.  —  Eliconem  B2.         b)  Hedebiam  B2.         c)  in- 
30  troiret  in  Episc.  suum  B2. 

1)  Da/3  hier  nicht  der  heruhmte  Musiker  Guido  von  Arezzo  qe- 
meint  sein  hann,  hat  Schumacher,  Brem.  Jahrb.  I,  lb(^ff.  bewiesen.  Bei 
Hauck,  BE.  VII  ^,  230  (E.  Schmid)  und  H.  Riemanns  Musiklexikon '' 
S.  543  Z'.  ist  des  Bremer  Guido  und  seines  Verhdltnisses  zu   dem  Are- 

35  tiner  nicht  gedacht.  2)  VgL  ohen  I,  52  (54),  S.  b^f.  3)  Vgl.  ohen 
S.  94,  N.  1.  4)   Vgl.  I.  Reg.  2,  22^:,-  3,  ll/f.  5)  I.  Reg.  3,  13: 

eo  quod  .  .  non  corripuerit  eos.  (L).  6)  Ps.  93, 1 :  Deus  ultionum.  (L). 
7)  Vgl.  unten  III,  49  (48):  in  predio  suo  apud  Loctunam.  —  Der  Ort 
hei/^t  1133:   Hiddenroht  (Hilttenrode) ;   G.Schmidt,   TJB.  des  Hochstifts 

40  Halberstadt  I,  n.  169,  S.  139  f.  8)  Im  J.  1033  nach  Adams  Meinung. 
Den  18.  Sept.  hat  auch  das  Necrol.  S.  Michael.  Bahenherg.  (Hirsch,  Jahrh. 
I  hhl),  den  19.  das  Necrol.  Hamburg.;  IV.  Kal.  Oct.  (wie  BC)  hat  das 
Necrol.  Luneburg.  H.  Bre/^lau,  Jah'rb.  Konrads  II.  Bd.  11,  152,  j!V.  4. 
9)  Vgl.  Schol.  44,  S.  124,  N.  4. 

Adam  Bremensis.  9 


130  M.  ADAM  BREMENSIS 

(67).  LXYIIII^  Bescelinus'',  cognomento  Alebrandus,  sedit° 

annos'^X^.  Yir®  omni^  bonorum  genere  decoratus,  episco- 
pali  officio^  dignus,  dilectus  Deo  et  hominibus^.  Hunc^ 
nobis  ecclesia  prestitit  Coloniensis.  Imperator  Conradus 
optulit  ei  baculum,  Benedictus^  papa  transmisit  illi'^  pal-  5 
leum^-^.  Ordinatus  est  autem™  a  suffraganeis  et  aliis^ 
De^^o'  ^^^c>mae  YII  episeopis  *,  et  hoc  in  urbe  metropoli  Hamma- 
*burg°  cum  ingenti  gloria^.  Ad  laudem  beati  viri  parum 
est  omne  quod  dicimus,  a  cuius  laude  necdum  aliquem 
audivi^  discordantem.  Ut  enim  brevi  quodam  indiculo  10 
complectamur  ymaginem  virtutis'i  eius,  pater  patriae  fuit, 
decus  cleri^  et  salus  populi,  terror  male  potentium^  exem- 
plarque*  benivolentium,  egregius  pietate  vel  qui  omnia 
vellet  ad  profectum'^  ducere.  Dicta  et  facta  eius  omnia 
dulci   memoria    posteris    comprehensa^.     Et   cum   omnibus  15 

Schol.  52.  esset  talis,  qualem  singuli  desiderabant,  singularis  cura  eius 
et  amor  super  clericis  fuit,   quibus^  vix  tolerare  potuit,  ut 

Schol.  53.  malum ^'^  diceretur"^  verbum.    Nam  et  claustrum  renovavit 

Schol.  52  (53).  Clericis*  ecclesiae  suae,  quos  videbat  auxilio 
indigos,  largiebatur^  aliquibus  absconse^  quaternos  aut  denes  20 
solidos  argenti,  multis  et  prebendam*^,  aliis  suas  vestes;  pleris- 
que  etiam  compatiens,  quod  a  laicis  inhoneste  tractarentur,  per- 
cussores  eorum  fecit  ante  se  et  colaphis  caedi  et  vapulare® 
taureis  (B1\{2).C). 

Schol.  53  (54).    Videns  autem  pestiferum  morbum  de  connu-  25 

69:  a)  Cap.  CIII.  Bl.  C(l).2;  Cap.  LI.  B2.  fC2).  b)  EzeUnus,  E  rot  ge- 
malt  in  £!»;  linus,  von  anderer  Tinte  ergdnzt  Ece  linus,  von  zweiter  Hand  dariiber 
geschr.  Becilinus  Bib;  Bezelinus  B2.  C.  c)  Sedit  Al.  d)  annis  B2.  C.  e)  vir 
BC.  f)  omnium  Bl.  g)  dign.  officio  C.  h)  et  hunc  BC.  i)  et  Bened.  C. 
k)  ei  B;  papa  palleum  (Pallium  C2)  transmis.  C.  1)  pallium  B.C2.  m)  autem  30 
fehlt  B.  n)  al.  septem  Saxon,  episc,  C.  o)  Hamab.  B2.  p)  discord,  audivi  C. 
q)  virtutes  B2.  r)  chori  B2.  —  et  fehlt  B2.C2.  s)  potentum  C2.  t)  que 
iehlt  BC,  u)  perfectum  BC,  v)  hier  folgt  in  C  das  Schol.  53  im  Text,  w)  de 
quibus  B.C2;  quibus  nee  tolerare  poterat,  ut  cuiquam  malum  C.  x)  verb,  di- 
ceretur  Bl.  35 

Schol.  52:  a)  Iste  clericis  C.  b)  largiebat  C.  c)  abscondite  C;  vgl.  oben 
Schol.  34,  S.  107,  Z.  19.  d)  multis  prebendas  C.  e)  taur.  vapulare  (vapulari  C2)  C. 
In  B2  lautet  das  Schol.:  Munificus  fuit  in  clerum,  quem  et  defendit  adversus  in- 
iurias  Laicorum. 

1)  1034—1043   nach  Adam,   in  Wahrheit  vom  20.  Dez.  1035  (da-  40 
mals   geiceiht;    Ann.  Hildeslieim.    zu    1035J    his   zum    15.  April    1043. 
2)   Vgl.  oben  8.  127,  N.  2.  3)  Eine  Palliumurkunde  Benedikts  IX. 

fiir  Erzhiscliof  Bezelin -Alehrand  ist  nicht  erJialten.  4)  Ebenso  die 

Ann.  Hildeslieim.  1035:    cum  summo  suorum  suique  conprovintialium 
gaudio   a   suis   suffraganeis   episeopis    .   .    pontificalem   promotionem  45 
accepit  honorifice.  (L).       5)  Vergil.  Aen.  II,  S2bf.:  ingens  gloria.  (L). 
6)  ludith  8,  8:   nee  erat,  qui  loqueretur  de  ilia  verbum  malum.  (KJ. 


LIB.  11,  CAP.  LXVIIII.  LXX.  131 

et  mensam^  canonicis  ipse  primus  instituit.  Prius  enim  1035—1043. 
cum  prebenda  tenuis^  fere  videretur,  XXX  convivia^,  quae 
Libentius  episcopus  per  annum  dare*^  statuit^,  adiectis  ex 
sua  parte  quibusdam  decimis,  ita®  ordinare  videtur,  ut^ 
5  cotidie  panis  albus  fratribus^  detur  ultra  solitam  annonam^; 
in^  dominicis  vero  diebus  unicuique  duplex  mellitae  copia. 
Nam  et  vinum  dari  fratribus  contra  naturam  Saxoniae 
disposuit,  quod  etiam  in  diebus^  suis  ferme  peregit.  Com- 
posita^  mensa  manum  vertit  ad  claustrum,  quod  ipse^,  dum 

10  prius  ligneum  esset,  lapideum  fecit,  forma,  ut  mos  est, 
quadrangula™-^,  vario  cancellorum  "^  ordine  ^  distinctum  et 
visu  delectabile.  Deinde  murum  civitatis  ab°  HerimannoP 
decessore  orsum  in  giro  construens  in^  aliquibus  eum  locis 
usque  ad  propugnacula  erexit,  alias ^  quinque  aut  YII  cubi- 

16  torum  altitudine  semiperfectum  dimisit.  Cui^  ab  occasu 
contra*  forum  porta  grandis  inhaesit  superque  portam  fir- 
missima  turris,  opere"  Italico*  munita  et  septem^  ornata 
cameris  ad  diversam  oppidi  necessitatem  ^. 

LXX^    Haec  dum  Bremae  operis  insignia  relinqueret,  (68). 
20  mox    ad    ecclesiae    Hammaburgensis^    aedificationem    toto 
cordis   amore  accingitur.     Ibi  enim  post  cladem  Sclavani- 

biis^  clericorum  magis^  in  dies^  crescere,  statuit  pedibus^  ire° 
in  sententiam  decessoris^  Libentii"^,  si  tamen  ecclesiam  et  clau- 
strum ante®  perduceret  ad  suum  statum^  (Bl^.  C). 

25  a)  canon,  mensam  G.         b)  tenus  Al;   fere  tenuis  BC.         c)  conuiua  Bl^. 

d)  dari  per  ann.  BC.  e)  ita  ordinavit  B2.  C.  f)  ut  alb.  detur  fratr.  panis 

ultra  sol.  annon.  cotidie  C.  g)  detur  fratr.  Bl.  C;  daretur  fratr.  B2.  h)  In 

Al.  Sib. 2,  C.  i)  diebus  ferme  Al.  k)  Comp.  ergo  mensa  C.  1)  ille  C. 

m)  quadra ta  50.      n)  cellarum  £1.  (7;  cellarium  £2.      o)  a  predecess.  suo  Herim. 

30  (Herm.  C72)  C.  p)  Hermann.  B.  q)  aliqu.  in  loc.  eum  G.  r)  Alias  Bl^. 

s)  Cui  eciam  ab  C.  t)  contra  forum  fehlt  BG.  u)  Ytal.  munita  op.  G.  v)  ornata 
septem  Bl. 

70 :  a)  Cap.  CIIH.  5 1.  C  (1).  2 ;  Cap.  LII.  B  2.  (G 2).  b)  Hammab.  fehlt  A 1 ; 
Hamab.  B  2. 

35  Schol.  53 :   a)  connubio  G  2.  b)  de  die  in  diem  G.  c)  in  sent,  ire  C 

d)  predecessoris  sui  G.  e)  antea  ad  suum  perdue,  statum  G.  f)  iiber  die  Stel- 
lung  des  Schol.  in  G  sieke  Kap.  69»  S.  130,  N.  v. 

1)  Vgl  ohen  Kap.  63  (61),  S.  123.  2)  Weitere  Stellen  iiber  die 
Art  der  Anlage  bei  Ducange,  Glossar  s.  v.  claustrum.  (L).        3)  Can- 

40  celli,  nach  Ducange-Favre  II,  80  ein  NefziverJc  aus  HoU,  Eisen  oder 
Stein,  in  fenestra  reticulata,  eine  Wand.  Ilier  ivohl  die  in  wechselndem 
opus   reticulatum   ausgefiihrte    Wandfldche.  4)   Vielleicht  dasselbe, 

was  sonst  opus  Gallicum  genannt  wird;  Dehio  und  v.  Behold,  Die 
kirchliche  BauMnst  des  Abendlandes  I,  5d9  ff.  5)  Sielie  oben  S.  94, 

45  i\r.  1.  6)  Sallust.  Catil.  50,  4:    isque  .  .  pedibus   in  sententiam  Ti. 

Neronis  iturum  se  dixerat.  7)  Siehe  oben  Schol.  42  (43),  unten  III, 
30  (29)  und  Schol.  76  (77).  (L). 

9* 


132  M.  ADAM  BREMENSIS 

1035—1043.  cam^,  quam  supra  ^  contigisse  retulimus,  XJnwanus^  archi- 
episcopus  et  cum  eo  dux  Bernardus  castrum^  nobile  de 
ruinis  antiquae  civitatis  elevantes  ecclesiam  et  diversoria*^ 
construxerunt  omnia  lignea^.  Alebrandus  vero  pontifex 
adversum®  crebras  hostium^  incursiones  aliquods  fortius  5 
presidium^  pro  inopia  loci'  necessarium  arbitratus  primo^ 
omnium  ecclesiam,  quae  constructa  erat  in  matris  Dei  hono- 
rem\  lapide  quadro"'  aedificavit.  Aliam  deinde  sibi  do- 
mum  lapideam^  fecit,  turribus  et  propugnaculis  valde  muni- 
tam.  Cuius  aemulatione  operis  dux  provocatus  et  ipse  lo 
domum  suis°  in  eodem  castro^  paravit.  Ita  prorsus  civi- 
tate  renovata  basilica  eadem  ex  unai  parte  habuit  domum 
episcopi,  ex  alia  pretorium'^  ducis^.  Yoluit  etiam  nobilis 
archiepiscopus  Hammaburg^  metropolem*  muro  circumdare^ 
Schol.54.  ac  munire  turribus,  nisi  velocior"^  eius  transitus  impedisset^  i5 
votum  eius. 

(69).  LXXI^    Trans  Albiam^   suo   tempore    ac    per   totum 

regnum   pax   firma  erat.     Principes  Sclavorum  Anatrog  et 

Schol.  54  (55).      Givitatem*    muro    circumdatam*    disposuit 
tribus    portis    et    duodeeim    munire^    turribus,    ita^    ut    primam  20 
episcopus,    alteram   advocatus,    terciam   prepositus,    quartam   de- 
canus,    quintarn    magister  scolarum,   sextam   fratres  et  canonici, 
alias  sex  cives  adhibitis  sortirentur  custodiis  ^  (B  P,  (2).  C). 

a)Slauon.  £2;    Slauan.  C2.       b)  Unnuan.  5 !» ;   Vimuan.  ^Ib;    Unuan.  B2. 
c)  castra  A  1 ;  claustrum  BC;  castrum  Lappenberg.        d)  divers,  omn.  constr.  lign.  C.  25 
e)  adversus  ^Ib.  2.  C.        f)  ostium  Bl^.       g)  aliquot  Al,  daselbst  presidia  sogleich 
korr.  presidium.       h)  praedium  B2.       i)  necess.  loci  C2.        k)  primus  C,       1)  ho- 

nore  JBC     m)  quadra  J.  1;  quadrato5  2.     n)  lapidamJS2;  fee.  lapideam  C     o)  suis 

impendiis  in  eodem  pene  loco  Bl.       p)  loco  Bl.  C;  fehlt  B2.       q)  parte  una  C. 
r)  domum  praetoriam  B2.         s)  Hamab.  B2.         t)  metropole  murum  Al;  metro-  30 
polim  B2.C.         u)  circumdare  muro  BC,         v)  velociter  B.         w)  Ipedisse  Bl^; 
impediuisset  B2;  uotum  eius  imped.  C. 

71:   a)  Cap.  CV.  £1.  02;    Cap.  LIH.  B2.  (02);    kein  neueslKap.    in  CI. 
b)  Alb.  enim  suo  C. 

Schol.54:  a)  circumdari  02.         b)  munire  fehlt  02.         c)  turribus,    ita  ut  35 
clerus  sex  turres,  ciues  sex,  adhibitis  seruarent  custodiis  B2. 

1)  Ohen  Kap.  42-45  (40-43).  (L).  2)  Vgl  ohen  Kap.  60  (58).  (L). 
3)  Nach  Lappenberg,  Hamburg.  RechtsaUertiimer  I,  S.  IV  da,  tvo  spelter 
der  so  gen.  ScJiauenhurger  Hof  stand,  in  der  Ndhe  der  Jakob  iJcircM  und 
Niedernstra/3e.  Doch  ivar  nach  C.  F.  Gaedechens,  Histor.  Topographie  40 
d.  Freien  u.  Hansestadt  Hamburg  (Hamb.  1880j  S.  19  der  Schauen- 
burger  Hof  viel  jiinger;  vgl.  das.  S.  12 /f.  3Ian  Jcann  nach  Adam  nur 
sagen,  da^  dieses  Haus  des  Herzogs  von  ca.  1035  dicht  bei  dem  alten 
Dom  lag.  4)  In  B\^  ist  das  Scholion  auf  das  Wort  murum  oben 

S.  131,  Z.  12    bezogen,    also   auf  Bremen   und  den  dortigen  Mauerbau.  45 
Aber   der  Inhalt  iveist  auf  Hamburg  hin.     In  C  steht   das  Schol.  bei 
Kap.  70  Anfang,  in  J52  auf  dieser  Seite  etwa  neben  Z.  9. 


LIB.  11,  CAP.  LXX— LXXIT.  133 

Gneus  et  Ratibor  pacifice  ad  Hammaburg  venientes  duci  1035—1043. 
ac  presuli  militabant.  Sed  cum  diverse  modo  et  tunc  et 
nunc  in  gente  Winulorum^  dux  et  episcopus  laboraret^, 
scilicet*^  duce  pro  tribute,  pontifice  vero  pro  augenda'^ 
6  christianitate  laborantibus®,  videtur^  mihi  ^  iam  dudum 
studio  sacerdotum  cbristianam »  religionem  ibidem  conva- 
luisse^,  si  conversionem  gentis  avaricia  principum  non  pre- 
pediret. 

LXXII^.    Archiepiscopus   igitur  pro  legatione   sibi  ad  (70). 
10  gentes  credita   more   predecessorum^  sollicitus  coadiutores  Schol.55. 
predicationis^  ordinavit  episcopos,  Rodulfum"^  ex  capellanis® 
in   Sliaswig^-^,  Abhelinum^  in   Sclavaniam^,  Wal^   a  Bre- 
niensi^  choro    consecravit^  in  E-ipam*,    ceteris^  qui   supra ^ 
fuerunt™  adhuc  viventibus  et  in  vinea  Dei"^  non  ociosis  ^. 

15  Schol.  55  (56).   Ferunt*  archiepiscopum  Goloniensem  nobilissi- 

mum  Hermannum '^  veterem  de  Brema  querimoniam  renovasse*-^. 
Sed  et  ipse  tam  auctoritate  Bezelini^  quam  triennali  silentio 
repulsus  archiepiscopo  nostro  satisfecit,  [et«]  per  integrum  men- 
sem Goloniae*^  in  convivio  secum  habuit®  (Bl\{2).  C). 

20  a)  Win  []  nul.  B  la.      b)  ^  1.  J5  2 ;  laborarent  B 1.  C.      c)  duce  scil.  C.      d)  chri- 

stian, augenda  BC,  e)  laborant.  fehlt  C.  f)  augenda,  iam  dudum  sacerd.  studio 
Christiana  ibid,  relig.  convaluisset  C.  g)  Christiana  ibidem  religio  51^.2;  Chri- 
stiana religio  ibidem  B  lb. 

72:   a)  Cap.  CVI.  Bl.  0(1).  2;    Jcein  neues  Eap.  in  B2.  (C2).         b)  predec. 
25  suorum  soil.  G.       c)  predic.  sue  ord.  C.       d)  Rodulfus  Al;  Rodolfum  G2.      e)  cap. 

suis  in  C.      f)  Sleswich  J51a;  Sleswig  Bl^',  Slesuich  B2.      g)  Albellin.  J51;  Abelin. 

B2\  Abellin.  C.         h)  Walonem  Bl.         i)  ab  remensi  Al.         k)  consecr.  fehlt  C. 

1)  cet.  vero  qui  C.       m)  superfuerunt  Bl.  C.       n)  Domini  BC. 

Schol.55:    a)    Quo   tempore   Herimannus  (Hermann.  0  2)   nobilissimus  Colo- 
30  niensis  archiepiscopus  vet.  de  Br.  quer.  renovavit  O.       b)  Ezelini  Bl^.      c)  et02, 

fehlt  £la,  01.       d)  sec.  Colon,  hab.  in  conviv.  O.       e)  das  Schol.  hat  Vedel  so  ver- 

dndert:   Archiepiscopus  Coloniensis  renouauit  ueterem  litem  de  Bremensi  ecclesia. 

Sed  auctoritate  Bezelini  et  triennali  silentio  repulsus  destitit. 

1)  Dasselhe  TJrteil  begegnet  unten  III,  23  (22)  als  Au/Serung  Konig 

35  Svend  Estridsens.  2)  Rudolf  ivurde  nach  den  ubereinstimmenden 

Nachrichten  der  Ann.  Hildesheim.  und  der  V.  Godehardi  prior  Kap.  31 

(SS.  XI,  190;    Vita  posterior  Kap.  23,   ebda.  S.  208;  1026  Bischof  von 

Schlesivig;  er  kann  also  nicht  von  Erzhischof  Bezelin-Alehrand  geweiht 

sein.        8)  Als  Bischof  von  Oldenburg.    Als  Stephanus  Antiquae  urbis 

40  episcopus   unterschreibt  er  die  Akten   der   Maimer  Synode  von   1049 

(J.-L.  4188;,  Behio  I,  Krit.Ausf.  S.  69;   Bre/3lau,  Forsch.  usiv.  I,  406. 

4)  Sein  Vorgdnger  Odinkar  d.  Jiing.  ist  nach  Schol.  59  (60)  im  gleichen 

Jahre  wie  Bezelin  (1043),  nach  Ostern  (April  S),  gestorben,  Bezelin  am 

15.  April.    Also  mu/3,  wenn  Wal  noch  von  Bezelin  geweiht  ist,  Odinkar 

45  wohl  vorher  sein  Bistum   niedergeleqt   haben.     1049  unterschreibt  Wal 

die  in  N.  3  genannten  Akten.        5)"  II,  64  (62),  S.  123/^'.        6)  Matth. 

20,  1  ff.  (L).       7)  Hermann  II.  1036—1055.   (L).       8)  Vgl.  oben  II,  Q, 

S.  65,  Z.  18  9nit  N.  5. 


134  M.  ADAM  BREMENSIS 

(71).  LXXIII^    Anno  pontificis  YI.  ^  manu  fortis^  imperator 

1039.  Conradus*'  obiit,    et  successit  ei  filius^  Heinricus^,    ille  qui 
rJaw.  4;.  ijjjgpQg   (Jomuit^.     Eodemque^  tempore   memorabiles  aqui- 
lonis^  reges  obierunt  Chnud^-^  etOlaph^-^,  germani  fratres*. 
Quorum^  alter,  videlicet  Olapb^  rex  Sueonum,  successorem  5 
regni  habuit  filium,  de  quo  supra  diximus,  lacobum.     Sub^ 
C.1028— 1039.  quo   iunior  Suein"',  filius  Wolf",   militavit   in  Suedia^  XII 
annis,   qui^   retulit  nobis  ^  lacobo    regnante  christianitatem 
late    in    Sueonia    difFusam    esse.      Alter "^    frater'^,    id   est^ 
Chnud^,    in    Anglia*    decessit    tenuitque    regna    Danorum,  10 
1014— 1035.  Anglorum    ac  Nortmannorum  in  ditione    sua"  per  XXII ^^ 
annos. 

(72).  LXXIIII^   Post  cuius^  mortem,  ut  ipse  disposuit,  succe- 

dunt^  in  regnum  filii  eius°,  Haroldus*^  in  Angliam,  Suein® 
in  Nortmanniam  ^,  Hardechnuds  in  Daniam.  Iste  cum  esset  15 
filius  [Imme^]  reginae,  sororem  babuit  eam^,  quam  cesar 
Heinricus^  in^  coniugium  postea  recepit^.  Ceterum  Suein® 
et  Harold^  a  concubina'^  geniti  erant;  qui,  ut  mos  est  bar- 
baris,  aequam  tunc"^  inter  liberos  Chnud"  sortiti  sunt  par- 
1035—1089.  tern  bereditatis.  Haroldus*'  in  Anglia  triennium  regnavit.  20 
Contra  P  quem  frater^i  a  Dania  veniens  in  Flandria  clas- 
sem  adunavit.  Sed  rex  Anglorum  morte  preventus  "^ 
bellum  diremit.  Hardechnud"*  Angliam  simul  possedit  et 
Daniam. 

73:   a)  Cap.  CVII.  £1.  02;    Cap.  LIUI.  B2.  (C2);   kein  neues  Kap.  in  CI.  25 

b)  fort.  Romano  rum  imp.  Conr.  B;  fort.  Conr.  Romanorum  imp.  C.  c)  fil. 
eius  H.  CI.  d)  Henric.  £.  e)  perdomuit  C.  f)  que  feMt  BC.  g)  aquilones 
Al.  h)  Chund  Al;  Kanutus  Bl;  Chnut  B2;  Knut  C.  i)  Olauus  Bl.  k)  quo- 
rum CI.        1)  sub  Bla.        m)  Sueno  ^1;  Suen  B2.        n)  Wlff  £la;  Ulff  Bl\2. 

o)  Sueonia  Bl.      p)  qui  eciam  nob.  retulit  C.      q)  Alt.  vero  frat.  C.      r)  fratrum  B.  30 
8)  scilicet  C.       t)  Angliam  cessit  BC.       u)  in  dit.  sua  feMt  B2. 

74:    a)  Cap.  CVIII.  B1.C2;    kein  neues  Kap.  in  B2.C1.  (2).         b)  eius  B2. 

c)  succed.  ei  fil.  eius  in  regn.  C.         d)  Haraldus  J5  2.         e)  Sueno  jBI;    Suen  B2. 
f)  Nortmannia  J.  1 :  Nordwegiam  Bl;  Nordmanniam  B2.C.        g)  Hardechund  J.  1 ; 
Hardecund  Ann.  Saxo;  Hardeknut  jBl.  C;  Harde  Chnut  B2.  —  Hard,  autem  J.1,  35 
aut.  fehlt   BC.  Ann.  Saxo.  h)  Imme  BC.  Ann.  Saxo,    fehlt  Al;    Ymme  B2, 

i)  Henric.  B.  k)  postea  in  coniug.  accepit  C.  1)  Haroldus  B 1 ;  Harald  a  Con- 
nubia  (statt  concubina^  B2.  m)  tum  £1*.  n)  Chund  Al;  Kanuti  Bl;  Chnut 
B2;  Knut  C.  o)  Haraldus  B2;  Har.  ergo  in  C.         p)  contra  Bl^.         q)  frat. 

Hardeknut  a  B  la.         r)  Hardechund  A  1 ;  Hardeknut  B 1 ;  Hardechnut  B  2 ;  sicque  40 
Hardeknut  C. 

1)  Adani   reclmet  1034   ah    erstes  Jahr  Bezelins  und   hezeichnet 
danacli    1039    riclitig    als    sechstes.  2)   Knut   starb   am    11.   Nov. 

1035.  (L).  3]  Er  starh  nacli  Geijer,  Geschichte  Schicedens  I,  126  iwi 
J.  1024;  im  J.  1021/22  nach  Maurer,  Bekehrung  II,  556.  4)  Sohne  45 
derselben  Mutter  unhekannten  Namens,  ohen  Schol.  24  (25),  8.  95,  N.  6 
^md  Kap.  39  (37),  S.  99.  5)  Gunhild,  ohen  S.  Ill,  N.  7.  6)  Alfve^i 
Oder  Alfgiva;  Lappenberg,  Gesch.  Englands  I,  482.  7)  Harold  starh 
am  17.  Mdrz  1039.   (L). 


LIB.  II,  CAP.  LXXIII— LXXVII.  135 

LXXV*.   Illo  tempore  Suein^  iunior,  dum  in  Anffliam  C^^)- 
iter   ageret,   maritima*  Hadeloae^  navibus  appulit.     Quern  -'^^^^/^^• 
proxima  quaeque  locorum  more  pyratico  vastantem  milites 
quidam  archiepiscopi  capiunt  et  in  presentiam  eius  pertra- 

6  hunt.  Ille  vero  captivum  cum  honore  recipiens  Bremam 
duxifc  et  iuncta  secum  amicitia^  post  aliquot®  dies  regie 
donatum  permisit  abire.  Hoc^  nobis  de  se  rex  ipse  narra- 
vit,  summa  laude  predicans^  ilium  archiepiscopum,  forma 
corporis  et  liberalitate  ^  animi    omnibus  acceptum.     Retulit 

10  etiam^  circumstantibus '^  de  regie  pontificis  apparatu  et 
tesauro  ecclesiae  inaestimabili,  quem  se  ait  Bremae  vidisse, 
et  alia  multa. 

[LXXYI*.    Alebrandus^  archipresul  omnibus  acceptus  (74). 
a  Bernardo^  duce  ac  germane  ducis^  Thiadmaro^  pro  libe- 
ls ralitate®  animi  valde  honoratus  est.    Solis  invisus  erat  male- 
factoribus,    sicut  marchioni^-^  Utoni,   cuius  superbiam^  ipse 
confudit  sua  magnanimitate^]. 

LXXYII^.  Interea^  secundus<^  filiorum  Chnud*^,  qui 
regnavit  in  Nortmannia®,  Suein^,   obiit^.     Tunc  Nortmanni 

20  elegerunt  Magnum  ^,  qui  erat  filius  ^  Olaph  ^  martyris  a  con- 
cubina.  Magnus^  statim  invadens  Daniam  possedit^  duo 
regna,  Hardechnud^  rege  Danorum  cum"^  exercitu  morante 
in  Anglia'^.  Qui  mox  adversus  Magnum  pugnaturus  con- 
sanguineum'^  Suein^  classi  prefecit.    Suein^  victus  a  Magno? 

26  cum  in  Angliam  remearet,  Hardechnud^  mortuum  repperit^. 

*)  tempestate  maritima  B.  C2. 


75:   a)  Cap.  CIX.  Bl.  C2;    Cap.  LV.  B2.  (0  2);    kein  neues  Kap.   in  CI. 
b)  Sueno  Bl;    Suen  B2.  c)  Hadoloe  £lb;    Hatheloe  C.  d)  amiticia  Al. 

e)  dies  aliquot  BC.      f)  Haec  BC.      g)  ilium  predic.  C.      h)  libertate  B2.      i)  etiam 
30  de,  de  getilgt,  A  1.       k)  circonstant.  A  1. 

76:    a)  das  Kap.   fehlt  Al;     Cap.  CX.  Bl.  C(l).  2;     Cap.  LVI.  B2.  (C2). 

b)  Alebr.  enim  arch.  B2;  Alebr.  autem  arch.  C.      c)  duce  Bern,  ac  eius  germano  C. 

d)  Thiedmaro  B2.         e)  libertate  51a.  2,        f)  utoni  march.  C.         g)  superb,  sua 

confudit  magnaa.  C.  h)  hier  folgen  in  B2  die  Sdtze:   Ipso  tempore  —  trucl- 

35  data  fertur,  S.  136,  Z.  1—5. 

77:  a)  Cap.  CXI.  £1.  C 2;  Cap.  LVII.  (hinter  trucidata  fertur  inB2).  C2;  hein 
neues  Kap.  in  CI.  b)  Interea  —  reperit  ^Z.  25y  scftZteySf  C2  in  Elammern  ein.  c)  fil. 
secundus  5  2.  d)  Chund  Al;  Kanuti  51,  vgl.  N.  f ;  Chnut  52;  Knut  C.  e)  Nord- 
wegia  51;  Nordmann.  5  2.  C.  f)  Kanuti  Sueno,  qui  regn.  in  Nordw.  obiit  51; 
40  Suen  5  2.  g)  Magnum  filium  C.  h)  Olaui  51.  i)  Magn.  ergo  st.  C.  k)  duo 
regna  possed.  C.  1)  Hardechund -4 1 ;  Hardeknut  51.  C;  Hardeclinut  5  2.  m)  in 
Angl.  cum  exerc.  morante  C.  n)  consang.  suum  Suein  C.  o)  Suenonem  51; 
Suen  5  2.       p)  Sueno  51;  Suen  5  2;   Suein  ergo  a  Magno  vict.  C 


1)  Graf  von  Stade,  seit  1056  Markgraf  der  NordmarJc.        2)  Er 
45  starh  uni  1036.   (L).        3)  Er  starb  am  8.  Juni  1042.   (L). 


136  M.  ADAM  BREMENSIS 

urn  1040.  [Ipso*  tempore  ferunt  Ascomannos  ef^  pyratas*  per  ostium^ 
Wirrahae^  progressos®  venisse  usque  ad  Lismonam,  inspe- 
rate  omnia  vastantes.  Quibus  inde  redeuntibus^  ad  naves 
bellum  ad  Aunon  illatum  est,  ibique  maxima »  pars  eorum 
trucidata^  fertur^].  5 

C^^).  LXXYIII  ^    In  ^  cuius  ^  locum  Angli  ^   prius  elegerunt 

1042/43.  fratrem  eius^  Eduardum"^-^,  quem  de  priori  marito^  Imma® 
genuit,  vir  sanctus^  et  timens  Deum*.  Isque^  suspectum 
habens  Suein^,  quod  sceptrum  sibi^  Anglorum  reposceret, 
cum  tyranno  pacem^  fecit,  constituens  eum  proximum^  se  10 
mortuo^  regni  Anglorum  heredem,  vel°^  si  filios  susceperit^ 
Tali°  pacto  mitigatus  Suein^  in  Daniam  remeavit.  Multa^i 
prelia  Suein"^  cum  Magno  feruntur^  Tociens*  Suein  victus 
ad"  regem  Sueonum  fugiens^  pervenit  Anundum". 

C^S).  LXXYIIII^.     Victor*^  Magnus  Daniam °  et  Nortweiam^  15 

1042.  optinuit^.  Ad  quem  noster®  archiepiscopus  usque  ad^ 
Sliaswig^  pro  colloquio  venit  ^,  habens  in  comitatu  suo 
ducem  Bernardum  et  Thiadmarum,  episcopum  Hildinemen- 
sem^-*^,  et  Rodulfum,  eiusdem^  civitatis  episcopum.  [Iste^ 
Thiadmarus  a  Dania^  oriundus"^  cum  regina  Grunhild^  ad-  20 
venit,  cuius  °  patrocinio  ille  meruit  HildinensemP  episcopa- 
tum.  Nam  barbarice  Tymmo^i  vocabatur].  In  eo''  collo- 
quio   soror  Magni  regis  ^  Ordulfo^  ducis*  filio   desponsatur. 

a)  das  eingeUammerte  fehltAl;   Cap.  CXII.  Bl.  C2;   kein  neues  Kap.  in  CI; 
Ipso  —  fertur  steht  hinter  sua  magnanimitate  (S.135,Z.n)  in  B2\  lUo  temp.  B\^;  25 
Ipso  veto  temp.  Ascomanni  et  pyrate  C.  b)  et  fehlt  B2.  c)  hostium  CI. 

d)  Wisere  jBI.  e)  progress!  usque   ad   Lismonam  venerunt  C.  f)  ad  nav. 
redeunt.  C.        g)  C;  magna  B.       h)  trucidati  feruntur  Bl;  trucidata  est  C. 

78:  a)  Cap.  CXIII.  Bl;    kein  neues  Kap.  in  B2.  C.         b)  In  locum  Harde- 
knut  (Hardekunt  Bl^)  defunct!  £1;    Mortuo  ergo  Kardeknut  (igitru-  Hard.  C2)  C.  30 
c)  Angli  in  loc.  eius  elegerunt  (eleg.  fehlt  C2)  fratrem  eius  C.        d)  Adwardum  Bl. 

e)  Ymma  B2.  f)  magnus  B2.  C;  virum  magnum  et  timentem  Deum  Bl.  g)  Is 
Bl;  Cap.  CXIII.  C2.  h)  Suenonem  Bl;  Suen  B2.  i)  Anglor.  sibi  J5C.  k)  pa- 
cem  cum  tyr.  fecit  BC,  1)  proximum  sibi  post  mortem  C.  m)  eciam  C.  n)  susci- 
peret52,  C.  o)  Tali  itaque  pacto  C.  p)  Sueno^l;  Suen  £2;  Suein  mitigatus  C.  35 
q)  et  multa  cum  Magno  prelia  exercuit  C.  r)  Suenonis  Bl;  Suen  B2.  s)  acta 
feruntur  B2.  t)  Sueno  (Suen)  tociens  B;  Qui  sepius  victus  C.  u)  ad  Ammdum 
reg.  Sueon.  fug.  pervenit  C.       v)  ucniens,  von  gleichzeitiger  Hand  korr.  fugiens,  Al. 

79:  a)  Cap.  CXniI.  Bl.  C2;  Cap.  LVIII.  B2.  (C2);  kein  neues  Kap.  in  CI. 
b)  Victor  ergo  M.  C,  c)  Dan.  obtin.  simul  et  Nor.  C.  d)  Nordwegiam  jBI.  CI;  40 
Noruegiam  B2;  Norwegiam  C2.  e)  archiep.  noster  C.  f)  ad  fehlt  C.  g)  Sles- 
wlch  Bl;  Slasuig  B2.  h)  Hildinensem  £;  Hildensemensem  (Hildensemmens.  C2) 
episc.  C.  i)  eiusdem  Sleswich  ciuit.  Bl^;  eiusd.  ciuit.  scilicet  Sleswich  episc.  jBI^. 
k)  das  eingeklammerte  BC,  fehlt  Al.  1)  Dacia  C.  m)  ortus  B2.  n)  Gunild 
B2.         o)  Cuius  Bl^.  p)  Hildensemmensem  C2,         q)  Tymme  B2;  Timmo  C.  45 

r)  quo  C.        s)  Ordulpho  B2,       t)  fil.  duels  C. 

1)  HardeJcnuts.    Der  Ziisatz   in  BC  Idftt  icieder  jede  Einfiigung 
in  den  alien    Text  vermissen.  2)  Eduard  den  Bekenner,  gekront 

1043  zu  Ostern  (Apr.  S).  (LJ.       3)  Ethelred  dem  Unberatenen.       4)  VgJ. 
Judith  8,  29:  mulier  sancta  .  .  et  timens  Deum.  (L).      5)  Im  J.  1042.  50 
Steindorff,  Jahrb.  I,  214  f.        6)  1038—1044.  (L).        7)  Wulfhild.  (L). 


LIB.  IT,  CAP.  LXXVII—LXX Villi.  137 

Qui   vix   peractis   nuptiis   in   gratiam   cognati   Haroldum^-^  1042. 
quendam,  principem  Danorum%  redeuntem  ab  urbe  aposto- 
lorum  trans  Albiam  obtruncavit  innoxium^.    Causa  *^  mortis  i\^oi'.  is. 
ea   fuit,   quod   de  regali  stirpe°  Danorum  genitus  propior^ 
5  sceptro  videbatur  quam  Magnus'^.    Ea^  res  initium  calami- 
tatis  peperit  in  familiam  ducis. 

Magnus®  autem  rex  pro  iusticia  et  fortitudine  earns 
fuit^  Danis,  verum  Sclavis  terribilis,  qui  post  mortem  Chnud^ 

.    Daniam  infestabant  *.     Ratibor^  dux  Sclavorum  interfectus  1043. 

10  est  a  Danis.  [Ratibor'  iste  christianus  erat,  vir  magnae 
potestatis^  inter  barbaros.  Habuit^  enim  filios™  octo,  prin- 
cipes  Sclavorum,  qui  omnes  occisi  sunt  a  Danis,  dum  pa- 
trem  ulcisci  quaesierunt^].  Ad  cuius  mortem  ulciscendam 
iam"  tunc   cum    [toto^]   exercitu  WinuliP   venientes   usque 

15  ad   Kipam    vastandam*   progressi   sunt.     Et    forte    Magnus 

rex   tunc   a  Nortmannia^i   rediens  Heidibam''  appulit.     QuiSchol.  56. 
mox  Danorum  copiis  ^  undique  collectis  egredientes  a  Dania 
paganos    in  campestribus  Heidibae^  excepit*.     Quindecim^ 
milia  feruntur   ibi   occisa^,    et"^  facta    est"  pax   et  laeticia 

20  Schol.  56  (57).     Magnus  rex  classe  magna  Danorum*  stipa- 

tus  opulentissimam  civitatem^  Sclavorum  lumnem^  obsedit^.  Glades^ 
par  fuit.  Magnus  terruit®  omnes  Sclavos,  iuvenis  sanctus  et  vitae 
innocentis,  ideoque  victoriam  dedit  illi  Deus  in  omnibus  (Bl^.  C). 

*)  vastando  BC,  vielJeicht  richtig. 

25  a)  Haraldum  B2;  quend.  Harold.  Dan,  principem  C.      b)  Cuius  mortis  causa 

ea  C.  c)  styrpe  Al.  d)  proprior  Al;  progenitus  prior  B2;  sceptro  propior 
quam  Magn.  esse  uideb.  C.  e)  Cap.  LIX.  B2.  (C2).  f)  erat  C.  g)  Chund 
A  1 ;  Kanuti  B 1 ;  Chnut  B  2 ;  Knut  C.  h)  Eat.  itaque  dux  C.  i)  das  einge- 
Mammerte  nur  BC,  fehlt  Al;  ratibor  5  la.        k)  inter  barb,  potest.  C. .      1)  habuit 

30  Bl<^.  m)  octo  fil.  Sclau.  princ.  C.  n)  lam  £1*.  o)  toto  BC,  fehlt  Al. 

p)  Winnuli  Bl>^.  q)   Nordwegia  Bl;    Nordmann.  B2.C.  r)  Heidbu  £1*; 

Hettebu,  von  zweiter  Hand  am  Rande,  Bl^;  Heydebium  B2.  s)  Heidbu  Bl^; 
Heithbu  Bl^;  Hedeby  B2.  t)  recepit  J.1.  u)  et  quind.  milibus  occisia 
facta  est  C.       v)  Et  51. 

35  Schol.  56:  a)  stipat.  Dan.  C.       b)  Sclav,  obsed.  civ.  I.  C.        c)  lumme  Bl^) 

luminem  C  2.       d)  evades  B 1*.      e)  omn.  terruit  C. 

1)  Den  Sohn  des  Thurhill  SpraJcalocg  (rgl.  iiher  diesen  z.  B.  Cnu- 
tonis  regis  Gesta  passim).  Er  hatte  Gvnhild,  eine  Schwestertoehter 
Knuts  des  Grofden  und  des  Wirfhgeorn,   eines  Fursten  der  Slaren,  ge- 

40  heiratet.    (L).  2)  Am   13.  Nov.   nach   dem   Necrol.  Lunehurg.    (L). 

Uher  das  Jahr  s.  WedeJcind,  Noten  II,  55—57.  3)  SaUust.  Catil. 

51,  33:    Sed  ea  res  magnae  initium  cladis  fuit.  (K).  4)  Vgl.  iiher 

das  Folgende  L.  Gieselrecht,  Wendische  Geschichten  II,  80  —  84. 
5)  Audi  die  Sachsen  unter  Herzog  Ordulf-Otto  sollen  anf  seiten  der 

45  Lfdnen  nach  isldndisclien  Quellen  teilgenommen  haben.  Siehe  Steindorff, 
L.  Giesehrecld  a.  a.  0.  6)  Am  28.  Sex)t.  1043  nach  nordischer  Ifher- 
lieferung. 


138  M.  ADAM  BREMENSIS 

christianis^  omni  tempore  Magni.  Eodem  vero  tempore^ 
Godescalcus^  post  mortem  Chnud^  regis  et  filiorum  eius 
rediens  ab  Anglia  contra  Sclavaniam^  venit  infestus,  omnes 
impugnans  magnumque  paganis  terrorem  incutiens.  De 
cuius  fortitudine  vel®  potentia,  quam  super  barbaros  habuit,  5 
postea^  dicemus. 

(76).  LXXX^.    Et  haec  quidem   forinsecus  dum  varia  sorte 

gesta^  sunt,  in^  Bremis  status  rerum  labefactari^  cepit: 
*^summisque^  negatum* 
Stare  diu\  10 

nostrae  quoque  invidit  prosperitati.  In  diebus®  illis  nobi- 
lissima  senatrix  Emma^  obiit^,  uxor  quondam  Liutgeri^ 
comitis  [et^  soror  Meginwerki\  episcopi  Podarburnensis'^], 
sed  iam^  vidua  per  annos  XL™-^,  totum  fere  quem  habuit 
ingentem  tesaurum  pauperibus  et  ecclesiis  dispersit™-*^.  15 
Corpus^  eius  requiescit"  in  Bremensi  ecclesia^,  anima  eius^ 
gaudeat^  in  celesti  requie.  Illa'^  dum  adhuc  viveret,  Bre- 
mensi ecclesiae  cortem  Stiplaga^  iuxta  Rhenum  dedit. 
Lismona*  vero,  nescio  pro  quo  filiae  delicto,  in  partem  cessit 
imperatoris  Conradi;  pro  qua  re  Gisla  regina  eo  tempore   20 


Al.B. 
visitavit  Lismonam. 


a 

Bremam  accedens^  fratribus  multa 
bona  fecit  ecclesiae  et  omnibus  indi- 
genis,  deinde  Lismonam  cum  archi- 
episcopo  visitavit.  25 

a)  Christ,  deinceps  omni  C.         b)  Godescaldus  A 1 ;  Godeschalcus  B  2 ;  Gote- 
scalcus  C.         c)  Chund  J.1;  Kanuti  Bl;  Chnut  B2;  regis  Knut  C.  d)  Slauon. 

JB2;   Slauan.  (72.        e)  et  C. 

80:   a)  Cap.  CXV.  Bl.  C  (1).  2;    Cap.  LX.  JB2.  (C2).  b)  sunt  gesta  C. 

c)  in  fehlt  Bl.         d)  simulque  Bl^.         e)  dieb.  enim  ill.  JSl,  enim  iiber  der  Zeile  30 
nachgetr.  B i^.        f )  Imma  Bl;  C  1  hat  am  Rande:    Lismona  et  Stiplaga  de  predio 
domine  Emma  fuerunt.  g)  Ludgeri  Bl;  Liudgeri  52.  C,  h)  das  eingeklam- 

merte  nur  BC,   fehlt  A 1.  i)  Megimiuerki  Bl;    Meginuercki  B2.  k)  Podar- 

burnis  £la;    Paburnis  getilgt,  von   zweiter  Hand  Paterburnis,  Bl^;    Podarbis  B2; 
Padarburnensis  G.         1)  vidua  iam  BC.         m)  XL  que  ingent.  thesaur.  quem  hab.  35 
tot.  fere  paup.  et  eccl.  disp.  C.      n)  Cuius  corpus  C      o)  in  Brem.  requ.  ecclesia  C, 
ecclesia  am  Rande  nachgetr.  CI.         p)  anim.  vero  gaud.  C.         q)  gaudet  B2.C2. 
r)  Que  C.       s)  Stiplage  B  2.       t)  lismona  B  U.  C 1. 

1)  Vgl.  Wigger,  MecJdenhurg.  Annalen  1042/43,  S.  71 ;  loahvschein- 
lich  dock  im  Jahre  1043.  2J  Unten  III,  Kap.  19  (18).  ^)  Vgl.  40 

Cicero,  In  Catilinam  1,1,  §  S:  labefactantem  statum  rei  publicae. 
4)  Lucan.  Pharsal.  I,  70.71:  Invida  fatorum  series  summisque  nega- 
tum  Stare  diu.  5)  Ayn  3.  Bezemher  1038.  Necrol.  Luneburg. ;  CJiron. 
bo'ev.  Brettiense  unter  Alebrand.  (L).  Vgl.  v.  Uslar-  Gleichen,  Das  Ge- 
schlecht  Wittekinds  des  Gr often  S.  80  f.  6)  Seit  1011,  Febr.  26,  also  45 
2S  Jahren.  (L).  7)  Vgl.  Ps.  111,9:  dispersit,  dedit  pauperibus.  (K). 
8)   In  der  Petershirche  (MarienJcirche).  9)  Dieser  nur  in  C,   also 

nicht  von  Adam  selbst  bericMete  Besucli  der  Kaiserin  in  Bremen  pa/3t 
sehr  wohl  in  den  Lauf  der  sonst  belcannten  Ereignisse;  Breftlau,  Jahrb. 
Konrads  II  Bd.  II,  863,  N.  1.  ^^ 


LIB.  II,  CAP.  LXX Villi— LXXXII.  139 

LXXXI*.   Anno  archiepiscopi  penultimo^  domus  sancti  C^^)- 
Petri  Bremae    conflagravit^    eiusque    flamma  incendii  clau-  ^^ 
strum  2  cum  officinis,  urbem  cum  aedificiis  totam  consumpsit, 
veterisque  habitaculi  nullum  remansit  vestigium.    Ibi  sacrae 
5  tesaurus  ecclesiae,  ibi  libri  et  vestes,  ibi  omnia  ornamenta  Schol.  57. 
consumpta^  sunt^.     Et  haec   quidem  rerum  dampna  facile 
possent^  recuperari,   si  maiora   non  pateremur   in   moribus 
detrimenta.    *Multum^  enim  distant^,  ut  quidam  ait,  'dampna 
morum  a  dampnis   temporalium   rerum,    cum  ilia  intra  nos 

10  sint,  extra®  nos  ista\  Sane  ex  illo  tempore  fratribus,  qui 
ante  canonice  vixerant,  extra  claustrum  vagantibus  regula 
sanctorum  patrum  per  multa  prius  secula  studiose  conser- 
vata  prime  negligentius  haberi  cepit,  deinde  funditus  ab- 
iecta  consenuit.     Et  sunt  anni  ab  ordinatione  sancti  Wille- 

15  hadi^,  cum  Bremensis  ecclesia  fundata  est,  usque  ad  finem 
Alebrandi,    quando    eadem    ecclesia    combusta    est,    anni^  _,, 
ferme  CC*^LXX**^.    Combusta  est  autem  intrante  autumno,  .^h 
quod  est  IIP  idus  Septembris^.  sept.  ii. 

LXXXII^.  Archiepiscopus^  eo  tempore  in  Fresiam  iter 

20  egit^.     Is*^  conflagratione  templi  audita  mox^  pedem  retor-  Schol.  68. 

Schol.  57  (58).  Archiepiscopus  *  preposituram  Edoni*  tulit, 
pro  cuius  rei  zelo  iunior  Edo,  nepos  eius,  iratus  monasterium 
incendii.  Pro  cuius  sacrilegii  compositione  pater  Edonis  suam 
hereditatem  obtulit  ecclesiae.  Edo  vero  prepositus  lerosolimam^ 
25  peregrinus  abiit,  circa  ^  festum  sancti  lacobi  egressus,  rediitque  c.  Jmz.  25. 
in  proximo  pascha  (C). 

Schol.  58  (59).  Aiunt  enim  ^  quidam  invidorum  episcopum 
solum  naevum  superbiae  habuisse.    Unde^  inter  ipsum  et  Brun, 

81:   a)  Cap.  CXVI.  JBl.  C(l).  2;    Cap.  LXI.  B2.(C2J.  b)  sunt  cons.  C. 

30  c)  recup.  possent  C.  d)  Multa  Al.  e)  ista  extra  nos  C.  f)  Wilhadi  JBla. 
g)  anni  fehlt  C.       h)  Sempt  Al. 

82:  a)  Cap.  CXVII.  B1.C2;  Cap.  LXII.  B2.  fC2);  kein  neues  Kap.  in  CI. 
b)  Eo  temp,  archiep.  C.       c)  Qgit  Al.       d)  Qui  confl.  audita  ecclesie  mox  C. 

Schol.  57:  a)  tulit  IJEdoni  tulit  CI.        b)  Hierosolymam  C2.        c)  Circa  C. 
35  Schol.  58:  a)  unde  CI. 

1)  Mit  BucJcsicht  auf  das  folgende  Kapitel  mu(i  der  Brand  un- 
hedingt  1041  angesetzt  werden.  2)  Zur  Ausdrucksweise  Z.  3 — 6  vgl. 

ohen  S.  27,  Z.  5/6,  S.  41,  Z.  9— 11  und  die  dort  henutzten  Qiiellen. 
3)  Vom  Jahre  788   (oben  I,  12J  his  1042   Jidtte  Adam  nur  254  Jahre 

40  rechncn  diirfen.  4)   Die  beiden  nur  in  C  iiberlieferten   Scholien 

57  (58)  und  58  (59)  sind  ersichtlich  alt,  aber  da  58  (59)  unmoglich 
von  Adam  herriihren  kann,  ivird  audi  Schol.  57  auf  den  Bearbeiter 
der  Urhs.  von  C  zuriickgehen.    Siehe  EM.  <!  2.  5)   Das  Scholion 

scJieint  sich  naeh  seiner  Stellung  in  C  auf  die  Worte :  in  Fresiam  iter 

45  egit  zu  beziehen,  eine  Erkldrung  zu  dieser  Beise  zu  bieten. 


140  M.  ADAM  BREMENSIS 

1042.  sit,  iactisque  sequent!  aestate^  fimdamentis  ad  formam  Co- 
loniensis  ecclesiae^  disposuit  huius  nostrae  magnitudinem 
perducere^.  Et  profecto  credimus^,  si  longiorem  sibi  vitam 
fata  concesserint^,  omne  opus  ecclesiae®  finiturus  erat  pau- 
cis  annis®.  Tanta  erat  presulis^  animositas  et^  instancia  5 
in  omni  opere^,  precipue  vero  in  templi  aedificatione. 
Porro  sola  aestas,  quae  inceperat  hoc  opus,  fundamenta 
ecclesiae  iacta,  columpnas  et  arcus  earum  lateraque  in  altum 

1043.  erecta  vidit.    Transacta^^  hyeme,  cum  iam  festivitas^  immi- 
neret  paschalis^,    beatissimus  pontifex  Alebrandus  [pridie^  la 

Marz  30.  ante  cenam  dominicam],  credo  non  inscius^  vocationis  suae, 
ab  ecclesia  Scirnbeki™*,  nudis^  pedibus  accessit  Bremam"^. 
Ubi  multa  oratione  cum  lacrimis  effusa  Deo  et  Sanctis  eius 
commendavit  ecclesiam.  Cum  que  iam  febribus  tangeretur, 
navigio^  delatusP  est  ad  Buciensem'^  preposituram,  ibique  i* 
supervixif  dies  YII.     Sic  terrenum  phase  ^  celestibus  mu- 

^py.  15.  tans    azimis^    anima    eius    gaudens    transivit    ad  Dominum. 
At  vero  corpus  antistitis  cum  ingenti  luctu*  sequentium  et 
occurrentium  *  per  alveum  Wissulae^  fluvii  Bremam  depor- 
tatum  in  medio    novae,    quam    ipse^  orsus^  est,    basilicae  so 
tumulatum  est.     In  ^  quo  scilicet^  loco  primum  altare  mains 

Ferdensem  episcopum^,  contentio  erat  indigna^  episcopis,  et  hoc 
maxima  propter  superbiam  cuiusdam  Wolfridi^  advocati.  Qui® 
subita  et  miserabili  morte  obiit,  sicut  archiepiscopus  (G). 

*)  Scirnbeki™  vel  Stade,  ut  alii  affirmant,  nudis  B.  25 

a)  sequent!  anno  estatis  Al.  h)  perficere  BC.  c)  credimus  fehlt  C. 
d)  concessissent  BC.  e)  eccles.  paucis  perfecisset  annis  C.  f)  erat  illius  anim.  C. 
g)  et  in  omni  op.  instantia  C.  h)  Tr.  autem  h.  C.  i)  paschal,  immin.  fest.  C. 
k)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  A  1 ;  ante  fehlt  B  1 ;  domin.  cenam  C.  1)  non 
inscius  ut  credo  C.  m)  Scunheki  Bla;  Scunbek  JSlb;  Schirnbecke  £2;  Schirm-  so 
beke  C.  n)  Bremam  nud.  ped.  accessit  C.  o)  navig.  ad  Buccensem  del.  est 
prepos.  C.  p)  celatus  Bl^.         q)  Huciensem  Bl;  Hucensem  B2.        r)  septem 

supervixit  dies  C.  s)  phase  Al.  t)  seq.  occurrentiumque  C.  u)  Wisere  J51; 
Visulae  B  2 ;  Wisiu:ae  C.  v)'  tunc  ipse  B;  ipse  tunc  C.  w)  ortus  jB  2.  x)  mB  1. 
y)  similiter  C2.  35. 

Schol.  58:   a)  Wolfredi  C2. 

1)  Weder  der  alte  Kolner  nocli  der  alte  Bremer  Dom  sind  er- 
halten,  so  da/3  Adams  Anqahen  niclit  iveiter  nachziiprufen  sind.  Vgl. 
JDehio  I,  259/".  und  die  daselbst  in  den  Noien  verzeichneie  Literatur. 
2)  1043  am  3.  April  3)  Vgl  Levit.  23,  5. 6  (L);  Num.  28, 16. 17.  (K).  40 
'  J>as  irdische  Passah  mit  dem  himmlischen  Fest  der  ungesduerten  Brote 
vertauschend^ ;  azyma  (Ostern),  am  15.  des  Monats  Nissan,  also  ivohl 
eine  Anspielung  auf  das  Todesdatum  des  Erzbiscliofs.  4)  Yerqil  Aen. 
XI,  231:    ingenti  luctu;    vgl  VI,  868;  XI,  62  f.  (L).  5)  Brun  11, 

BiseJiof  von  Verden,  1034—1049.  (L).      6)  Das  hat  sicher  Adam  nicht  45 
geschriehen,  zurnal  die  Worte:  Qui  subita  —  archiepiscopus,  nicht. 


LIB.  II,  CAP.  LXXXII.  141 

situm  fuerat  iuxta  mausoleum*  sancti  patris  Willehadi.  Per^ 
idem  vero  tempus  apud  Magedburg'^  felicis  memoriae  Hun- 
frid**  archiepiscopus  obiit^;  illique^  successit  Engilhard^-^, 
reiecto  illo,   qui  sprevit  episcopatum  ^,  Winthero^-^.     Anno  Scliol.59. 

5  Domini  MXLIII.  contigit  depositio  dilecti  patris  nostri^  Ale-  1043. 
brandi,  circa  ^  diem  XVII.  kal.  Maii^    Haec  est  indictio  XI.  awU  i5. 
Yale  in  Christo,    pastor  amabilis,   et  tuo"^  g^^gi  nunquam^ 
obliviscende.     Transi  ad    pascha    celorum,   ubi    cum    agno 
paschali  epuleris*  in  azimis  sinceritatis  et  veritatis.     Reci- 

10  pere°-^  feliciter  in  aeterna  tabernacula,  ubi  cum  angelis  inde- 
ficua  laeterisP  beatitudine.  Quamdiu^  enim  temporali  no- 
biscum  fruebaris'^  vita,  pastoralis  curae  officia  nobiliter 
implesti;  vita  et  doctrina,  omnia  nobis  dulcia.  Nunc  autem 
'raptus  es,  ne  malicia  mutaret  intellectum^  tuum^;  ideoque^ -^^p- *.  n- 

15  pius  Dominus  'properavit  educere"*  te  *^de  medio  iniquitatum"*,  ebda.v.i4:. 
ut  fruetum  laborum'^  tuorum  pleniter   reciperes*,    etiam   si 
non"   feceras^  omnia  bona^,    quae  voluisti.     Ergo  iusticia^ 
tua  manet,  et  memoriale  tuum  non  derelinquetur'^  in  secu- 
lum  seculi. 

20  Schol.  59  (60).    Ipso  anno,  quo  decessit*  archiepiscopus,  mi- 

gravit  etiam  Odinkar^  Ripensis  episcopus.  In  die*^  paschae^ 
missam^  celebrans  ordinavit  rem^  suam  certus  extremorum 
(Bl^.  G). 

a)  mansol.  B 1,  kwr.  am  Rande  Bib,  b)  Cap.  LXIII.  B2.  (C  2).  c)  Maiged- 
25  burgh  Bl^;    Magdeburg  B2',    Magdaburg  C.  d)  Hunfridus  Bl.         e)  cui  Eng. 

reiecto  Winthero  qui  episc.  sprevit  successit  C.         f)  Engilhardus  Bl.       g)  Archi- 

episcopatum  £  2.       h)  Wintered  lb.       i)  nostri  fehlt  B2.       k)  Circa  J.  1.      1)  Maii. 

Indictione  XI.  C.  —  heCjBla.     m)  amabilis,  tuoque  C.     n)  iiq.  (nonq.)  Al.     o)  recip. 

jBI.  p)  laetaris  B2.  q)  Quandiu  Al.  r)  vita  frueb.  B.  s)  Ideoque  B.C2. 
30  t)  perciperes  Bl^.  C;   preciperes  Bl^;   percipies  B2.       u)  non  omnia  bona  perf.  C. 

v)  perfeceras  Bl.  C;  perfeceris  B2.         w)  derelinqu^tur  Al. 

Schol.  59:   a)  archiep.  decessit  C.      b)  Othencarus  £!».      c)  Qui  in  die  CI; 
Qui  diem  C2.       d)  missam  fehlt  C.       e)  rebus  suis  CI;  res  suas  C2. 

1)  Brzbischof  Hunfrid,  1023—1051,  Febr.  28.   (L).  2)  Engel- 

35  hard,    1051—1063,  30.  odcr   31.  August.  3)    Winither,    deutscher 

Kander  Heinrichs  III.  4)  1.  Co7\  5,  8:  epulemur  .  ,  in  azymis  sin- 
ceritatis et  veritatis.  (L).  5)  Luc.  16,  9:  recipiant  vos  in  aeterna 
tabernacula.  (L).  6)  Sap.  4:,  11:   intell.  eius;    ebda.  ?).  14:    placita 

enim  erat  Deo  anima  illius ;  propter  hoc  proper,  ed.  ilium  de  med. 
40  in.  (L).  _  7)  %9.3, 15:  Bonorum  .  .  laborum  .  .  fructus.  8)  Ps.  110,3; 
111,3.9:  iustitia  eius  manet  in  saeculum  saeculi;  Ps.  101,13;  134,13: 
Tu  autem,  Domine,  in  aeternum  permanes,  et  memoriale  tuum  in 
generationem  et  generationem.   (K).        8)  1043,  April  3. 


142  M.  ADAM  BREMENSIS 

LIBER   TEBTIUS. 

Nomen  Adalbert!  trutinat  pars  tercia  libri*. 

1043—1072.  I*.    Adalbertus   archiepiscopus   sedit   annos^  unum  de 

XXX  ^.  Yirgam  pastoralem  suscepit  ab  Heinrico'^  impera- 
tore,  filio  Conradi,  qui  a  Cesare  Augusto^  Romanorum  6 
imperatorum  XC.  erat  in  solio  ^,  exceptis^  illis,  qui®  simul 
regnabant^  cum  alteris.  Palleum^  archiepiscopale  ut  de- 
cessores^  sui  per  legates^  accepit  a  supradicto  papa^  Bene- 
dicto  2,  quern  in  ordine  Romanorum  pontificum  post  aposto- 
los  fuisse  CXLVII.  ^  repperimus.  Ordinatio  eius  facta  est  lo 
Aquisgrani*,  presented  cum  principibus  cesare™,  XII ^  epi- 
scopis  astantibus  et  manum  imponentibus.  Cuius  bene- 
dictionis  copiam  ipse  sibi°  multociens  maledicentibus  ob- 
iecit,  subridens  ac  dicens  se^  non  posse  *i  ab  aliquo  male- 
dici,  qui  a  tantis  ecclesiae  patriarchis^  ab  initio  et^  simul*  i5 
tam  sollempniter  benedictus  fuerit.  De^  cuius  viri  gestis 
et  moribus^  cum  difficile  sit  aliquid  dignum  scribere,  ad 
scribendura  nos  ea^  cogit  necessitas,  quoniam  promisimus 
libri^  liuius  tenorem,  o  venerabilis  presul  Liemare^,  usque 
ady  diem  tui  pontificatusJ"  extendere;  unde""  licet  stulte  20 
audacterque  introierim*  hoc  pelagus,  nunc  tamen  haut^ 
inprudenter  fecisse  yidear,  si  ad  litus  properabo.  In  quo° 
littoris  accessione  vix  aliquem  portum*^  video  inpericiae 
meae^.    Ita  plena  sunt  omnia  scopulis  invidiae  detractionum- 

in:  a)  der  Vers  fehlt  £lb.  2.  C2.  25 

1 :  a)  Cap.  CXVIII.  JS 1.  O  (1) .  2 ;  Cap.  I.  C  2.  b)  annus  B  !« ;  annis  B  lb.  2.  C. 
c)  undetriginta  B2,  C.  d)  Henric.  B.  e)  augusto  in  solio  Rom.  imp.  XC"^  se- 
disse  reperitiir,  exceptis  hiis,  qui  C.         f)  ecceptis  Al.  g)  cum  alt.  regnab.  C. 

h)  Pallium  B.C2.        i)  predecess.  C.        k)  leg.  suos  ace.  C.        1)  Bened.  papa  Bl^. 
m)  ces.  pres.  cum  princ.  C.         n)  astant.  eciam  XII  episc.  C.         o)  multociens  30 
sibi  BC,  vielleicht  richtiger.      p)  sibi  B2.      q)  posse  maled.  ab  aliquo  C2.      r)  pa- 
triarcis  51*;  patribus  C.     s)  et  fehlt  C2.     t)  et  sim.  et  tam  Bl^.     u)  Cap.  CXIX. 
B1.C2.         v)  ea  nos  B2;    ea  fehlt  C2.  w)  libelli  BC.         x)  Uemare  BU; 

Vemare  getilgt,   von  zweiter  Hand  iiber  der  Zeile  Limare,  B  !*>.         y)  ad  pontif .  tui 
diem  C.        z)  Unde  BC.        a)  hoc  introier.  pelagus  C.        b)  baud  BC.         c)  Al;  35 
quo  litore  (littore  B2.  C2)  ace.  B2.  C;   cuius  littoris  nur  Bl.  d)  imper.  mee 

port,  video  C. 

1}  Adam  hat  ivohl  icieder  einen  Katalog  oder  eine  Tcleine  Chronik 
eingeselien,  oben  S.  50,  N.  1.  6.       2)  Die  PaUiumurJcunde  Benedihts  IX. 
fur  Adalbert  liegt  niclit  nor,   an  ilirer  Stelle  die  Fdlschung  J.-L.  4119.  40 
Vgl.  Curschmann  S.  84.  86/*.  3)  JBenedikt  IX.  loird  im  Liber  ponti- 

ficalis  fed.  Duchesne  II,  210)  und  z.  B.  ebenso  im  Katalog  von  Bernolds 
Chronik  (SS.  Ill,  399;  ah  149.  Papst  gezdhlt,  Bemdikt  VIII.  als  147. 
4)  Heinrich  III.  ivird  etwa  Anfang  Mai  1043  dort  getvesen  sein,  Stein- 
dorff,  Jahrb.  J,  175/".;  Dehio  I,  179.  5)   Vgl.  Sallust.  Catil.  4,  5:   De  45 

cuius  hominis  moribus  pauca  prius  explananda  sunt,  quam  initium 
narrandi  faciam.  (K). 


LIB.  in,  CAP.  I.  143 

que*  asperitatibus,  ut  ea,  quae  laudaveris,  adulatione  car- 
pant^,  quae  vero  delicta^  reprehenderis,  dicant*^  fieri  ex 
malivolentia^. 

Cum®  tamen  ille^  vir  memorabilis  omni  genere  laudum 
5  possit  extolli,  quod  nobilis,  quod  §  pulcher,  quod  sapiens, 
quod  eloquens,  quod  castus,  quod^  sobrius\-  haec^  omnia 
continebat^  in  se  ipso,  et™  alia  item  bona,  quae  extrinse- 
cus  homini  solent  accedere",  ut  sit  dives,  ut°  felix,  ut  glo- 
riam  habeat^,  ut°  potentiam,  omnia  sibi  habunde  fuerunt^. 

10  Preterea  in  legatione  gentium,  quod  primum  est  Hamma- 
burgensis^i  ecclesiae  officium,  nemo  umquam  tam  stren- 
nuus  potuit  inveniri.  Item  in  divinis  ministeriis  sollemp- 
niter  obeundis,  in  honore  sedis  apostolicae,  in  fidelitate 
publicae    rei^',   in  sollicitudine    etiam^  suae   parrochiae  vix 

15  potuit*  habere  comparem,  aut"  qui  in  pastorali^  cura  vigi- 
lantior  esset  in  omnibus,  si  ita  perseveraret^.  Nam  cum 
talis  fuerit  ab  initio,  circa  fin  em  deterior  videbatur.  Ad 
quem  virtutis  suae  defectum  corruit  vir  non  bene  cautus 
tam   sua  negligentia    quam    ceterorum   inpellente    malicia. 

20  De  quibus  suo  loco  postea  latius  dicetur.  Quoniam  vero 
difficile  est  omnes  viri  actus  aut  bene  aut  pleniter  aut  in 
ordinem  posse  diffiniri^  a  me,  precipua^  gestorum  eius 
summatim  quaeque  delibans'^  affectu  condolentis  ad  eam 
pervenire  desidero^  calumpniam,  qua  nobilis  et  dives  par- 

25  rochia  Hammaburgensis^  et  Bremensis  altera^  vastata  est 
a  paganis,  altera  discerpta*^  est  a  pseudochristianis.    Igitur 


a)  detrectationumque  nur  B2.       b)  carpent  B2.       c)  dicta  Bl.       d)  fieri 

dicant  C.  e)  Cap.  II.  B2.(C2).  f)  vir  ille  C.  g)  quod  feUt  viermal  C. 

h)  et  statt  quod  C.  i)  sobr.  fuit  Bl.         k)  Haec  jBla.  2.  C2.         1)  in  se  ipso 

30  con  tin.  C.       m)  Et  J.1,  itemque  alia  bona  C.       n)  accipere  (?),  durch  Rasur  und 

von  derselben  Hand  korr.  accedere,  A  1 ;    accidere  B  2 ;  accidere   (das  i  mit  Verbesse- 

rung  in  CI),  videlicet  ut  C.      o)  et  C.      p)  habet  Bl^.       q)  Hamburg,  stets  Bl; 

Hamaburg.  stets  B2.        r)  rei  publicae  BC.        s)  etiam  jehlt  B2.       t)  poterat  C. 

u)  Aut  Al.         v)  cura  pastor.  C.         w)  perseverasset  B2.C.  x)  definiri  B2. 

35  y)  precipue  Al.         z)  delibemus  B2.         a)  deeiderio  JB2.         b)  altera  fehlt  B2, 

c)  direpta  B2;  est  fehU  C. 


1)  Vgl.  Sallust  Catil.  Praefatio:  Quae  delicta  reprehenderis, 
malivolentia  et  invidia  putant.   (L).  2)  Diese  erste  lobende  Cha- 

rakteristik  leitet  die  Darstellung  der  ersten  glucJcKchen  Halfte  von  Adal- 

40  herts  Pontifikat  ein,  eine  ziveite  mit  IJ error Jiebung  der  schlechten  Eigen- 
schaften  (unten  Kap.  36 — 40  (35 — 39),  genau  in  der  Mitte  des  Buches 
im  Umfang  A  I)  leitet  zur  zweiten,  ungliickUchen  Halfte  iiber.  Die 
Darlegung  der  Wandlung  im  Charakter  Adalberts  nacli  Adam  am  ein- 
gehendsten   bei   Meyer   von  Knonau,   Jahrb.  II,  124 — 145.     V()l.  audi 

45  P-  Teuffel,  Tndividuelle  PersonlicJikeitsschilderurtg  in  den  deutschen  Ge- 
schichtswerken  des  10.  und  11.  Jh.  (Beitr.  z.  Kulturgesch.  d.  M.-A.  u.  d. 
Renaissance,  Heft  12j,  S.  47 — 57. 


144  M.  ADAM  BREMENSIS 

narrationis  initium  tale  faciam,  ut  statim  ex  moribus  eius 
possint  omnia  cognosci^. 

11^.  Erat  nimirum  vir^  genere  nobilissimus  2,  honore 
primo  Halverstatensis '^  prepositus,  ingenio  acri^  et  instructo, 
nmltarum  artium  suppellectile;  in<^  divinis  et  humanisms 
prudentiae®  magnae  et  ad  ea,  quae  audita  vel  studio  col- 
legit,  retinenda  et^  proferenda  memoriae^  Celebris,  elo- 
quentiae  singularis^.  Turn  preterea,  quod  forma  corporis 
erat  spetiosus,  castitatis  amator^  fuit.  Largitas^  eiusmodi^, 
ut  petere  haberet  indignum,  tarde  aut  humiliter  acceperit^,  10 
prompte  vero  hylariterque  sepe  non  petentibus  largiretur. 
Humilitas  in  eo  dubia  videbatur,  quam  solis^  exhibuit  servis 
Dei,  pauperibus  et  peregrinis,  adeo  ut  sepe,  antequam 
cubitum  iret,  XXX  et  amplius  mendicantibus  ipse  genu 
flexo"^  pedes  lavaret.  Principibus^  autem  seculi  et  coaequa-  i5 
libus  suis  humiliari  nullo  modo  voluit.  In  quos  etiam  tali° 
zelo  exarsit  aliquando,  ut  hos  luxuriae,  illos  avaritiae,  quos- 
dam  infidelitatis  arguens  nuUi  demum  parceret,  quern  nota- 
bilem  cognovit '^.  Itaque.  multis  virtutibus  in  unum  vas 
congregatis  poterat  vir  talis  esse  dicique  beatus  ^,  nisi  20 
unum  viciumP  obstaret,  cuius  deformitas  omnem  decorem 
presulis'i  obnubilarat'',  lioc^  erat  cenodoxia^,  familiaris 
divitum  vernacula.  Ea*  prudenti  viro  talem"  invidiam  pe- 
perit,  ut  multi  etiam  bona,  quae  fecit "^  plurima,  dicerent  ^^ 

2:    a)  Cap.  CXX.  51.  C(l).2;    Cap.  III.  B2.  (C2).  b)  genere  vir  Bl.  25 

c)  Haluerstedensis  5 la ;  Haluerstadensis  Bl^.  2.  C.  d)  InAl.  B.  C2.  e)  magnae  pru- 
dent. C2.  f)velC2.  g)  memoria  Al.  h)  singlais  (singulais)  Al.  i)  lar- 
gitas  Bla,  k)  eiusm  (-modo  41);  vgl.  cben  I,  2,  S.  5,  N.  g;  //,  58,  S.  118,  N.  n. 
1)  sola  41.  m)  flexuCl.  n)  princip.  Bl.  o)  tali  aliq.  exarsit  zelo  C.  p)  ob- 
staret uicium  C.  q)  illius  C.  r)  obnubilaret  B.C2.  s)  Hoc  41.  JSlb.  t)  quae  30 
B2.  C2.      u)  talemqueJ-l;  talem  peper.  inuid.  C.      v)  fecit,  plurimi  dicerent  B2. 

1)  Vf/l  die  S.  142,  N.  5  avgefithrten  Worte  SaUusts.   (L).       2)  Er 
war   ein   Solin    des   Grafen   Friedrich,   Herren  zu    Goseck  und  seiner 
Gattin   Agnes    aus    dem   Hause  Weimar.      Vgl.  A.  Colin,    Wettinische 
Studien.     Neiie  31itteil.  d.  Tliuring. -Sachs.  Vereins  1839,  Bd.  4.     Dehio  35 
I,  179;    Steindorff  I,  282.  3)   Vgl.  ohen  S.  67,  N.  3.  4)  Divina 

et  humana  hditfig  bei  Sallust,  aber  audi  bei  anderen  Scliriftstellern. 
5)  Vgl.  Lampert  von  Hersfeld  z.  J.  1072,  SS.  rer.  Germ.  ed.  Holder- 
Egger  S.  134:  virgo  quoque,  ut  ferebatur,  ab  utero  matris  permane- 
bat.  (K).  Unten  Schol.  92  (93).  G)  Vgl.  Sallust.  lug.  96,  2 ;  (Sulla)  multis  40 
rogantibus  aliis  per  se  ipse  dare  beneficia,  invitus  accipere,  sed  ea 
properantius  quam  aes  mutuum  reddere,  ipse  ab  uulio  repetere. 
7)    Vgl.  unten  Kap.  40  (39).  8)  Ovid.  Metam.  Ill,  \^Q(f.):    dicique 

beatus  (Ante  obitum   nemo   supremaque  funera  debet).  9)  Ceno- 

doxia,  vana  gloria.    Dii  Cange.  10)  Fast  genau  dies  ist  das  Urteil  45 

Latnperts  a.  a.  0.:  Sed  has  in  eo  virtutes  nimium  in  oculis  hominum 
raorum  insolentia  et  iactantiae  levitas  obfuscabant.  Nur  die  schlecli- 
ten  Seiten   betont  voll  Abneigung  Bruno,  De  bello  Saxonico  Kap.  2 — 4. 


LIB.  Ill,  CAP.  I-III.  145 

fieri*   pro    mundana   gloria.      Sed   videant   huiusmodi^,   ne 
temere  ilium  iudicent^,  hoc  scientes,    quod  in  rebus  ambi- 
guis  absolutum    non   debet   esse   iudicium  ^,    et*^:    *in^   quo  i?om.  2,  i. 
alterum  iudicas^,  te  ipsum  condempnas'^. 
5  Nobis ^   autem,    qui   cum    eo^    viximus    cotidianamque 

viri  conversationem^  inspeximus,  notum  est  aliqua  ilium 
sicut  hominem  fecisse^  pro  honore  seculi,  multa  vero  pro 
Dei^  timore  sicut  bonum  hominem^.  Et  quamvis  largitas 
eius    in    cunctos"'   modum    excederet,    inveni    tamen    eam° 

10  largiendi  rationem,  quod  pro  ditanda  ecclesia  sua  quosdam 
studuit  obsequiis  placare  sicut  reges  et  eorum°  consilio 
proximos;  alios  p  autem,  qui  ecclesiae  suae  aliquo  modo 
nocere  videbantur,  acerrimo  persecutus  est  odio  sicut  duces 
nostros  et  nonnullos  episcopos.  Audivimus  eum  sepenumero'i-^ 

15  pro  lucro  ecclesiae  suae  se  suosque  parentes  devovisse: 
*Adeo',  inquit,  'nemini  parcam,  nee  mihi,  nee  fratribus,  nee 
pecuniae^,  nee  ipsi  ecclesiae,  ut  episcopatus  mens  aliquando 
liberetur  a  iugo  vel  par  ceteris^  efficiatur\  Quae  omnia 
[melius*]    in   ipso    hystoriae"    textu    pandentur,    ut   videant 

20  sapientes,  quam  coacte  et  non  temere,  immo  probabili 
ratione  fecerit  aliqua,  in  quibus  desipuisse  vel  insanisse 
videtnr^  a  non  intelligentibus. 

III^^.  Anno  ordinationis  suae  primo,  postquam  pontifex  1043. 
sollempniter  intronizatus^  ecclesiae  Bremae  nuptias*^  peregit, 
25  videns  basilicae  noviter  inceptae  opus  inmensum  vires  quae- 
rere  maximas,  nimis  precipiti  usus  consilio  statim  murum 
civitatis  a  decessoribus'^  orsum  et  quasi  minus  necessarium* 
destrui  fecit  iussitque®  lapides  in  templo  poni^  Nam  et 
turris^  spetiosa",  quam  diximus  ^  YII  cameris  ornatam  fuisse, 

30  a)  pro  mund.  fieri  glor.  C,       b)  eiusmodi  BC,      c)  iudicentur  B  la,       d)  ut 

BC.  e)  in  fehll  B2.  f)  indices  C.  g)  condempnes  (condemn.  J5 2)  B;  non 
condempnes  (condemn.  C2)  C.  h)  Cap.  IIII.  B2.  (C2).  i)  ciim  illo  fuimus  coti- 
dianamque ipsius  convers.  C.  k)  fecisse  steht  hinter  timore  C.  1)  tim.  Dei  J5  2. 
m)  cunctis  C.       n)  cam  fehlt  CI.       o)  consil.  eor.  CI.       p)  Alios  J51.      q)  sepen. 

35  dixisse  pro  C.  r)  pecuie  £1^;    pec®,   am  Rande  von  zweiter  Hand  patri,  Bl^. 

s)  aliis  B  1.  t)  melius  BC,  fehlt  Al;  es  riihrt  wohl  kauni  von  Adam  Iter,  u)  textu 
hystor.  Bl;   histor.  contextu  B2.        v)  videatur  B2;  vid.  hinter  intellig.  C. 

3:  a)  Cap.  CXXI.  Bl.  C(l).  2;  Cap.  V.  B2.  (C2).       b)  est  iiigt  Al  zu  Un- 
recht  ein;    auch  dort   steht  uidens,  nicht  Videns,    ohne  gro/iere  Interpunlction  vorher. 

40  c)  nupt.  Breme  BC.  d)  predecessoribus  Bl;  predecess.  suis  ors.  C.  e)  lapides- 
que  in  templo  iussit  poni  C.  f)  turris   fehlt  A  1.  g)  speciosa,   que   septem 

cameris  ornata  fuerat,  tunc  C. 

1)  quod  in  rebus  —  iudicium  ifd  sicherlich  ein  Zitat,   icli  vermag 
es  nicht  nachzuweisen.  2)  Sehr  dhnlich  unten  Kap.  69  (68) :    potest 

45  agnosci,  quia,  si  peccavit  in  aliquibus  ut  homo,  sepe  ut  bonus  homo 
penituit  de  erratis.  3)  Vgl.  unien  Schol.  76:  Audivimus  sepenumero. 
4)  Vgl.  oben  II,  50  (48),  *S'.  Ill ;  et  quasi  minus  necessarium,  si  infra 
parietes  clauderetur.        5)  Oben  II,  69  (67).  (L). 

Adam  Brcmensis.  10 


146  M.  ADAM  BREMENSIS 

tunc*  funditus  est^  diruta.  Quid  loquar  de  claustro,  quod 
lapide  polito*^  constructum  pulcritudine  sua  visus  contuen- 
tium  refecit?  Et  hoc  presul  absque  mora  precepit'^  dissi- 
pari,  quasi  aliud®  pulcrius  cito  facturus.  Cogitavit^  enim, 
ut  ipse  nobis  de^  ea  re  sciscitantibus  aperuit,  refectorium,  5 
dormitorium^,  cellarium  et  ceteras  fratrum  officinas  omnia^ 
ex  lapide  facere^,  si  locus  aut  ocium  suppeditarent.  Ad 
quae  omnia  cum  sibi^  habunde  ad  manus  fore  gloriaretur, 
ut  pace  fratrum  dicam^,  solam  clericorum  et  lapidum  pe- 
nuriam  [sepe"]  querebatur.  Interea  'Fervet  opus',  surrexit"^  lo 
ecclesiae  murus^,  cuius  formam  ante  Alebrandus  ad  instar 
Coloniensis  incepit  ^,  ipse  vero  ad  exemplum  Beneventanae 
domus  cogitavit  perducere*. 

1049.  IIII*.    Anno   tandem   septimo    incepti   operis  moles  a 

fronte^  levata^  est,    ac  principale  sanctuarii  altare  dedica-  is 
tum^  in  honore  sanctae  Mariae  ^.    Nam  secundum  in  occi- 
dentali   absida   consecrandum  altare  disposuit®  in  amorem^ 
sancti  Petri,  cuius ^  sub  invocatione  legitur  antiqua  basilica 
extructa^.    Emergentibus  itaque  multis  archiepiscopo  angu- 

1066.  stiis^  mansit  opus  inperfectum  ad  annum  pontificii'^  XXIIII,  20 
cum  et  ego  indignissimus  ecclesiae  Dei  matricularius  Bre- 
mam  veni.     Et  tunc   demum   templi   parietes   dealbantur^, 
occidentalisque  cripta  sancto  Andreae  dedicata  est. 

Y*.    Et   quoniam   magnus   pontifex  vidit   ecclesiam  et 
episcopatum^   suum,    quem    decessoris^    sui  Adaldagi   pru- 25 
dentia   liberavif^-^,   iniqua    ducum    potentia  iterum   vexari, 

a)  siehe  <S.  145,  Z.  41,  N.g.  b)  dir.  est  C.  c)  poito  (posito)  Bl^.  d)  pre- 
cipit  JS  la.  2 ;  dissip.  precepit  C.  e)  illud  B  2.  f )  Cogitaverat  C.  g)  sciscit.  de 
ea  re  C.  h)  dormitorum  A 1.  i)  per  omnia  G.  k)  facere  fehlt  B  2.  1)  sibi 
omnia  abunde  B;  sibi  cuncta  hab.  C.       m)  sepe  BC,  fehlt  A  1.        n)  surgit  B  1.        30 

4:  a)  kein  neues  Kap.  in  BC.  b)  fronte  ecclesie  lev.  JSl.  c)  est  leuata  C. 
d)  dedic.  steht  hinter  Mariae  C.  e)  disposuit  steht  hinter  Petri  C.  f )  honorem  C. 
g)  sub  cuius  C.  h)  exstructa  (extructa  (7  2)  fuisse  C.  i)  ang.  opus  imperf. 

usque  ad  XXIin  pontif.  eius  (eius  fehlt  C2)  annum  permansit  C.  k)  pontlficis 
jBI.        1)  dealbabantur  £.  C2.  35 

5:  a)  Cap.  CXXH.  £1.  C(l).2;  Cap.  VI.  B2.  (C2).  b)  eccl.  episcopatum- 
que  C.        c)  predecessoris  C.       d)  liberaverat  C. 

1)  Ehenso  unten  Kap.  57  (56).  (L).  Sulpicius  Severus  Epist.  2: 
quod  pace  sanctorum  omnium  dixerim.  2)  Vgl.  Vergil.  Aen.  I,  936/".; 
Fervet  opus  ...  0  fortunati,  quorum  iam  moenia  surgunt.  (L).  40 
3)  Siehe  oben  II,  82  (78).  (L).  4)  Der  Ban  Adalberts  ist  nach  Albert 
von  Stade  1089  (SS.  XVI,  316^  von  Liemar  niedergelegt  worden.  (L). 
Auch  der  Beneventaner  Dom  ist  spdter  verandert  ivorden,  Heinr.  Wilh. 
Schulz,  Denkmdler  der  Kimst  d.  Mittelalters  in  Siiditalien  II,  307 — 337, 
besonders  312;  derselbe,  Zeitschr.  d.  Vereins  f.  Hamb,  Gesch.  II,  439/".;  45 
eine  Vergleichung  der  Bauten  ist  also  nicht  melir  moglich.  5)  Vgl. 
unten  Kap.  30  (29)  am  Ende,   (L).        6)  Vgl.  oben  II,  2,  S.  61/. 


LIB.  Ill,  CAP.  Ill— VI.  147 

summo  nisu  conatus*  est  eandem  ecclesiam  pristinae^  liber- 
tati  reddere%  ita  ut  nee  dux^  nee  comes  aut^  aliqua  iudi- 
cialis  persona  quempiam^  districtum  seu^  potestatem  haberet*^ 
in  suo  episcopatu.  Quod^  nisi  per  odium  fieri  nequivit, 
5  dum  correpti^  pro  nequitia  principes  ad  iram  magis  accen- 
derentur.  Aiuntque  Bernardum^  dueem,  cum  pro  nobili- 
tate  ac  sapientia  suspectum  habuerit^  pontificem,  sepe  dixisse 
ilium  quasi  exploratorem  ^  positum  in  has  regiones,  qui 
infirma  terrae  alienigenis  et  cesari  esset  proditurus.    Ideo- 

10  que  ^  dum  ipse  aut  aliquis  filiorum  eius  advixerit,  episco- 
pum  nunquam^  bonum^  diem  habiturum  in  episcopatu. 
Quod^-*  verbum  in  pectus  episcopi  altius,  ac"  quisquam 
ratus  erat,  descendit.  Itaque^  ex  eo  tempore  ira  et  metu 
anxius  moliri"",  parare  atque  ea  modo''  cum  animo  habere  % 

15  quae  duci  et  suis  profutura  non  essent.  Dissimulatoque* 
animi"  dolore  ad  tempus,  quod""  alia  via  consilium  non 
invenit^,  totus  confugit^  ad  auxilium  palatii,  nee  pepercit^^*^ 
sibi  ac^  suis  aut  ipsi  episcopatui*,  cesarem^  placando  et 
aulicos,  dummodo  id  efficeret,  quod^  ecclesia  esset  ^  libera. 

20  Proinde  yisus  est^  tantos^  in  curia  labores  tolerasse,  tantas^ 

ubique  terrarum  expeditiones   sponte^  cum  suis  desudasse, 

ut  infatigabilem  eius  viri^  constanciam  miratus  cesar  ad  omnia 

publicae  rei'^  consilia  virum  habere  maluerit  vel  primum. 

yI^  Expeditiones  vero,  quas  in  Ungriam,  Sclavaniam^-^, 

25  Italiam  vel  in  Flandriam'^-'^  cum  cesare"^  pontifex  egit,  mul- 

a)  reddere  conatus  est  .  .  libert.  C.      b)  nee  B  2.  C.      c)  quampiam  iurisdictio- 

nem  C.       d)  aut  C.       e)  in  suo  hab.  episc.  C.       f)  quod  Bl^.       g)  correpti  princ. 

pro  nequit.  B2.       h)  Bernadum  Al.        i)  haberet  B2.      k)  ideoque  CI.       1)  nq. 

(nonq.)  Al.         m)  bon.  in  episc.  diem  habit.  C.         n)  Quod  in  episc.  pectus  uer- 
30  bum  C.        o)  quam  BC  =  Sallust.         p)  Cap.  VH.  B2.  (C  2) .         q)  moliri  atque 

in  animo  habere  O.      r)  modo  fehlt  Bl.      s)  hab.  cepit,  quae  B;  hab.  cepit  ea, 

quae  C.       t)  que  fehlt  B2.        u)  ad  temp.  an.  dolore  BC.       v)  cum  C       w)  in- 

venlret  C.         x)  confugit  steht  hinter  palatii  C.  y)  pepersit  B2.  z)  aut  B. 

a)  nee  sibi,  nee  suis,  nee  eeclesie  pepereit  C.         b)  ces.  et  aul.  plae,  C.         c)  quo 
35  B2.  C.         d)  posset  liberari  C.         e)  est  fehlt  Al.         f)  tantos  lab.  in  curia  B2. 

g)  tantasque  B;   tantisque  ub.  terr.  expeditionibus  C  h)  cum   suis  sponte  C. 

i)  viri  fehlt  C.       k)  rei  publ.  consil.  eum  hab.  prim,  maluerit  C. 

6:   a)  Cap.  CXXIH.  B1.C2;   Tcein  neues  Kap.  in  B2.  CI.  (2).        b)  Slauon. 

jB2;  Slauan.  C2.       e)  vel  Franciam  J5  2;  et  Flandriam  C.       d)  eesare  fecit  C. 

40  1)   Vgl  oben  II,  11  (9),  S.  68,  JV.  8.  2)  Vgl  BO.  11.  16  vom 

27.  Okt.  967:  ut  nullus  dux  neque  marchio  vel  comes  aut  alia  quae- 
dam  iudiciaria  potestas  ullam  sibi  iu  predictis  omnibus  usurpent 
potestatem  nisi  predictae  sedis  archiepiscopus  et  advocati  quos  ipse 
elegerit.   1)0.  IJ.  61;  DO.  JiJ.  24*.  40.         3)  Gew.  42,  9:  Exploratores 

45  estis;  ut  videatis  infirmiora  terrae,  venistis.  (K).  4)  Quod  verbum 
—  animo  habere  ivortUch  aus  Sallust.  lug.  11,  7.8,  dort  nur  lugurthae 
statt  episcopi.   (L).  5)  Adam  zitiert  hiermit  Adalberts  Worte  oben 

S.  145,  Z.  IQf.  6)  Gegen  die  Liutizen  im  J.  1045.  (L).    Steindorff, 

Jahrb.  J,  285/".        7)  Nach  Beliio  I,  217  war  es  der  Feldzug  d.  J.  1049. 

50  Steindorff  II,  SSf.     Vgl  oben  Schol.  5  (6),  S.  29,  N.  6. 

10* 


148  M.  ADAM  BREMENSIS 

tae  sunt.  Quae  cum^  singulae  magnis  episcopii""  sumpti- 
bus  multisque  familiarum  oppressionibus  exigerentur,  dua- 
rum  nos^  tantum  facere  mentioiiem  cogimur^,  hoc  est 
Italicae,  quae  prima  fuit,  vel^  Ungaricae%  quae  postrema, 
eo  quod  insignes^  pre  ceteris  fuerunt^  nobisque  ambae  in- 5 
feliciter  evenerunt^.  Et  de  Ungarica  quidem  dicetur^  in 
fine^,  nunc  de  Italica  videamus. 

YII^    Heinricus*"  rex  domitis  vel  compositis  Pannonum 
sedicionibus   ecclesiastical,   ut  dicitur,   necessitate^  Romam 
1046.  tractus  est,  comitem  habens^  cum  ceteris  imperii  magnati- 10 
bus    et   nostrum   archiepiscopum.     Ubi  depositis'^,    qui   pro 
apostolica  sede  certaverant,  Benedicto  ^,  Gratiano  ^-^  et  Sil- 
vestro   scismaticis  Adalbertus^  pontifex  in  papam  eligi  de- 
Schol.60.  buit,  nisi  quod^  pro  se  collegam  posuit^'  Clementem.    A  quo^ 
2)62.25.  rex  Heinricus^  coronatus  die^  natalis  Domini  imperator  et  15 
augustus  Yocatus  est. 

1047?  YIII^.    Post  haec  imperatorem  ab  Italia  revertentem  ^ 

archiepiscopus^  noster  fertur  Bremam  vocasse^,  occasioned 
data,    qui^  Lismonam^  visere  deberet  vel  regem  Danorum 
invitare^  ad  colloquium,  sed  re  vera,  ut^  fidem  exploraret  20 
ducum.     Imperator   autem  Bremae^    apparatu   regie,   sicut 

Schol.  60  (61).  Clemens  papa  renovavit  ecclesiae  nostras 
Hammaburgensi  omnia  privilegia,  quae  dudum  a  Romana  sede 
concessa  sunt  ^  (B  1^.  C). 

a)  dum  C.      b)  episcopi  JBl.       c)  tantum  nos  merit,  fac.  cogimiu*  C.      d)  et  25 
jB2.      e)  Ungarie  C.      f)  insignes  steht  hinter  fuerint  C.      g)  fuerint  C.      h)  evene- 
rint.    At  de  C.        i)  dicitiir  B2. 

7:   a)  Cap.  CXXIIII.  B1.C(1).2;    Cap.  VIII.  B2.  (C2J.  b)  Henric.  B; 

Heinr.  itaque  rex  C.  c)  eccl.  exigente  necessitate  C.  d)  depositos  .  .  schis- 

maticis  B2.  e)  Germano  B2.  f)  scismaticis  Clemens  apostolorum  Petri  et  30 

Pauli  successor  factus  est  Bl;  in  B la  folgt  darauf  Schol.  60  im  Texte,  dann: 
A  quo  rex  usw.;  in  Bl^  gleich  hinter  factus  est:  A  quo  rex  usiv.;  Silvestro 
(scismaticis  fehlt)  Adalb.  archiepiscopus  eligi  debuit,  nisi  pro  se  coll.  posuisset 
Clementem  C.  g)  quod  fehlt  B2.  C.  h)  posuisset  B2.  C.  i)  quo  mox  rex  C. 
k)  Henric.  B.       1)  die  nat.  Dom.  fehlt  BC.  35 

8:  a)  Cap.  CXXV.  B1.C2;  Cap.  IX.  £2.  (C2);  kein  neues  Kap.  in  CI. 
b)  archiep.  Bremam  vocavit  C.  c)  o,  durch  Rasur  horr.  aus  q  (qui),  Al.  d)  quasi 
Bl.  C;  qua  B2.  e)  Lismonem  B2.  f)  ad  colloqu.  invitare  C.  g)  ut  due.  fidem 
explor.  0  1;  Due.  ut  fidem  expl.  C2.       h)  Brem.  regio  ut  decuit  appar.  rec.  C. 

1)  Unten  Kap.  43  (42).   (L).  2)  Ebenso  olen  II,  65,   S.  125,  40 

Z.  10:  comitem  habens.  3)  Benedikt  IX.  4)  Gregor  VI.  5)  Diese 
Angabe  deutet  auf  das  Jalir  1047,  und  dies  nimmt  Steindorff  II, 
15/.,  S.  15,  N.  6  an.  Der  ProzefS  gegen  Thietmar  fand  1048  statt; 
nach  Adams  Ansicht  und  nacli  der  Wahrscfieinliclikeit  der  Sache  lag 
niclit  ein  Zeitraum  von  einem  Jalire  zivischen  dem  Ansclilag  imd  dem  45 
Prozefd.  So  setzt  u.  a.  Dehio  I,  221  (mit  N.  1)  des  Kaisers  Beise  nacli 
Bremen  ins  Jalir  1048  (vgl.  Herimanni  Augiensis  CJiron.  z.  J.  1048j, 
wohl  mit  Bechf.  Anders  E.  Milller,  Itinerar  Heinrichs  III.  S.  66 /! 
6)  Am  24.  April  1047.  (L).    J.-L.  4146,  im  Original  erhalten. 


LIB.  Ill,  CAP.  VI  — VIII.  149 

dignum  fuit,  receptus*  cortem,  quae  Balga  dicitur,  fratri- 
bus  optulit^,  ecclesiae  vero  comitatum  Fresiae  ^  concessit^, 
quern  ante  Gotafridus^-^  habuit.  Cesar  inde  Lismonam 
veniens  mox,  ut  aiunt,  per*^  insidias  a  Thiedmaro®  comite 
5  circumventus  ^  archiepiscopi  nostri  studio  defensus  est^. 
Quare  idem  comes  a  cesare  vocatus^  in  ius,  cum  se  pur- 
fijare^  duello^  mallet,  a  satellite  suo  nomine*  Arnoldo  inter-  ^9^^-  ^. 

o  '  ,  (Scot  30  J 

fectus   est^-*.     Qui*'''  et  ipse^  non   post  multos  dies  a  filio 

Thietmari^   comprehensus    et   per    tybiam^  suspensus   inter 

10  duos  canes  efflavit  '^,  unde  et  ipse  ^  ab  imperatore  compre- 

•     hensus  et  perpetuo  est  exilio  dampnatus**.    Cuius  ^  mortem 

dux°^  germanus  et  filii  eius  acerrime  zelantes"  in  archiepi- 

scopum   ex  eo  tempore   ipsum  et  ecclesiam"  eius  et  fami- 

liam    ecclesiae^   letali    odio°  persecuti  sunt.     Cumque  pax 

15  ficta   interdumP  ambas  conciliasse  partes  videretur,   nihilo- 

minus  tamen  illi,  qui  ducem  secuntur*!,   antiqui  ^^  memoreb 

odii,  quod  patres  eorum'^  exercuerunt^  in  ecclesiam,  nostros 

impugnare*     non     cessarunt,     affligentes    omnibus    modis. 

*)  nomine  Arnoldo  felilt  BC.        **)  Qui  —  dampnatus  fehlt  BC. 

20  a)  siehe  S.  148,  Z.  21,  N.  h.       b)  opptulit  ^1;  obtul.  B  lb.  2.  C.       c)  concessit. 

Inde  Lismonam  veniens  per  C.  d)  Godafridus  B2.  e)  Thiadmaro  BC.  f)  cir- 
cunuentus  Al;  crrcumv.  est,  sed  arch.  C.  g)  est  fehlt  C.  h)  in  ins  vocatus  C. 
i)  pnrg.  mallet  duello  JS2;  duello  expurgare  mallet  C.  k)  est  interfectus  Bl.C. 
1)  so  Al.  m)  germanus  eius  dux  (Germanus  dux  C 2)  filiique  illius  zelantes  C, 

25  acerrime  fehlt  daselbst.  n)  ecclesiam  ecclesieque  familiam  C.  o)  persec.  sunt 

odio  C.  p)  interdum  utrasque  concil.  vid.  partes  C.  q)  sequebantur  BC.  r)  eor.  in 
eccl.  exerc.  C.       s)  exercuerint  B2.       t)  inquietare  et  impugnare  non  cessabant  C. 

1)  Nach  Weiland,  Das  scichs.  Herzogtum  unter  Lofkar  und  Hein- 
rich  dem  Lowen  (Greifswald  1866)  S.22  hdtte  Adalbert  10i7  (bzw.  1048) 

30  von  Heinrich  III.  die  Anwartschaft  auf  die  Grafscliaft  in  den  friesi- 
schen  Gaiien  Fivelgo  und  Hunesgo  erhalten,  die  ivirJdiche  Verleihung 
erfolgte  erst  1057.  Unten  Kap.  46  (45).  Steindorff  II,  16,  iV.  3. 
Uher  den   Hof  Balge   vgl.  Hamburg.   TIB.  I,  n.  73.  2)  Herzog  ron 

Oherlothrimfeji.        8)  Nach  Lampert  von  Ilersfeld  fand  der  Zweikampf 

35  am  30.  Sept.  1048  statt.  (L).  Vgl  den  Annal.  Saxo  z.  J.  1020,  SS.  VI, 
674;  Steindorff  II,  16.  40.  4)  Thietmar  starh  erst  am  3.  Okt.  nacli 
dem  Necrol.Lunchurg.  (L).  b)  Arnold.  G)  Nach  der  Vermutung  von 
Wedehind,  Noten  II,  87  hiefi  der  Sohn  gleichfalls  Thietmar  und  luar 
der   in  St.  2444   und  2445  (UB.  des  Hochstiftes  Hildesheim    hg.  von 

40  K.  Janicke  I,  n.  90.  91j  ericdhnte  exlex  Tiemo.  (L).  Lappenberg  ivies 
nach  auf  St.  2438  und  2482  hin.  Der  in  St.  2438  erivdhnte  Thiemo, 
aus  dessen  Nachla/3  der  Kaiser  Gilter  an  Goslar  schenkt,  hdngt  wohl 
audi  mit  dem  in  2444/5  eriodhnten  exlex  zusammen,  ivahrscheinlich  ist 
der  Vafer  Graf  Thietmar  gemeint.     Dagegen  ist  der  comes  Thiemo   in 

45  der   Fdlschunq  2482  ein   anderer,   unbekannter.  7)   Vgl.  J.  Grimm, 

Deutsche  Beclitsaltertiimer  II \  2Q1—26S.  (K).  8)  Der  Sohn  Thietmars 
(Tiemo  exlex).  9)  Des  Graf  en  Thietmar,  Z.  i— 8.  Die  in  BC  fehlen- 
den  Bestandteile  sind  ersichtlich  spdlere,  ivenig  geschickte  Einfiigungen 
in   den    Text,   riihren   aber    sicherlich   von   Adam    selbst    (aus  a)    her. 

50  10)  antiqui  —  ecclesiam  fast  ivoi'tlich  wieder  unten  KaxK  43  (42). 


150  M.  ADAM  BREMENSIS 

Ps.  73, 22. 'Exurge  %  Domine^,  et  iudica  causam  tuam"*,  "^memor^  esto 
obprobrii  servorum  tuorumM 

YIIII^    Metropolitanus  autem  econtra^  bonis  studiis*' 
certans  et  beneficiis  redimens  ^  tempus,  quoniam  dies  mali 
erant,  pacem  cum  ducibus  fecit.     Deinde  vero  sollicitudinem  5 
gerens  parrochiae    aliquid*^  magnum®  vel  se  dignum   cogi- 
tavit  ubique^  nobilitatis  suae  monimentum^  relinquere^.    Et 
primo   quidem   floccipendens  auream  decessorum  mediocri- 
tatem  ^   vetera^   contempsit,    nova  molitus  omnia  perficere\ 
Igitur  magnis   animi    et   sumptuum^  conatibus   pugnans,  ut  10 
Bremam^  similem  ceteris  efficeret  urbibus^,  statim  ex  bonis, 
quae  ipse  adquisivit,  duas  fecit  preposituras :  unam^  sancto 
Willehado,   ubi  corpus   eius    aut  requiescit   aut  translatum 
est,  alteram™  sancto  Stephano*,   cuius  se  famulum  multo- 
ciens  gloriabatur  ipse^  archiepiscopus.     Has  duas  confinxit^  15 
a    principio,    verum    et^    alias    postea    fecit  ^    hoc    est   in** 
Bremis    terciam    sancto    Paulo,    de    bonis,    quae    hospitali 
pertinebant,    Lastimonae^    quartam    de     predio^    eiusdem 
cortis.    Quintam*  voluit"  apud  Stade"^  fieri,    sextam'^  vero 
trans  Albiam   in   SoUonberg''-®.     Septimam^    vero^   incepit  20 
in  Aspice  '^,   qui  locus   in  Mindensi   parrochia    est  silvestris 

a)  Exurge  igitur  Dom.  CI;    Exurge  ergo  Dom.  C2.  b)  Deus  Vulg.,  et 

fehlt  dort  und  B2. 

9:  a)  Cap.  CXXVI.  ^1.  0(1).  2;  Cap.X.  B2.  fC2J.  b)  contra  C2.  c)  cert, 
stud.  C.  d)  aliquod  CI.  e)  magnum  dignumque  C.  f)  ut  ubique  nob.  suae  25 
mon.  relinqueret  B2.  g)  monumentum  B2.  C2.  h)  modum  Bl;  vera  (veram) 
CI.  i)  pcrficere  —  sumptuum  fehlt  B2,  C2  schlie/it  es  in  Elammem.  k)  Brem. 
ceteris  coequaret  urbibus  C.  1)  Unam  Al.  B  !».  m)  Alteram  A  1.  B.  n)  ipse  arch. 
fehlt  C.  Ann.  Saxo.  o)  .4  1.  B;  construxit  C.  Ann.  Saxo.  p)  eciam  C.  q)  in 
fehlt  Bl.  r)  Liastmone  Bl^.C;  Liastimonae  ^1^;  Lyasmonae  B2.  s)  prelio  30 
Al.  t)  quintam  CI.  u)  vol.  fieri  apud  St.  C.  v)  Stadhe  Bl^;  Stathe  C. 
w)  Sextam  41.  J5.  C2.  x)  Solongberg  £  1* ;    Solenbergh  £  lb ;    Sulenberg  .82; 

Sullenberg  C.        y)  septimam  CI.       z)  quoque  BC. 

1)  Ps.  88,  51;  Memor  esto,  Domine,  oppr.  serv.  t.  (K).      2)  Eph. 
5,  16;  redimentes  tempus,  quouiam  dies  mali  sunt.  (K).         3)  Horat.  35 
Carm.  II,  10,  5:    Auream   .  .   mediocritatem.    (L).  4)   ifber   dem 

Grabe  der  Eltern  Adalberts  erhob  sick  a  successoribus  (iJiren  Sohnen) 
.  .  oratorium  beati  prothomartiris  Stephani  constructum,  Chron. 
Gozecense  I,  2,   SS.  X,  142.  5)   Die  tirk.  Adalberts   vom   11.  Juni 

1069  (Hamburg.  UB.  I,  n.  10 Ij  unterschreiben  neun  Propste,  dhne  Nen-  40 
nung  ihrer  Propsteien.  6)   Vgl.  unten  Kap.  26  (25).   (L).     Die  pre- 

positura  sancti  lacobi  sanctique  Secundi  cunctorumque  Thebeorum 
martyrum  in  SoUemberh  ivird  zwar  schon  in  Adalberts  Uric,  vom  16.  Juli 
1059  erwdhnt  (Hamburg.  UB.  1,  n.  80 ;  Hasse,  Regesten  I,  n.  44),  aber 
der  betr.  Satz  ist  spdter  nachgetragen  (s.  die  Sehlu/SbemerJcung  bei  Hasse),  45 
von  anderer  Tinte,  aber  sicherlich  derselben  Hand,  wie  eine  mir  vor- 
liegende  PJiotographie  ergibt.  Vgl.  unten  Schol.  74  (75).  7)  Sicherlich 
ist  die  ecclesia  in  villa  apud  Asbike  (Asbeke)  gemeint,  von  deren  Voll- 
endung  Erzbischof  Liemar  in  den  UrJcunden  Hamb.  UB.  I,  n.  118. 119 
(vom  J.  109i;  redet.   (L).  50 


LIB.  Ill,  CAP.  VIII— XII.  151 

et  montuosus^.    Octava^  est  abbatia^  Grozzicana*^-^  iuxta  Sa- 

1am  flumen^  quae  fundata  est  a  parentibus  archiepiscopi. 

X^.   Alia  etiam  plurima  diversis  locis  inchoavit  opera, 

quorum  pleraque  defecerunt^  ipso  adhuc  vivo  et  rei  publi- 

5  cae    negotiis   intento  ^ ,    sicut   ilia    domus  lapidea,    quae  in 

Aspice   subito    casu   lapsa    corruit   ipso°  presente.     Cetera 

vero   ex  raptu  vel   negligentia  prepositorum  dissipata  pro- 

bantur,  in^  quos  comperta  fraude  atrociter  aliquando  ultus 

est  archiepiscopus.    Qua  in  re  videri  potest  ^  eorum  ®  nequi- 

10  tia,  quibus  ille  fidem^  plus  iusto  *  habuit^,  voluntatem  pre- 

sulis  a  bono  incepto  sepe  conversam. 

XI*.    Et  res  quidem  domesticae  a  principle  bene  ac^  (lO). 
laudabiliter  ab   illo  viro   provisae   sunt.     Quae  autem  foris 
pro  legatione  gentium  acta  sint*^,  consequens  sermo  breviter 

15  declarabit.    Metropolitanus^  statim  ut  ingressus  est  episco-  (11). 
patum  ^,    ad    reges    aquilonis    pro    amicitia®    legates    misit. 
Epistolas  quoque  commonitorias  sparsit^  per  omnem  Daniam 
sive  Nortmanniam^  ac  Suediam^  et  usque  ad^  fines  terrae®, 
exhortans  episcopos  et  presby teres  in  illis''  partibus  degentes, 

20  ut  ecclesias  domini  nostri  lesu  Christi  fideliter  custodirent 
atque^  ad  conversionem  paganorum  accederent™  intrepidi. 

XII*.    Magnus  eo  tempore    simul   tenebat   duo  regna,  (H)- 
Danorum  videlicet  atque  Nortmannorum,  lacobus  adhuc  in  Schol.  61. 

Schol.  61  (62).    Suein^  a  Magno^  victus'^  cessit  forlunae  et 
25  factus  est  homo  victoris,  faciens  ei  sacramentum  fidelitatis,    Sed'' 

a)  montosus  B2.C2.       b)  octava  CI.        c)  a ||  batia  Al.        d)  Grozzicana 
Al;  Gozicana  B2.       e)  fluvium  BC. 

10:   a)  Cap.  CXXVII.  B1.C2;    Cap.  XI.  B2.  (C2);    kein  neues  Kap.  in  CI. 

b)  ipso  adh.  vivente  defecerunt  C;    vivente  auch  Ann.  Saxo,  die  Stellung  dort  wie 
30  in  Al.  B.      c)  ipso   pres.   steht  hinter  Aspice  C;    presente  —  lapsa   auf   Rasur  CI. 

d)  In  Al.  e)  illorum  vid.  potest  nequit.  C.  i)  plus  iusto  fidera  BC.  g)  ad- 
hibuit  C. 

11:  a)  Cap.  CXXVIII.  Bl.  C2;  kein  neues  Kap.  in  B2.  CI.  (2).       b)  et  Bl. 

c)  sunt  Bl.         d)  Cap.  XII.  B2.  (C2);  Metrop.  ergo  stat.  C.         e)  amiticia  Al. 
35  f)    per   omn.    sparsit   Daniam    C.  g)   Nordwegiam    Bl;    Nordmann.    B2.  C. 

h)  Sueoniam  Bl.      i)  in  BC.      k)  part,  illis  B2.      1)  atque  iehlt  Al.      m)  intrep. 

12':   a)  Cap.  CXXIX.  Bl.  C(l).2;  kein  neues  Kap.  in  B2.  (C2). 

Schol.  61:  a)  Sueno  Bl^;  Sven  B3a.       b)  M.  est  v.  J5  3a,       c)  sed  Bl». 

40  1)  Die  Stiftungsurk.  v.  J.  1053  (?)  in  Hamb.  TIB.  I,  n.  76;  Chron. 

Gozecense  I,  1,  SS.  X,  143/*.  Vgl.  iiberhaupt  diese  Chronik.  (L). 
2)  Sallust.  Cat.  54,  4 ;  Inq.  89,  3 :  negotiis  .  .  intentus ;  vql.  Cat. 
2,  9.  (K).  3)  Vgl.  ohen  Schol.  50  (51),  S.  128,  N.  8.  4)  Vgl.  unten 
Kap.  66  (65) :    ex   eorum   nequitia,    quibus    tu   plus   iusto    credidisti. 

46  5)  Vgl.  ohen  II,  2,  S.  61,  Z.  18/".,  N.  8.  (K).  6)  1.  Mach.  1,  3;  Zach. 
9,  10:   usque  ad  fines  terrae.   (K).  7)  Das  tvird  sich  auf  die  ohen 

II,  77  (74),  S.  136,  Z.  12/f.  berichteten  Kdmpfe  v.  J.  1042  beziehen. 


152  M.  ADAM  BREMENSIS 

Suedia^  sceptruin  habuit^.  Cuius^  auxilio  Suein"^  et  Tuph 
ducis^  effultus  Magnum  pepulit  a  Dania^.  Qui®  denuo 
1047.  bellum  instaurans^  obiit  in  navibus^.  Suein^  duo  regna 
possedit^  classemque^'  parasse  dicitur,  ut  Angliam  suo  iuri 
subiceret^.  Yerum'  sanctissimus  rex^  Edwardus^  cum  5 
iusticia  regnum  gubernaret,  tunc  quoque  pacem  eligens 
victori  obtulit"^  tributum  ^,  statuens  eum,  [uf' supra  dictum 
est^,]  post  se  regni  lieredem.  Cumque°  rex^  iuvenis  Suein*i 
tria  pro  libitu''  suo  regna  tenuerit^,  mox  succedentibus 
prosperis  oblitus  esf^  celestis  regis  ^  et  consanguineam"  a  lo 
Suedia"^  duxit  uxorem  ^.    Quod^  domno  archiepiscopo  valde 

cum  denuo  rebellare^  cepisset  consilio  Danorum,  nihilominus  a 
Magno  superatus  est^.  Ita^'  Suein'^  fugiens'^  ad  lacobum  venit, 
adprime  dolens  ^^  pro  fide  poUicita,  quam  violavit  (Bl'^.S^.Cj. 

a)  Sueonia  £C;  in  Sueon.  adhuc  £2.      b)  tenuit  C.      c)  Qui  jBI;  Huius  C.  15 
d)  Suenoriis  jBI;    Suen  B2.  e)  qui  B;  Magnus  ergo  C.  f)  instraurans  J.1. 

g)  Sueno  JBl;  Suen  £2;  Suein  vero  duo  C.  h)  classemque  ut  Angl.  suo  subiceret 
iuri  paravit  C.         i)  verum  B2.  C.  k)  rex  fehlt  B2.  I)  Eduardus  B2.C1. 

m)  tribut.  obtul.  C.  n)  das  eingeklammerte  BC,  fehlt  Al.  o)  que  fehlt  B2. 

p)  rex  fehlt  Al.  q)  Sueno  J31;   Suen  B2.  r)  libito  B2.  s)  teneret  C.  20 

t)  gregis  B2:  regis  celest.  est  oblit.  C.  u)  quia  consanguin.  suara  a  C.  v)  Sueo- 
nia jBI.        w)  Quod  dum  donmo  C. 

Schol.  61:   a)  debellare  £la.         b)  Itaque  C.         c)  siehe  S.  151,  Z.  24,  N.  a. 
d)  fug.  Suein  C2. 

1)  Steenstrup  in  Danmarlcs   Rigeshistorie  I,  425   nennt  ihn  Jarl  25 
Tove  in  Gotaland,  ivohl  nach  nordischen  Quellen.  2)  Zum  J.  1046 

meldet  das  Anglo-Saxon  Chronicle  (ed.  Tlwrpe  II,  134/'.),  daraus  rich- 
tiger  z.  J.  1045  Florentius  Wigorn.  (ed.  Thorpe  I,  199^,  Kdmpfe  zwischen 
Magnus  und  Suein  in  Ddnemark,  die  Magnus  am  Einfall  in  England 
hinderten.  Nach  Theodoricus  monachus  Kap.  37  ist  es  Svend  icdhrend  30 
einer  Ahwesenheit  des  Magnus  gelungen,  sich  Ddnemarks  zu  hetndch- 
tigen.  3)  Er  starb  am  25.  OU.  1047 ;  Necrol.  Island. -N or veg.  (Lange- 
hek,  SS.  rer.  Dan.  IT,  516j,  ISecrol.  Luneburg.  (L).  Aher  Magnus,  mit 
Harald  Hardrade  verbimdet,   war  damals   vollauf  Sieger  gegen  Svend. 

4)  Nonvegen  beherrschte   vielmehr   Harald  Hardrade.     Adam  hat  von  35 
Konig    Svend    reclit    einseitigen    und    parteiischen    Bericht    erhalten. 

5)  Das  ist  sonst  nirgends  bcrichtet  und  Jcann  recht  zweifelhaft  sein; 
Lappenberg,  Gesch.  von  England  1, 500  mit  N.  1.  6)  Oben  II,  78  (74).  (L). 
Nach  dem  Wortlaut  Adams  sclieint  jetzt  zivischen  Svend  und  Eduard 
ein  neues  Abkommen  getroffen  worden  zu  sein,  ist  also  nicht,  wie  BC  40 
behaupten,  das  oben  envdhnte  v.  J.  1043  gemeint.  7)  Gen.  40,  23: 
Et  tamen  succedentibus  prosperis  .  .  oblitus  est.  8)  Vgl.  dariiber 
Dehio  I,  Krit.  Ausfuhrungen  XXI,  dem  ich  aber  nicht  folgen  kami. 
Adam  und  alle  anderen  Quellen  wissen  nur  von  einer  Ehe  des  K6- 
nigs,  Al  unten  Kap).  15  (14)  nentit  die  Konigin  Gunhild,  nach  BC  in  45 
Schol.  66  (67),  72  (78)  imd  im  Text  Kap.  15  (14)  hie(^  sie  vielmehr  Gude. 
Die  m.  E.  irrige  Auffassung  auch  bei  Dahlmann,  Gesch.  von  Ddnemark  I, 
188,  mit  N.  1;  Steenstrup,  Danmarks  Bigeshistorie  I,  472.  9)  Das 
sind  die  Kdmpfe  der  Jahre  1047/48  im  Anglo-Saxon  Chronicle,  der  JaJire 
1046/47  bei  Florentius  Wigorn.  Das  Scholion  stellt  diese  Ereignisse  50 
viel  richtiger  dar  als  der  Haupttext.  10)  Vgl.  unten  Kap.b%  (55): 
adprime  doluit. 


LIB.  HI,  CAP.  XII.  XIII.  153 

displicuit^-^,  furentemque  regem  missis  legatis^  ad  eum  de 
scelere*^  terribiliter  increpuit^,  postremo^  nisi  resipuerit^, 
excommunicationis  gladio  feriendum  esse^-^.  Tunc  ille  con- 
versus^  in  furorem^  minabatur^  omnem  parrochiam  Hamma- 

5  burgensem^  vastare  et  exscindere^  Ad  quas  minas  im- 
perterritus  noster^^  archiepiscopus  arguens  et  obsecrans  ^ 
perstitit  immobilis,  donee  tandem"  flexus  Danorum^  tyran- 
nus  ^  per  litteras  papae  ^  libellum^  repudii'^  dedit  conso- 
brinae.     Nee  tamen  rex  sacerdotum  admonitionibus  aurem 

loprebuitP,  sed  mox  ut  consobrinam^i  a  se  dimisit,  alias  item- 
que'"  alias  uxores^  et  concubinas  assumpsit.  Et  suscitavit 
ei  Dominus  inimicos^  in  circuitu  multos,  sicut  Salemoni*-^ 
fecit  proprios  servos. 

XIII ^.    Haroldus^    quidam^^,    frater   Olaph^    regis    et  (^2)- 

15  martyris,  vivente^^  adhuc  germane*^  patriam  egressus*^  Con-  Schol.6L. 
stantinopolim  exul  abiit^.     Ubi^  miles   imperatoris    effectus 

Schol.  62  (63).     Haroldus^   a  Grecia    regressus    filiam  regis 

Ruziae^  Gerzlef^-^^  uxorem  accepit;  alteram  ^^  tulit  Andreas,  rex 

Ungrorum*^,    de    qua^    genitus    est    Salemon^;    terciam  ^^    duxit 

20  rex^  Francorum  Heinricus^\  quae  peperit  ei  Philippum  (Bl^.  2.  Cj.' 

a)  displiceret,  furentem  regem  C.  b)  ad  eum  legatis  BC.  c)  seel,  tanto 
terr.  C.  d)  increpavit  BC.  e)  Postremo  Al.  B2.  C2.  i)  recipiterit  Bl;  resi- 
pisceret  C.  g)  ease  minatus  est.  Tunc  C.  h)  in  fur.  conv.  C.  i)  minab. 
steht  hinter  exscindere  C.  k)  Hammab.  parroch.  C.  1)  exscindere,  ex  von  gleich- 
25  zeitiger  Hand  iiber  der  Zeile  nachgetragen,  Al.  m)  noster  fehlt  C.  n)  tand.  per 
litteras  pape  Dan.  tyrann.  flexus  libell.  C.  o)  tyrann.  Danor.  B.  p)  prebens, 
mox  C.  q)  a  se  consobr.  C.  r)  atque  C.  s)  mult,  in  circuitu  inim.  C. 
t)  Salomon!  B;    sicut  quondam  Salem,  proprios  servos  suos  C. 

13:    a)  Cap.  CXXX.  B1.C2;    Cap.  XIII.  B2.  (C2);   kein  neites  Kap.  in  CI. 
30  b)  Haroldus  (Haraldus  B2)   quidem  B1&.2;    Nam  Haroldus   C.  c)   Olaui  Bl. 

d)  germ,  suo  patr.  C.  e)  egress,  est  Al,  zu  Unrecht:  audi  dort  coustautinop., 

nicht  Const,  mit  neuem  Satze.       f)  abierat  C.        g)  ubi  Bl. 

Schol.  62:    a)  Haraldus  B2.         b)  de  Hussia  B2;   Ruzzie  C.         c)  Gerzleph 
B2;  d^r  Name  fehlt  Z?l».        d)  Ungarorum  B2.        e)  qua  Sal.  gen.  est  C.       f)  Salo- 
35  mon  £!«.  2.  C2.        g)  Heinr.  rex  Franc.  C.        h)  Henricus  B. 

1)  Vgl.  unten  Kap.  70;  Schol.  136  (131).  2)  Ein  angehlicher  Brief 
Adalberts  an  Svencl,  z.  T.  mit  diesen  Worten  iibereinstimmend,  hei  Walter, 
Chronica  Bremensis  (Meihom,  SS.  rev.  Germ.  II,  39j.  3)  Marc.  3,  21: 
in  furorem   versus   est.        4)  2.  Tim.  4,  2:    argue,  obsecra.        5)  Vgl. 

40  ohen  II,  78  (74),  -S'.  136,  Z.  10.  6)  Vermutlich  Leos  IX.  Ein  soldier 
Brief  ist    von   Iceincm   der   Pdpsie   der  Zeit  erhalten.  7)   libellum 

repudii  dare  ist  biblisch;  Matth.  5,31;  19,  7  usw.  (K).  8)  uxores 
et  concubinae   oft   in  der  Vulgata.  (K).  9)  3.  Beg.  11,  14.23.  (L). 

Zam   Wortlaut   vgl.  unten  Kap.  38  (37),  S.  180,  Z.  25.  10)  Harald 

45  Hardrade.  (L).  11)  Nach  den  nordischen,  hier  wohl  iveniger  glaub- 
iviirdigen  Quellcn  hdtte  er  \hjdhrig  in  der  Schlacht  bei  Stiklastadir 
mitgefochten.  12)  Jaroslar,  1019—1054.  Die  mit  Harald  verheiratetc 
Tochter  hie/3  Elisabeth  (Elissif).   (L).        13)  Anastasia.        14)  Anna. 


154  M.  ADAM  BREMENSIS 

multa*  prelia  contra  Sarracenos  in^  mari  et  Scitas^  in 
terra  ^  gessit%  fortitudine  clarus  et  divitiis*^  auctus  vehemen- 
ter^.  Is  vero®  defuncto  fratre,  cum  in  patriam  revocatus 
Schol.63.  fuerit^  Suein^  consanguineum^  regnantem  repperit.  Cuius, 
ut^  dicitur,  se^  manibus  tradens  sacramentum  fidelitatis  5 
exhibuit  victori^,  et  patrium  regnum  pro  ducatu^  accepit 
in  beneficium.  Sed  mox™  ut  ad  sues  venit  et  Nortmannos 
sibi  fideles  esse  persensit,  facile  ad  rebellandum  persuasus 
omnia  Danorum  maritima  ferro  vastavit  et  igne;  et  tunc 
Arhusin"  ecclesia  incensa,  [ac°]  Sliaswig^  depredata  est.  lo 
Suein^  rex  terga  vertif.  Inter  Haroldum^  et*  Suein^  pre- 
lium  fuit  omnibus^  diebus  vitae  eorum^. 

(13).  XIIII*.   Simul  eo^  tempore  separabant  se  Angli  a  regno 

Schol.  64,  Danorum,    filiis  Gudwini^  rebellionis  auctoribus,   quos  ami- 

tae  *  regis  Danorum   filios    esse    diximus  ^    et  quorum  soro-  i5 

Schol.  63  (64).   Haroldus*  cum  Magno  pugnavit  contra  Suein^, 
post  cuius  mortem  factus  est  miles  eius  (Bl^.S^.  CI). 

Schol.  64  (65).    Sicut  enim  prius*  diximus  ^,  Ghnut^  rex  Da- 
norum   sororem    suam,    quae^  a  Richardo  comite  repudiata  est, 
dedit  Vlf*^  duci  suo,  ex  qua  nati  sunt  Bern®  dux  et  Suein^  rex.  20 
Vlf^  dux  sororem  suam  Gudvino^  duci  Anglorum  copulavit,  ex 

a)  multa  contra  .  .  prelia  gessit  C.  b)  die  Worte  in  mari  sind  ilber  Sarra- 
cenos und  die  Worte  in  terra  iiber  Scitas  (Scythas  CI)  nachgetragen  Al.  CI,  von 
derselben  oder  gleichzeitiger  Hand  in  Al,  von  derselben  Hand  in  CI;  praelia  mari 
contra  Saracen,  et  Schytas  gessit  B2.  c)  Scytas  Bl;  Schytas  B2:  Scythas  C.  25 
d)  clar.  divitiisque  C.  e)  ergo  C.  f)  esset  BC.  g)  Suenonem  -Bl;  Suen  B2. 
h)  cons,  suum  regn.  C.  i)  ut  dicitur  fehlt  C.  k)  manibus  se  B;  se  trad.  man.  C. 
1)  producatum  ^11.  m)  Sed  ut  mox  ut  CI;  ut  mox  C2.  n)  Arusie  Bl;  Arhu- 
siae  B2;    Arhusen  C2.  o)  ac  BC,  fehlt  Al.  p)  Sleswich  Bl;    Slasuig  B2. 

q)  Sueno  Bl;    Suen  B2;    Suein  igitur  CI;    Suein  ergo  C2.  r)  vertit.    Et  erat  30 

inter  Suein  et  Har.  prel.  omnibus  C.        s)  Harald.  B2.       t)  et  Suein  fehlt  Al. 

14:    a)  Cap.  CXXXI.  B1.C2;     Cap.  XIIII.  B2.  (C2);    kein  neues  Kap.   in 
CI.       b)  Eo  eciam  C.        c)  Guduini,  korr.  Gudwini,  Bl^;  Goduini  B2. 

Schol.63:   a)  Haraldus  £3a,       b)  Suenonem  J51«;  Sven  £3*. 

Schol.  64:   a)  Sicut  superius  J51a.         b)  Knut  C.         c)  quam  a  Rich,  com.  35 
repudiatam  CI.  d)  Ulff  jB2;   Wolf  C.  e)  Biorn  B2;    Bern  dux  — nati  sunt 

fehlt  C2.        f)  Sueno  B1&:    Suen  J5  2,        g)  Ulff  B2;   Wolf  aiitem  CI.       h)  Gud- 
wino  JSla;    Goduino  J5  2;    Guduwino  CI, 

1)   Vgl.  Theodoricus  mon.  Kap.  25.  28.     Snorres  Saga  af  HaraUdi 
Hardrdda  (Heimskringla  III.  Kap.  11.1^.24:).  (L).     Dahlmann,  Gesch.  ao 
von  Ddnemark  I,  124  ff'.  2)  Das  ist    alles    ivieder   sehr   zugunsten 

Svends  gefdrbt.  Nach  den  nordischen  QueUen  fcam  Harald  zu  Lebzeiten 
des  Magnus  und  verhilndete  sicli  mit  ilim  gegen  Svend  (ivie  Sclio?.  63 
sagt),  nach  Magnus'  Tode  hekdmpfte  er  Svend  in  Ddnemark.  Der  an- 
gehlicli  dem  Svend  geleistete  Treueid  ist  recht  zweifelhaft.  3)  Tlieodor.  45 
mon.  Kap.  28.  (L).  Vgl.  oben  S.  Ill,  N.  3.  4)  Gythe,  die  Schwestefi' 
des  Jarl  Ulf.        5)  II,  54  (52);  vgl.  die  Anmerkiingen  daselbst. 


LIB.  Ill,  CAP.  XIII— XV.  155 

rem^  Eduardus*  rex  duxit  uxorem.    Hii  namque  facta  con-  1049. 
spiratione  fratres  Suein^  regis,    qui  in  Anglia  duces  erant, 
alterum^  Bern"^  statim  obtruncant^,  alterum®  Osbern^  cum 
suis  omnibus   eiecerunt^  a  patria.     Ef^  tenuerunt  Angliam 

5  in   ditione    sua,   Edwardo'  tantum^  vita  et  inani   regis  no- 
mine^ contento. 

XY*.    Cum^  haec  ibi  gesta  essent,  christianissimus  rex°  (-^  v- 
Sueonum  lacobus  migravit  e  ^  seculo,  et  successit  ei  frater  ^^^^ 
eius  Emund*  pessimus*.    Nam  iste  a  concubina  Olaph®  natus 

10  erat,    et   cum    baptizatus    esset,    non   multum^  de   nostra » 
religione    curavit.      Habuitque  secum   quondam    episcopum 

qua  nati  sunt*  Suein^,  Tosti*'  et^  Harold®  et  ista  Gude^,  quam 
rex  Eduard^  in  coniugio^  habuit.  Deinde  Suein^,  filius  Gud-  1049. 
vini^  occidit  Bern^,  filium  avunculi  sui.  Harold^  autem  cum 
15  esset  vir  fortissimus,  Griphum  ^,  Hyberniae™  regem,  decollavit^, 
Suein^  regem  Danorum^  ab  Anglia  propulitP  ipsumque  cognatum 
et  dominum  suum  Eduardum**  pro  nihilo  habuit.  Sequitur  ^  vin- 
dicta  Dei  et  plaga  Nordmannorum  et  excidium^  Angliae  (B1^.2.C), 


20 


*)  Emundus   pessimus  Gamular,  quod  interpretatur  senex.  J51; 
Emund  Gamul  pessimus  C. 


a)  Edwardus  Bl;  Eduard  B2.C.  b)  Suenonis  Bl;  Suen  B2.  c)  alt. 
scilicet  Bern  C.  d)  Bernonem  Bl;  Biorn  B2.  e)  alium  vero  Osb.  C.  f)  Osber- 
num  Bl;  Esbern  B2.  g)  a  patr.  eiecerunt  C.  h)  et  BC.  i)  Eduardo  B2.  C. 
k)  tamen  B2. 

25  15:   a)  Cap.  CXXXII.  £1.  0(1).  2;   Cap.  XV.  B2.  (0  2).         b)  Initiale  z  wie 

oben  II,  52,  S.  112,  JV.  b  in  Al;  Cumque  C.  c)  Sueon.  rex  C.  d)  a  BC.  e)  Olaui 
Bl.       f)  multa,  sogleich  korr.  multum,  .4.1.        g)  Christiana  C. 

Schol.  64:  a)  Lesarten  wieS.15i,Z.37,  N.e.  b)  Lesarten  wie S.lbi,  Z.a8,  N.t. 
c)  Tosto  jBla;  Toste  JS2.     d)  et  fehlt  BU.     e)  Haroldus  £la;  Harald  B2.     f)  iste  (so) 

30  Gythe  B2;  Grade  SI*.  g)  Edwardus  BU.  h)  coniugem  B2.  i)  Godswini 
Bla;  Godvini  B2:  Guduwini  C.  k)  Biorn  B2.  1)  Haroldus  51^;  Haraldus 
B2;  Harald  CI.  m)  Hibern.  B2;  Ibern.  C2.  n)  decollavit  —  regem  Danorum 
fehlt  C2.  o)  Sueno  (statt  Suenonem^  Bl^;  Suen  B2.  p)  pepulit  B2;  ab  Angl. 
propulit  Danorum,   Dan.  dann  durch  Zeichen  vor  ab  Angl.  gestellt,  CI;   propulit  ab 

35  Angl.  Danorum  0  2.  q)  Edwardum  Bl^;  suum  regem  Eduardum  B2.  r)  exci- 
lium  £la. 

1)  Gude,  siehe  Z.  12.  2)  tJher  die  Ermordung  Bjorns  vgl.  das 
Anglo-Saxon  Chronicle  1049  (1046),  ed.  B.  Thorpe  11,  USff.;  Florent. 
Wigorn.  1049,  ed.  Thorpe  7,202/:  (L).        3)  Einhard  V.  Karoli  c.  1: 

40  regio  tantum  nomine  contentus.  (K).  Ebda.:  inane  regis  vocabulum. 
4)  Emund  Slemme  (der  Schlimme)  in  nordischen  Quellen;  vgl.  oben  II, 
25  (22),   S.  83,   N.  7.  5)  Griffin  oder   Griffith,  Konig  von  Wales, 

wurde  mehrfach  von  Harald  bekriegt,  1064  von  seinen  Untertanen  er- 
mordet,  sein  Haupt  an  Harald  qesandt.    Lappenberg,  Gesch.  von  Eng- 

45  land  I,  519.  528/'.  (L).  6)  Vgl  oben  S.  50,  Z.  2f:  Sequitur  irruptio 
Ungrorum.     Uber  vindicta  oben  S.  49,  JSf.  10. 


156  M.ADAM  BREMENSIS 

nomine  Osmund''-^,  acephalum,  quern  dudum  Sigafridus, 
Nortmannorum^  episcopns^,  Bremae  scolis  docendum  com- 
mendavit.  Yerum  is  postea  beneficiorum  oblitus^  pro^ 
ordinatione  Romam  accessit  indeque  repulsus  per  multa 
loca  circuivit''  erroneus,  et  sic  demum^  ordinari  meruit  a  5 
quodam  Poianiae^  archiepiscopo  ^.  Tunc^  veniens  in  Sue- 
diam^  iactavit  se  a  papa  consecratum  in^  illas  partes  archi- 
^^^^^  episcopum.  Sed  cum  noster^  archiepiscopus  legates  sues 
1051— 1056.  ^d    Gamulan'"^    regem    dirigeref",    invenerunt    ibi    eundem 

girovagum  Osmund  %  archiepiscopali°  more    crucem  pre  se  lo 
ferentem°.    Audierunt  etiam,  quod  barbaros  adhuc  neophi- 
tos   non  sanaP  fidei  nostrae  doctrina  corruperifi.     Quorum 
ille  presentia^  territus   solitis   populum^  regemque  impulit* 
dolis,  ut  legati  repellerentur,  quasi  ^  non  habentes  sygillum 
^cf. apose. 5, 41.  apostolici.     *Et  illi^   quidem   ibant   gaudentes   a   conspectu  is 
concilii,    quoniam   digni  habiti    sunt   pro   nomine  lesu  con- 
tumeliam  pati^    Erant  autem  legati  fratres  Bremensis  eccle- 
Schol. 65.  siae,    quorum    potissimus^''   fuit   Adalwardus    senior^,     olim 
nostri   claustri^   decanus,   verum   tunc  Sueonum  genti  ordi- 
natus   episcopus*.     De   cuius  viri   virtutibus    multa   possent  20 
dici,    nisi^    properaremus*   ad  alia.     Legatis^   igitur'^   tali'^ 
mode  a  Sueonibus  repulsis^  fertur^  quidam,  nepos  an^  pri- 
vignus  regis  ignore,  prosecutus^  esse^^  cum  lacrimis,   suppli- 

Schol.  65  (66).     lilo  ^    egresso    Bremense    claustrum    regula, 
disciplina    fratrum  et  concordia  defecit,    acephalis  omnia  turban-  25- 
tibus   (C). 

a)  Osmundum  Bl.  b)  Normann.  Al;  Nordniann.  BC.  c)  obitus  Bl^. 

d)  K,om.  pro  ordin.  accessit  C.  e)  circumiuit  51^.2.  C2.  f)  dem.  meruit  ordi- 
nari a  B;  demiim  meruit  a  quod.  Polan.  ordinari  archiep.  C.  g)  Poloniae  B2. 
h)  Qui  C.  i)  Sueoniam  Bl.  k)  ad  BC.  1)  archiep.  noster  C.  m)  Gamulara  30 
B2;  der  Name  fehlt  C.  n)  dirig.  Emundum,  inv.  C  o)  crucem  archiep.  more 
ante  se  ferentem  C.  p)  sana  doctrina  fid.  nostre  C.  q)  corriperit  £1*.  r)  territ. 
present.  C.  s)  regem  popuhimque  Bl^.  C.  t)  pulit  A 1 ;  dolis  impulit  BC.  u)  quasi 
apostol.  non  hab.  (7.  v)  ille  (statt  Et  illi^  quid,  ibant  £2.  w)  potent issimus  J.  1. 
x)  senior,  vom  Schreiber  iiber  der  Zeile  nachgetragen,  Al;  fehlt  Bl.  y)  deoan.  35 
claustri  C.  z)  si  non  Bl.  a)  ad  alia  proper.  C.  b)  Cap.  CXXXIII.  .Bl.  C2; 
Cap.  XVI.  jB2.  (C2J ;  kein  7ieues  Kap.  in  CI.  —  Legatos  .  .  repulsos  BC.  c)  ig. 
nostros  C.  d)  a  Sueon.  tali  modo  repuls.  BC.  e)  fertur  fehlt  C.  f)  ac  J.  1. 
g)  persequutus  B2.       h)  eos  statt  esse  C. 

1)  Osmund  ist  spdter  nach  England  gekommen  und  im  Kloster  40 
Ely  urn  1070  gestorhen;  rgl.  Historia  EUensis  II,  42,  ed.  Gale,  Histo- 
riae  Britanniae  Scriptores  XV,  p.  514.  Vgl.  unten  Kap.  IS  {IQ  An- 
hang)  und  IV,  34  (33).  (L).  2)  Das  ist  der  jiingere  Siegfried,  audi 
unten  IV,  34  (33)  genannt,  dort  nur  in  A  3  als  avunculus  Aesmundi 
hezeichnet.  3)  Erzbischof  von  Gnesen  war  1038  (?)  — 1058  Stephan  I.  45 
4)  Bischof  der  schicedischen  Gothen  (in  Skara).  Vgl.  unten  (Schol.  94  und) 
IV,  23  (L).        5)  Das  ScJioUon  tvird  nicht  von  Adam  sein. 


LIB.  Ill,  CAP.  XY.  XVI.  157 

citer  se  commendans*  orationibus  eorum.    Nomen  ei  Stinkel^.  1051—1056. 

Is  solus  misericordia^  motus  super  ^  fratres  optulit  eis  mu- 

nera    transmisitque     eos    per    montana    Suedorum    salvos*^ 

usque    ad    sanctissimam  Gunhild*^  reginam,   quae    a    rege  Schol.  66. 

5  Danorum  pro  consanguinitate  separata  in  prediis  suis  trans 
Daniam  commorata  est,  hospitalitati  elemosinisque  vacans 
et  ceteris  operibus^  sanctitatis  iiisistens.  Ea^  legates  cum 
ingenti  honore^  quasi  a  Deo  missos  recipiens  magna  per 
eos  xenia^  misit^^  archiepiscopo. 

10  XVI  ^.    Interea  Sueones,    qui  episcopum  suum  repule-  (15). 

runt^,  divina  ultio  secuta^  est*.  Et^  prime  quidem  filius 
regis  nomine  Anund^-^  a  patre  missus  ad  dilatandum®  im- 
perium^,  cum  in  patriam  feminarum  pervenisset^,  quas  nos^ 
arbitramur  Amazonas'^    esse^,    veneno^,    quod^  fontibus  in- 

i5;miscuerunt,  tam  ille  quam^  exercitus  eius  perierunt.    Deinde 

cum  aliis  cladibus  tanta  siccitas  et  frugum  sterilitas  Sueones  1056/57. 
afflixit  ^,    ut   missis    ad    archiepiscopum    legatis    episcopum 
suum^    reposcerent,    cum    satisfactione    fidem   gentis   polli- 

Schol.  QQ  (67).     Alia  erat  Gunhild^-^,    relicta  Anundi^,    alia 
20  Glide'',  quam  Thora^  interfecit  (Bl^.2.  C). 

*)  Gude  reginam  Bl.  C;  Gunild  vel  Giuthe  reginam  B2. 

a)  commendauit,  mit  anderer  Tinte  Icorr.  commendans,  CI,   so  (7  2;    in  C  hat 

also  der  Satz  kein  verbum  finitum.       b)  Steinkel  B 1 ;  Stenkeil  J5  2 ;  Steinkil  erat  C. 

c)  super  fratres  miseric.  motus  C.      d)  salvosque  A  1.      e)  sanct.  insist,  operibus  C. 
25  f)  Que  C.       g)  exenia  jB1»;    eximia,   von  zweiter  Hand  iiber  der  Zeile  nachgetragen 

xenia,  Bl^.       h)  archiep.  misit  C. 

16:  a)  Cap.CXXXIIII.  B1.C(1).2;  Cap.  XVII.  B2.  (C2).      b)  repulerant  C. 

c)  subsecuta  C.  d)  Et  primo  —  Anund   fehlt  Al;    Anundus   Bl;    Amund  B2. 

e)  ut  dilataret  C.        f)  pervenissent  Al.       g)  nos  Amazonas  (Amazones  B2)  esse 
30  dicimus  jB;  nos  Amaz.  dicimus  C.        h)  nemo  JBl'i.        i)  quod  illae  (illic  B2) 

font,  imniisc,  tam  ipse  quam  BC.       k)  suum  cum  satisfact.  repose,  fid.  C. 

Schol.  66:    a)  Gunild  B2.        b)  Amundi  £  1*.  C2.        c)  Grande  ^l^;   Gythe 
B2;  Gaude  C2.        d)  Thore  C. 

1)  Luc.  1,  13:  misericordia  motus  super.        2)  Vgl.  S.  152,  N.  8. 

35  3)  Vgl.  IV,  36  (35):  cum  ingenti  prorsus  honore.  4)  Vgl.  oben  S.  91, 
Z.Sf.:  Secuta  est  ultio  divina  in  regem  Deo  rebellem.  5)  Dieselbe 
Erzdhhmg  unten  Schol.  123  (119),  ivo  ausdrucJclich  Bischof  Adalward 
als    Gewdhrsmann   genannt   wird.  6)  \.  Paral.  IS,  S:    ut   dilataret 

imperium    suum.   (K).  7)  Ndhercs   iiber   die  Amazonen   und   Er- 

40  Iduterungen  dazu  siehe  unten  IV,  19.  (L).  8)  Das  Chron.  Wirziburg. 
meldet  1056  (S8.  VI,  31j;  Fames  multas  provincias  afflixit.  Egestas 
et  penuria  undique  prevaluit;  die  Ann.  Islandici  haben  1056  (Lange- 
heJc,   SS.  O'er.  Dan.  Ill,  44);   Annonae  caritas.  9)  Da/3  audi   diese 

Gunhild   eine  Gattin  Scends  geivesen   m,    ist  hier  mit  Jceinem   Worte 

45  gesagt.     tJber  Gude,  quam  Thora  interfecit,  vgl.  unten  Schol.  72. 


158  M.  ADAM  BREMENSIS 

centes.  Gavisus  igitur^  pontifex  petenti  gregi^  volentem  * 
dedit  pastorem.  Qui  deinde*^  perveniens^  in  Sueoniam 
tanta  omnium  alacritate'^  suscipi  meruit,  ut  gentem®  Wir- 
Schol.67.  milanorum**^  integram  Christo  lucratus  etiam  miracula  virtu- 
u?>i  1060.  turn  2  in  populo  fecisse  dicatur.  Eodem  tempore^  mortuus  5 
est  rex^  Sueonum  Emund^  post^  quem^  levatur  in  reg- 
num  nepos^  eius  Stinkel,  de  quo  supra  diximus^.  Qui™ 
fidelis  erat  domino  lesu  Christo,  et"  de  religione  eius  testi- 
monium^ perhibebant*  omnes  fratres  nostri*^,  qui  eas  partes 
adierant.  Haec  de  Sueonibus  suo  tempore  gestaP  domnus^  lo 
Adalbertus^  archiepiscopus  amplifico^  sermone,  ut  solebat, 
omnia  describens^  etiam*  visionem  quandam  episcopi"  Adal- 

Schol.  67  (68)  ^.  Adalwardus  *  a  rege  Haroldo  ^  invitatus  ^ 
venit  in  Nordmanniam^;  ibique  corpus  cuiusdam  viri,  qui  ante 
LX^  annos  "^  defunctus  est  nee  omnino  putrescere  potuit,  facta  15 
absolutione  reconciliationis  mox  in  pulverem  redegit.  Erat  enim 
ille  homo  quondam  a  Libentio  archiepiscopo  propter  piraticam® 
excommunicatus,  ut  ipsi  per  visionem  revelatum^  est  Adalwardo^ 
(B  la.  3a.  C). 

*)  Adalwardum  (statt  volentemj  BC.  20 

**)  Wirml.  vel  Scrithefinnorum  Bl ;  Wirnil.  et  Scritefingorum  C. 

a)  ergo  iJlb.  C.  b)  gregi  past,  dedit  Adalw.  Bl;  gregi  Adaluardum  ded. 
past.  -B2;   gregi  Adalw.  prefecit  past.  C.  c)  deinde  fehlt  B2.  C.  d)  suscipi 

alacr.  C.  e)  gentem   fehlt  Al.  f)  Wimylan.  (?),    durch   Rasur  gedndert   in 

Wimi:Ian.  (?)  oder  Winu:lan.,  Al;  Wirmlan.  51*;  Wirmlarum,  korr.  Wirmlanorum,  25 
J51b;  Virnilan.  B2;  Wirnilan.  C.         g)  Emund  rex  Sueon.  C.         h)  Emundus  Bl. 
i)  Post  Al.         k)  quern  Steinkel  nep.  eius  de  quo  supra  dix.  leuatur  in  regn.  C 

1)  Steinkel  (Stinkel  JSl^)  nepos  eius  Bl;    Steinkell  B2,   nepos   eius   fehlt   daselbst. 
m)  qui  CI.        n)  de  cuius  religione  C.        o)  omu.  fratr.  testim.  perhib.  C,  nostri 
fehlt  daselbst.        p)  gesta  fehlt  Bl.        q)  dominus  51^.2;    fehlt  C.        r)  sermone  30 
Adaib.  archiep.  amplifico  omn.  describ.  C,  ut  solebat  fehU  daselbst.     s)  amplico  A  1, 
vgl.  oben  I,  24,  S.  30,  N.  k.       t)  etiam  —  Adalwardi  fehlt  B2.      u)  Adalw.  episc.  C. 

Schol.  67:  a)  Adalw.  episcopus  a  C.  b)  Haraldo  jB3a.  c)  Nordwegiam 
£la;  Normann.  B3».  d)  XL  (alii  LX)  C2.  e)  excomm.  pirat.  Bl^.  f)  revel, 
est  per  vis.  £3^;  reuelatus  C2.       g)  ab  Adalw.  CI.  35 

1)  Adalward  unterzeichnet  noch  als  decanus  Adalberts  UrJcunde 
Hamburg.  UB.  I,  n.  82,  die  nach  dem  16.  Ordinationsjahr  Adalberts 
und  dem  Tagesdatum  (2\.  April)  sicherlich  vom  J.  1059  (statt  1064j  ist. 

2)  Ndheres  unten  IV,  23  i'tber  die  virtutum  miracula.        3)  Steindor/f 
II,  213   nimmt   1056   an  nach  Munch,   Det  norsJce  Folks  Historie  II,  40 
174.  192.     Da   ist  die   oben  N.  1  genannte    Urk.   nicht    beriicJcsichtigt. 

4)  testimonium  perhibere  ist  biblisch,  besonders  hdufig  im  Ev.  Johannis; 
1,1;  15  usiv.  (K).  5)  Dieselbe  Erzdhlung  oben  II,  33  (31).  6)  Vgl. 
unten  Schol.  135  (131).  7)  Oben  II,  33  (31)  hei(dt  es:  per  LXX  annos, 
und  das  ist  riclitig.  Demi  der  Seerdubereinfall  hat  994  stattgefunden ;  45 
Adalward  aber  ham  vor  Haralds  Tod  nach  Norwegen,  also  vor  1066, 
der  jilngere  Adalward  loar  1065  —  siehe  unten  III,  76  (70)  —  schmi 
in  ScJnveden;  Jcurz  zuvor  (siehe  Schol.  136  (131)  tmd  IV,  2S)  ist  der 
dltere  Adahvard  gestorben,  also  wohl  ziemlich  genau  1064. 


LIB.  Ill,  CAP.  XVI.  XVII.  159 

wardi,  qua  monitus  est,  ut  euangelizandi  gratia  pergere  non 
tardaret,  curavit  adnectere. 

XVII*.  In  Nortmannia  ^  quoque  res  magnae  gestae '^  (1^)- 
sunt  illo  tempore,  quo  rex  Haraldus^  crudelitate  sua  omnes  J^^"*'— ^^oo. 
5  tyrannorum  excessit®  furores  ^  Multae^  ecclesiae  per  ilium 
virum^  dirutae^,  multi  christiani  ab  illo*^  per  supplicia  ne- 
cati\  Erat  [autem^]  vir  potens  et  clarus  victoriis,  qui  prius 
in  Grecia  et  in^  Scythiae  regionibus°^  multa  contra  barbaros 
prelia  confecit"-^.     Postquam  vero  in^  patriam  venit,  nun- 

10  quam  quietus  fuit  a  bellis,  fulmen*  septentrionis,  fatale 
malum  P  omnibus  Danorum  insulis.  Ille  vir  omnes  Sclavo- 
rum  maritimas  regiones^  depredavit^;  ille  Orchadas'^  in- 
sulas  suae  ditioni^  subiecit;  ille  cruentum*  imperium  us- 
que ad  Island*  extendit*^.    Itaque  multis  imperans  nationi- 

15  bus  propter  avaritiam "  et  crudelitatem  suam  omnibus  erat 
invisus.  Serviebat  etiam  maleficis  artibus'^,  non  attendens 
miser  ^,  quod  sanctissimus  germanus  eius  talia  monstra 
eradicavit  a  regno  ^,  pro  ^  amplectenda  norma  christianitatis 
certans   usque   ad    sanguinem^.     Cuius   egregia  merita  te- 

20  stantur  haec  miracula,  quae  cotidie  fiunt  ad  sepulcrum 
regis  in  civitate  Trondemnis^.  Yidebat^  haec  ille  dere- 
lictus  a  Deo  ^^,  nihilque  compunctus  oblationes  quoque  ac 
tesauros,  qui  summa  fidelium  devotione  collati''  sunt  ad 
tumulum  fratris^,    ipse  Haroldus*  unca  manu^^  corrodens^ 

25  17 :    a)  Cap.  CXXXV.  Bl.C  (1).  2 ;  Cap.  XVni.  B  2.  (C  2) .         b)  Nordwegia 

Bl.  C;  Noruegia  B2.  c)  gestae  fehlt  Al.  d)  Haroldus  Bl.  C.  e)  fur.  ex- 
cessit  C.  f)  M.  enim  per  ill.  eccl.  viriim  C.  g)  iinum  B2.  h)  per  eum 

B-2.  i)  necati  sunt  Bl;   nee.  sunt  per  suppl.  B2;  sunt  necati  C.  k)  auteni 

fehlt  Al;  aut  Bl^.         1)  in  fehlt  C.         m)  multa  region.,  durch  Zeichen  umgestellt, 

30  CI.  n)  exercuit  C.  o)  ven.  in  patr.  C.  p)  magnum  J.  1.  q)  depred.  regiones  C. 
r)  Orchades  B2.  s)  subiec.  dit.  C.  t)  cruent.  usque  in  Island  suum  extend, 
imper.  C;  Islandiam  Bl.  u)  avar.  suam  et  crudel.  C.  v)  certans  usque  ad 
sang,  pro  ampl.  christ.  norma  C.  w)  mortem  Al,  von  gleichzeitiger  Hand  iiber 
der  Zeile:   sanguinem.  x)  Thrundhem  Bl;    Throndemis  B2;    Throndempnis  C 

35  y)  Cap.  XIX.  B2.  (C2).  z)  ad  turn,  fratr.  sunt  collati  C.  a)  Harald.  B2. 

b)  Al.Cl;  corradens  B.  C2. 

1)  Vgl  ohen  S.  44,  Z.  2b  f.  2)  Es  handelte  sich  ivolil  mehr  um 
einen  Kampf  gegen  die  Ansprilche  der  Kirche  als  gegen  den  christ- 
lichen  Glauben;  vgl.  Dehio  I,  lS8f.        3)   Vgl  oben  Kap.  13  (12).    (L). 

40  4)  Lucan.  Pharsal.  X,  34/1;  Terrarum  fatale  malum,  fulmenque  quod 
omnis  Percuteret  pariter  populos,  (L).  5)  Eine  diese  Angabe,  ivie 
es  scheint,  hestdtigende  Skaldensirophe  bringt  Wigger ,  Mecklenburg. 
Annalen  8.  Idf.  6)  Vgl.  Orosius  V,  4,  16'  fed.  Zamjemeister  S.  2875: 
ad   Indiam   quoque   cruentum    extendit   imperium.   (K).     Oben  S.  59, 

45  Z.h.  7)  2.  Para Zij9.  33, 6 :  maleficis  artibus  inserviebat.  (K).  8)  Vgl. 
rniten  Kap.  23  (22) :  Nee  attendunt  miseri.  9)  Vgl  oben  II,  57  (55).  (L). 
10)  Vgl  oben  S.  91,  Z.  13:  derelictus  a  Deo;  2.  Mac.  7,  16.  11)  Vergil 
Georg.  11,  365;  Aen.  Ill,  217;   VI,  360:  uncae  mauus.  (L). 


160  M.  ADAM  BREMENSIS 

1047—1066.  militibus  dispersit.  Pro  quibus  causis  archiepiscopus  zelo 
bchol.^be.  j^^^  tactiis  legates  suos  direxit  ad  eundem  regem,  tyranni- 
cas^  presumptiones^  eius  litteris  increpans*,  spetialiter  vero 
admonens  de  oblationibus,  quas  non  liceret  in  usum  cedere 
laicorum,  et  de  episcopis  suis*^,  quos*^  in  Gallia  vel  in  5 
Anglia^  contra  fas  ordinare®  fecerat  se  contempto*^,  per 
quern  auctoritate  sedis  apostolicae  deberent^  iuste  ordinari. 
Ad  haec  mandata  commotus^  ad  iram  tyrannus  legates^ 
pontificis  spretos  abire  precepit,  clamitans^  se  nescire,  quis 
sit  archiepiscopus  aut  potens  in  Norvegia^,  nisi  solus  .Ha-  lo 
roldus^  Et  alia  plurima  deinde  fecit  et  dixit,  quae  super- 
biae™  eius  proximam  intentabant^  ruinam^.  Nam  et  papa 
Alexander  confestim  missis °  ad  eundem  regem  litteris^ 
Schol.  69.  precepit,    ut    tarn    ipse    quam    episcopiP    sui   vicario'i  sedis 

apostolicae  dignam^'  subiectionis  exhibeant^  reverentiam*.     i5 

Schol.  68  (69).  Haroldus*  rex  ab  illo  die  direxit  episcopos 
suos  in  Galliam,  multos  etiam  venientes  ab  Anglia  suscepit. 
Quorum  unus  fuit  Asgot  ^,  quem  redeuntem  ab  urbe  apostolorum 
comprehend!  iussit  archiepiscopus,  acceptoque  fidelitatis  Sacra- 
mento dimisit^  abire  donatam^  (B1^.2.C).  20 

Schol.  69  (70).  Alexander  ^  episcopus  servus  servorum  Dei 
Haroldo'^,  regi  Nordmannorum^,  salutem  et  apostolicam  bene- 
dictionem.  Quia  adhuc  rudes  ^  in  fide  existitis  et  in  ecclesiastica 
disciphna  quodammodo  claudicatis,  oportet  nos,  cui  totius  eccle- 
siae  commissum  est  regimen,  divinis  ammonitionibus  vos  frequen-  25 
tins  visitare.     Sed^  quia  ob  longarum   difficultatem   viarum   per 

a)  litteris  suis  tjTann.  eius  increp.  presumpt.  C.         b)  presumptionis  A  1. 
o)  suis  feJilt  C.      d)  quos  contra  fas  in  Angl.  uel  Gall,  se  contempto  fecit  ordinari  C, 
e)  ordinari  fecit  B:  vgl.  C  in  N.  d.         f)  iure  consecrari  deberent  C         g)  tyrann. 
commot.  in  iram  C.       h)  leg.  suos  pont.  Al.       i)  dicens  nescire  se  C.       k)  Xord-  30 
wegia  jBl.  C.  1)  Haraldus  jB  !».  2.  m)  superie  Al.  n)  intendebant  B2. 

o)  misit  -Bla.  p)  sui  episcopi  B2.  q)  vicario  fehlt  £1*.  r)  dign.  exhib. 

subiect.  reuer.  C.         s)  exhiberent  B2.  C.        t)  in  B2  folgt  hier  im  Text,    aber  mit 
anderen   Lettern:    Exemplum    litterarum   Pontificis  Eomani    ad  Regem   Noruagiae 
Haraldum,  in  Scholiis  antiquis,   extat  huiusmodi.    Alexander  usw.;    in  C  folgt  im  35 
Text:  Et  ecce  rescriptum  literarura.    Alexander  usw. 

Schol.  68:  a)  Haraldus  B2.  b)  Asgotus  Bl^;  Asgoth  B2.C2.  c)  diuisit 
iJla.  d)  in  B2  steht  das  Schol.  im  Text  am  Schlusse  von  Kap.  IS  (11)  hinter 
increment  is. 

Schol.  69:  a)  Harald.  B2.       b)  Nordm.  regi  C.        c)  in  fide  rudes  extitistis  40 
C2.        d)  Et  B2. 

1)  Hier  und  im  folgenden  hat  Adam  im  Text  den  Papstbrief 
J.-L.  4471  henutzt,  der  in  BC  dann  im  Wortlaut  als  ScJiol  69  (70)  hei- 
gegeben  ist.  2)  Harald  fiel  1066  in  der  Schlacht  bei  Stamfordbridge, 
unten  Kap.  52  (51).  (L).  Vgl.  Frov.  16,18:  ante  ruinam  exaltatur  45 
spiritus.  3)  J.-L.  4471,  dort  und  bei  Lappenberg,  Hamb.  Urkundenh. 
1,  n.  84,  auf  c.  1061  angesetzt,  nach  Deliio  I,  242,  N.  4,  vom  J.  1065. 


LIB.  Ill,  CAP.  XVII.  XYIII.  161 

XVIII  ^.  His  apud  j^ortmanniam  ^  gestis  ^  magnopere  (17). 
studuit  archiepiscopus,  ut  regi  Danorum  conciliaretur,  quem 
prius  offensum  habuit  in''  repudio  consobrinae.  Scivit  enim, 
si  talem^  vimm  ad  se  colligeret^,  leviorem  sibi  ad  cetera, 
5  quae  in  animo  gessit,  introitum  fore.  Mox  igitur  mediante 
gratia  largitatis,  quam  in  omnes  habuit,  venit  in  ^  Slias- 
wigf-2.  Ubi  facile  notus^  et  reconciliatus^  superbo  regi  1052/53. 
muneribus  atque  conviviis  certavit  archiepiscopalem  poten- 
tiam   regalibus   anteferre,  diviciis.     Denique,    sicut  mos  est 

10  inter  barbaros,  ad  confirmandum  pactum  federis  opulentum^ 
conviviuni  habetur^  vicissim  per  VIII  dies.  De  multis  rebus^ 
ecclesiasticis  ibi  disponitur^;  de  pace  christianorum  *,  de"' 
conversione  paganorum  ibi  consulitur.  Ita  pontifex  cum 
gaudio  domum  reversus  persuasit  cesari  ^,   ut  evocatus  rex  1053. 

15  Danorum  in  Saxoniam,  uterque^  alteri  perpetuam^  iuraret 
amicitiamP-^.     Cuius  federis  i  beneficio  multum  lucri  susce- 

nos  hoc^  agere  minima  valemus,  sciatis  nos  Adalberto  Hamma- 
burgensi^  archiepiscopo,  vicario  nostro,  haec  omnia  firmiter  com- 
misisse.      Predictus    itaque    venerabilis    archiepiscopus,    legatus^ 

20  noster,  suis  nobis  conquestus  est  epistoHs,  quod  episcopi  vestrae'^ 
provinciae  aut  non  sunt  consecrati,  aut  data  pecunia  contra  Ro- 
mana  privilegia,  quae  suae  ecclesiae  sibique  data  sunt,  in  Angha 
vel  in  Gallia  pessime  sunt  ordinati.  Unde  ex  auctoritate  aposto- 
lorum  Petri  et  Pauli  vos  ^  ammonemus,  ut,  sicut  apostolicae  sedi 

26  reverentiam  ^  subiectionis  debetis  exhibere,  ita  prefato  ^  venerabili 
archiepiscopo,  vicario  nostro  et  vice  nostra  fungenti,  vos  vestri- 
que  episcopi  impendatis.     Et^  reliqua  (B1^.2.C). 

18:   a)  Cap.  CXXXVI.  Bl.  C(l).  2;    Cap.  XX.  B2.  (C2).         b)  Norwegian! 
£la;   Nordwegiam  Bl^;   Nordmann.  B2.C.         c)   in  iehlt  Bl^.         d)  tal.  ad  se 
30  collig.  virum  C.      e)  in  iehlt  Bl.C.      f)  Sleswicli  £!«;  Sleswigh  Bib;  siasuig  B2 
g)  superbo  regi  reconcil.  C.  h)  opul.  fehlt  C.  i)  habebatur  C.         k)  eccles. 

rebus  Bl.        1)  dispositum  Bl;  dlspositis  C.        m)  ct  C.        n)  uterque  fehlt  C2. 
o)  perpetua  confederaretur  amicicia  C.      p)  amiticiara  J.  1.      q)  confederationis  C. 
Schol.  69:   a)  perjioc  nqsJBla.  b)  archiep.  Hamab.  B2.  c)  arch,  et 

35  legat.  BU.  d)  eher  nre  als  ure  51a;  nostrae  B2.  e)  nos  B2.  f)  subiect 
reuer.  B2.       g)  prefato  fehlt  B2.       h)  et  Bl^.  C;  et  cetera  B2. 

1)  Bas  kann  sieh  nur  auf  den  An  fang  der  schlechten  Brfdhrungen 
mit  Harald  beziehen,  nicht  auf  die  letzten  Ereignisse  von  c.  1065.  Die 
Worte  His  —  gestis  sind  nur  als  eine  Vberleitung  ohne  streng  chromlo- 

40  gische  Beziehimg  zu  nehmen.  2)  Ende  1052  oderAnfang  1053.  Dehio  I, 
Knt.  Ausf.  XXI,  S.  73.  3)  Sallust.  lug.  63,  4:  facile  notus.  (K). 
Ebenso  oben  II,  9,  S.  67.  4)  Vgl  oben  II,  35  (33),  8.  96,  Z.  1  f:  de  regno 
Danorum  sen  pace  christianorum.  5)  Vgl.  Herimanni  Augiensis  Chron. 
Z.J.  1053,  SS.  V,  132:  Imperatore  iu  Saxonia  apud  Mersiburg  commo- 

45  rante,  ^  cum  rege  Danorum  pascha  egit  (Apr.  1 1).  6)  Die  "Freund- 
scha/t'  scheint  einen  starJcen  BeigeschmacJc  von  Unterordnung  des  Ddnen- 
Adam  Bremensis.  11 


162  M.  ADAM  BREMENSIS 

1053.  pit*  nostra  ecclesia,  etlegatio  borealium  nationum  cooperante^ 
Suein°  rege^  prosperis  semper  aucta®  est  incrementis^. 

(18).  XVIIII^     Trans    Albiam    vero    et    in    Sclavania^    res 

nostrae  adhuc  magna  gerebantur  prosperitate.  Godescal- 
1043— 1066.  cus^  enim,  de  quo  supra  ^  dictum  est,  vir  prudentia  et  5 
fortitudine  predicandus,  accepta  in  uxorem  filia^  regis  Da- 
norum  Sclavos  ita  perdomuit,  ut  eum  quasi  regem  time- 
rent*^,  tributa  offerentes  et  pacem  cum  subiectione  petentes^ 
Qua  temporis  occasione  nostra  H^mmaburg  pacem  habuit, 
et  Sclavania^  sacerdotibus  ecclesiisque  plena  fuit.  Gode-  lo 
^jQ- 5^2**' scalcus '^  igitur,  "^vir  religiosus  ae  timens  Deum',  archiepi- 
scopo  etiam  familiaris,  Hammaburg  ut  matrem  colebat. 
Ad  quam  solvendorum  causa  votorum  solitus  erat  frequenter 
venire.  In^  Sclavania^  citeriori*  nemo  umquam  surrexit^ 
potentior  et  tam  fervidus  christianae  religionis  propagator*^,  is 
Etenim  si  vita  ei  longior  concederetur,  omnes  paganos  ad^ 
christianitatem  cogere  disposuit,  cum  fere  terciam  partem 
converteret^  eorum,  qui  prius  sub  avo  eius  [Mistiwoi^]  re- 
lapsi^  sunt  ad  paganitatem. 

(19).  XX^    Igitur  omnes  populi  Sclavorum^,  qui  ad  Hamma- 20 

burgensem  respiciunt  dyocesim,  sub  illo^  principe  christia- 

nam    fidem    coluerunt"^  devote®,   hoc    est   Waigri   et^  Obo- 

driti^  vel  Reregi  vel^  Polabingi.     Item^  Linoges,  Warnabi, 

Schol.  70.  Chizzini  ^  et  Circipani,   usque  ad  Panem^  fluvium"^,   quem" 

Schol.  70  (72).    In  ostio*  Peanis  fluvii^-^  civitas  maxima  est,  2.5 
quae  Dimine^   vocatur;    ibi   est    terminus  Hammaburgensis   par- 
rochiae  (Bl^.  C). 

'*)  ulteriori  BG. 

a)  nostra  suscepit  C  b)  cooperanteque  £1.  C,  sinnstorend.  c)  SuenoneSl; 
Siien  jB2.      d)  regis  Al.      e)  est  aucta  C.      f)  in  B2  folgt  hier  Schol.  68  im  Text.      30 

19:  a)  Cap.  CXXXVII.  51.  C(l).2;  Cap.  XXI.  5  2. /'a2;.  b)Slauon.B2; 
Slauan.  C2.  c)  Godeschalc.  B2.  d)  tinientes  tribiitum  offerrent  C.  e)  pete- 
rent  C.  f)  in  J51.  g)  potent,  surrexit  C.  h)  propagator  —  paganos  ad  fefiU 
Al.  i)  eor.  convert.  Bl.  k)  Mistiwoi  fehlt  Al;  Mistiuoi  B2;  am  Rande  in 
Bl^:  Godescalcus  fuit  gener  regis  Danorura.        1)  ad  pagan,  sunt  relapsi  C.  35 

20:  a)  Cap.  CXXXVIH.  51.  C 2;  Cap.  XXn.  5  2.  fC2);  kein  neues  Kap.  in 
CI.  b)  Sclauorum  populi  C  c)  iljo  devote  princ.  CI;  illo  devoto  princ.  C2. 
d)  coluerant  5  2.  e)  devote  fehlt  hier  C.  t)  et  fehlt  C.  g)  Obotriti  vel 

Keregi  5  2.  h)  et  50.  i)  item  C.  k)  Chizzimi  ^1;  Chizini  5  2.  1)  Peanem 
51;  Peanum  5  2;  Penem  C.        m)  flet  Al.       n)  quern  —  Penem  fehlt  C.  40 

Schol.  70:   a)  host.  CI.       b)  fl.  CI.       c)  Dymine  51*. 

konigs  geJiabt  zii  hahen,  Dehio  I,  216/".  Svend  Estridsen  hat  Adam  hier 
und  ilberall  sehr  beschonigend  i'lber  sich  selbst  imd  seine  Vergcuigenheit 
bev'i  chtet 

1)  II,  66  (64);  79  (75).        2)  Sigrid  oder  Syritha.        3)  Vgl,  oben  45 
II,  22,  S.  80,  N.  1. 


LIB.  Ill,  CAP.  XVIII— XXI.  163 

nostrae*  privilegia    ecclesiae  vocant  Penem^-^.     Provinciae  1043—1066. 
iam    plenae    erant    ecclesiis,    ecclesiae    autem  sacerdotibus. 
Sacerdotes    vero    libere    agebant   4n    his,    quae    ad    Deum  "^^i8,'^9.^^' 
pertinent' ''.     Quorum   mediastinus^   princeps    Goteschalcus  ® 

5  dicitur^  tanto   religionis   arsisse^  studio,   ut  oblitus^  ordinis 
sui   frequenter  in   ecclesia   sermonem  exhortacionis  ad  po-  Schol.71. 
pulum  fecerit,  ea^,    quae   mystice  ab  episcopis^  dicebantur 
vel  presbyteris^,    ipse^  cupiens  Sclavanicis™  verbis  reddere 
planiora.     Infinitus  eraf^  numerus  eorum,   qui  cotidie  con- 

10  vertebantur^,  adeo  ut  pro  sacerdotibus  in  totas  mitteretur 
provincias.  Tunc  etiam^  per  singulas  urbes  cenobia  fiebant 
sanctorum  virorum  canonice  viventium,  item  monachorura 
atque  sanctimonialium,  sicut  testantur  hii*i,  qui  in  Leubice^, 
Aldinburg^    Lontio*,    Razzispurg"-^    et   in    aliis    civitatibus 

15  singulas^  viderunt.  In  Magnopoli  vero,  quae  est  civitas 
inclita^  Obodritorum^,  tres  fuisse  congregationes  Deo  ser- 
vientium  referuntur^. 

XXI*.    Gratulabatur^  archiepiscopus  de  novella  plan-  (20). 
tatione   ecclesiarum   misitque    de   suis   episcopis  et  presby- 
20  teris  viros  ad  principem  sapientes,   qui   rudes  in  christiani- 

Schol.  71  (71).  Fama  est  eo  tempore  duos  monachos*  a 
Boemiae^  saltibus  in  civitatem  Rethre^  venisse.  Ubi  dum  ver- 
bum  Dei  publice  annunciarenf*,  concilio  paganorum,  sicut  ipsi 
desideraverunt®,  diversis  primo  suppliciis  examinati^  ad  ultimum 
25  pro  Ghristo  decollati  sunt.  Quorum  ^  nomina  quidem^  hominibus 
incognita,   ut  veraciter  credimus,  in  celo  scripta  sunt  (B1^.2.C). 

a)  nostre  eccles.  privil.  Bl.       b)  siehe  S.1G2,Z,4:0,  N.n.       c)  pertinebant  C  "^ 

d)  industrius  C2.       e)  Godescalcus  Bl.  C;  Gothescalc.  B2.       i)  God.  tanto  relig. 

exarsit  stud.  C.       g)  ordin.  sui  oblitus  C.        h)  Ea  Al.  Bl.        i)  episc.  et  presb. 
30  diceb.  C.       k)  sacerdotibus  B2.        1)  ipse  lehlt  C,  daselbst:  Sclavan,  verb,  cupiens. 

m)  Slauon.  B  2 ;  Slauan.  CI.     n)  eor.  erat  num.  C.     o)  convert,  ad  Dominum,  adeo  C. 

p)  enim  B2.       q)  hii  testantur  C.       r)  Lybekke  B1&;  Libectre  (?)  BVa\  Lybichi 

jB2;  Liubice  0  2.  s)  Aldinborgh  -Bib.  t)  Leontio  B2.  C.  u)  Razisburg 

Sla,2.  C2;  Razisburgh  BVo;  Razispurg  CI.       v)  inclita  fehlt  BC.       w)  Obotri- 
35  toruni  B2.       x)  B.Helmold  I,  20;   referunt  Al,  der  Schreiber  IdHt  das  Abkurzungs- 

zeichen  fiir  ur  am  Wortende  after  weg,   oben  1,2,   N.q;   tres  Deo   serv.  dicuntiu" 

fuisse  congr.  C. 

21:   a)  Cap.  CXXXIX.  Bl.  0(1). 2;  Cap.  XXIII.B2.  (C2).        b)  Gratulab. 

ergo  arch.  O. 
40  Schol.  71:   a)  fratres  B2.         b)  Bohem.  B2.        c)  Retre  Bl^.        d)  predi- 

carent  O.      e)  desiderauerant  B2.      f)  exanimati  0  2.      g)  quorum  Bl<^.      h)  qui- 

dem  iehlt  B2;  quidem  nomina  O. 

1)  Beispielsweise  Leo  IX.,  J.-L.  4290:  in  illis  partibus  Sclavorum, 

quae  sunt  a  flumine  Pene  usque  ad  fluvium  Egidose,  und  entsjirechend 

45  stets.      2)  Ein  Georgskloster  (JBenediktiner)  in  Ratzehiirg  nennen  die  unten 

Kap.  50  (49),  -S^.  193,  N.  3  anzufuhrenden  Acta  S.Ansueri.       3)  Ndmlicli 

congregationes  (Z.  16j,  was  in  Gedanken  vorweggenommen  ist. 

11* 


164  M.  ADAM  BREMENSIS 

1043—1066.  tate  populos  confortarent.  Ordinavit^  autem  in  Aldinburg 
defuncto  Abhelino*'^  monachum  Ezzonem^.  lohannem  Sco- 
tum^  constituit^  in  Magnopolim^.  In  Razzisburg^-*  esse 
disposuit  Aristonem  quendam  ab  Iherosolimis  venientera, 
et^  alios  alibi.  Preterea,  cum  ipse  veniret  in  Hammaburg,  5 
eundem  Gotescalcum§  principem  invitavit  ad  colloquium, 
magnopere  ilium ^  exhortans,  ut  inceptum  pro  Christo  labo- 
rem  constanter^  ad^  finem  perducat,  victoriam  illi  pollicens 
affuturam^  in  omnibus,  postremo"^,  si  quid"^  patiatur  adversi- 
tatis  pro°  nomine  Christi,  beatum  fore.  Multa^  illi  de  10 
conversione  paganorum  in  celo  reposita  premia,  multas'i 
coronas  de  singulorum  salute  venturas.  Eisdem  verbis  et 
ad  idem  studium  hortabatur^  metropolitanus  regem  Dano- 
rum"^,  qui  ad  eum  iuxta  Egdorem^  fluvium  consistentem 
multociens  venit,  omnia,  quae  de  scripturis  ab  illo  profere-  15 
bantur,  subtiliter  notans  retinensque*  memoriter,  excepto^^ 
Schol.  72.  quod  de  gula  et  mulieribus,  quae  vitia  naturalia^  sunt  illis 
gentibus,  persuaderi  non  potuit;  ad  cetera^  omnia  pontifici 
rex  fuit  obediens  et  moriger^. 

Schol.  72  (73).  Glarissimus  rex  Danorum  sola  mulierum  20 
incontinentia  laboravit,  non  tamen^  sponte,  ut  arbitror^,  sed 
vitio  gentis.  Nec^  tamen*^  illi  malo  defuit  ultio,  quia  una®  ex 
concubinis^,  Thore^,  legitimam  Gude  reginam^  veneno  extinxit. 
Gumque  rex  Suein^  filium  Thore,  Magnum  vocabulo,  Romam 
transmitteret,  ut  ibi  consecraretur  ad^  regnum,  infelix  puer  in  25 
via  defunctus  est,  post  quem  mater  impia  non  suscepit  alium 
filium  (B1\S^.C). 

a)  Abbelino  Bl^:  Albelino  £!•>;  Abelino  B2.  C.  b)  Etzonem  B;  Eizonem 
mon.  C.  c)  instituit  B2.  d)  Magnopoli  C.  e)  Lesarten  wie  Kap.  20,  S.  163,  N.u. 
f)  Et  Bl,  ebda.:  preterea.  g)  Goteschlcum,  durch  Rasur  korr.  Gotescalcum,  J.1;  30 
Godescalc.  jBI.  C;  Gotescalchum  B2.  h)  ilium  fehlt  C.  i)  ad  fin.  constanter  C. 
k)  in  B2.  1)  in  omn.  affut.  C  m)  Postremo  Bl^.2.  C2.  n)  siquidem  Bl^. 
o)  pro  Chr.  nom.  C.  p)  multaque  C.  q)  mult,  eciam  C.  r)  regem  Dan.  hor- 
tab.  metrop.  C.  s)  Egdoram  B  lb.  C.  t)  memoriterque  retinens  C.  u)  Ex- 
cepto  A  1.  B.  v)  illis  gent,  sunt  naturalia  C.  w)  cet.  vero  omn.  C.  x)  morigerus  35 
B2,  von  zweiter  Hand  in  JSlb;  pontifici  erat  obediens  C. 

Schol.  72:  a)  tam  BS».  b)  sponte,  ut  arbitror,  sponte,  sed  CI.  c)  nee 
Bla.  d)  tunc  (7  2.  e)  una  fehU  C2.  f)  concub.  eius,  Th.  nomine,  legit,  ipsius 
reg..  Gude  C.  g)  Thora  JSl".  h)  Sueno  Bl'';  Sven  JS3a.  i)  in  Jlegno  B3^; 
in  regem  C.  40 

1)  Nach  Dehio  I,  Krit.  Ausf.  XIX,  S.  69  fanden  diese  Ordina- 
tionen  etwa  urn  1055—1060  statt.  2)  Nach  1049;  ohen  S.  133,  JSf.  3. 
3)  tiber  Johannes  vgl.  unten  Kap.  51  (50).  76  (70  Anhang).  (L).  4)  Bie 
JJrJcunde  Heinrichs  IV.  Stump f  n.  2607  von  1062  spiicht  nur  vmi 
einem  Bischof,  in  cuius  parochia  supradictum  castellum  (Razeshurg)  45 
situm  est,  sagt  nicht,  dafd  Batzeburg  selbst  Bischof ssitz  oder  dazu 
bestimmt  sei. 


LIB.  Ill,  CAP.  XXI.  XXII.  165 

XXII^.  Per  idem  tempus^  in  Sclavania^  res  maximae  (21.) 
gestae  sunt,  quae  posteris  ad''  gloriam  Dei  non  sunt  reti- 
cendae,  quoniam  'Deus  ultionum'^  libere  egit,  reddens  ^ps.  93, 1.2. 
retributionem  superbis'.  Igitur  cum  multi  sunt^  Winulorum^ 
5  populi  fortitudine  celebres,  soli  IIII^''  sunt,  qui  ab  illis  Wilzi, 
a  nobis  ^  dicuntur  Leutici^-^,  inter '^^  quos  de  nobilitate  po- 
tentiaque  contenditur.  Hii  sunt  scilicet  Chizzini^  et  Circi- 
pani,  qui  habitant  citra  Panim"^-^  fluvium,  Tholosantes  et 
Retheri,  qui°  ultra  Panim°^  degunt.    Cumque  lis  perveniret° 

load    bellum*,     Tholosantes     et    Retheri,     quamvis    auxilio 
ChizzinosP-^  haberent,   nihilominus  victim  sunt  a  Circipanis.  1057? 
Iterum^  instauratum^  est  prelium,  et  contriti  sunt  Rederi*. 
Temptatum'^*    est    tercio,    et    Circipani    victores    abierunt. 
Tunc^  illi,  qui  victi  sunt^,  principem  Godescalcum^  ducem- 

15  que  Bernardum  et  regem  Danorum  accitos  in  auxilium 
super  hostes  duxerunt,  ingentemque  trium  regum''  exer- 
citum  suis^  nutrierunt  stipendiis  per  YII  ebdomadas^-*^,  Cir- 
cipanis viriliter^  repugnantibus.  Multa*  milia  paganorum 
hinc    inde    prostrati^  sunt,    plures    abducti   in   captivitatem. 

20  Tandem  Circipani''  XY  milia *^  talenta  regibus  offerentes  pa- 
cem  adepti®  sunt.  Nostri^  cum  triumpho  redierunt^,  de 
christianitate   nullus  sermo^,    victores   tantum^   predae    in- 

22:  a)  Cap.  CXL.  £1.  C(l).2;  Cap.  XXIIII.  £2.  rC2;.  b)  Slauon.52; 
Slauan.  C2.       c)  ad  glor.  Dei  fehlt  Bl.       d)  ultionem  liberi  B2.       e)  redde  Vulg. 

25  f)  sint  BC.  g)  Winnulor.  Bl^.  h)  nob.  vero  Leuticii  die.  C.  i)  Leuticii  BC. 
k)  Inter  Al.  £  1*.  1)  Chizini  B2.  m)  Peanem  Bl;  Penim  B2.  n)  quia  B2. 
o)  ad  bell,  perveiiisset  C.  p)  Chizzini  Al;  Chizinos  B2.  q)  a  Circip.  victi 

sunt  C.  r)  iterumque  C.  s)  restauratura  B2.  t)  Retheri  BC.  u)  temptat.  C. 
v)  Tunc  qui  victi  fuerant  C.        w)  Godeschalc.  B2.        x)  principum  C.        y)  per 

30  septem  ebd.  suis  nutr.  stipend.  C.         z)  repugn,  viriliter  B2.  a)  Multa  itaque 

mil.  C.  b)  prostrati,  plures  abducti  sunt  C.  c)  Circipanis  A  1.  d)  quinque 
milia  Bl;  milia  fehlt  JB2.         e)  indempti  Bl.  CI;  indepti  C2.  f)  Nostris  ergo 

cum  tr.  redeuntibus  de  C.  g)  sermo  erat,  victoribus  tantum  prede  intentis  C. 

h)  tanto  Al. 

35  1)    Vor   dem   Tode   Herzog   Bernhards   II.,   also   vor   1059.      Im 

J.  1057?  Vgl.  Chro7i.  Wirziburg.  z.  d.  J.,  SS.  VI,  31:  Saxones  iterum 
congregate  exercitu  gentem  eflFeram  Luiticiorum  hostiliter  invaserunt 
diversisque  mails  earn  affligentes  Romanae  ditioDi  subdiderunt,  accep- 
tis    obsidibus    et    tributis,    atque    ad    propria    cum    pace    redieruut. 

40  2)  Dies  ziemlich  woHlich  schon  oben  im  Schol.  16  (17),  S.  77.  3)  Die 
Ostpeene  nacli  Wigger,  MeckJenhurg.  Annalen  S.  llSf.  Adams  geogra- 
phische  Ansetzung  dieser  Volker  ist  ganz  richtig.  4)  JBrauchbare  er- 

gdnzende  Nachrichlen  giht  Helmold  i,  21.  5)  Nach  Helmold  I,  21 
Jidtten   die   Kyziner    auf  Seiten    der    Circipanen  gestanden,    und  dies 

45  scheint  Wigger,  Mecldenburg.  Jahrh.  XLII,  Aniage  D,  S.  43,  Imrrekter  — 
oh  historisch  rich-tiger,  lassen  wir  duhingestellV .  Nach  Adam  icdren  die 
Circipanen  von  den  Kyzinern  (die  nach  S.  162,  Z.  24  schon  christlich 
waren)  und  den  Tholosanten  und.  Redariern  als  Feinden  vollstdndig 
umfa^t  gewesen,  Helmold  stellt  auf  die  eine  Seife  die  ivestlichen,  auf  die 

60  andere  die  ostlichen  Volker.        6)  sex  ebdomadibus  Helmold. 


166  M.  ADAM  BREMENSIS 

1057?  tenti^-^     Haec  est^  virtus  Circipanorum,    qui  pertinent  ad 
Hammabur^ensem    episcopatum^      Quidam^  nobilis    homo 
de  Nordalbingis    narravit   mihi   haec   et   alia   veraciter   ita 
gesta  esse'*. 
(22).  XXIII*.    Audivi    etiam,   cum   veracissimus    rex  Dane-  5 

rum  sermocinando  eadem  replicaret,  populos  Sclavoiiim 
iamdudum  procul  dubio  facile  converti  posse ^  ad  christiani- 
tatem^,  nisi  obstitisset''  avaricia  Saxonum:  '^Quibus^'*,  in- 
quit,  "^mens  pronior  est  ad  pensionem*'  vectigalium^  quam 
ad  conversionem  gentilium^  Nee  attendunt  miseri^,  quam  10 
magnum^  periculum  suae  cupiditatis  luant^,  qui  christiani- 
tatem  in  Sclavania^  primo^  per  avariciam  turbabant^,  deinde 
per  crudelitatem  subiectos  ad  rebellandum  coegerunt^  et 
nunc  salutem  eorum,  qui  vellent^  credere,  pecuniam  solam 
exigendo  contempnunt.  Ergo  iusto  Dei  iudicio  videmus  15 
Schol.73.  eos  prevalere'"^  super  nos,  qui  permissu  Dei  ad  hoc  indu- 
rati  sunt,  ut  per^  illos  nostra  flagelletur  iniquitas.  Nam 
re  vera,  sicut  peccantes  superari  videmur"  ab  hostibus,  ita 
conversi  victores^  hostium  erimus.  A  quibus  si  tantum 
fidem  posceremus,  et  illi  iam  salvi  essent  et  nos  certe  20 
essemus  in  pace. 

(23).  XXIIII*.    Haec   dum    forinsecus   in  legatione  gentium 

ecclesiae  nostrae  ministerio  gererentur,  domnus  metropoli- 
tanus^  Adalbertus   adhuc  bonis    intentus    studiis   vigilanter 

Jiow.9, 17. 18.  Schol.  73  (74).    Dicit  enim  Scriptural  Pharaoni:  *Quia  in  hoc  25 

ipsum*  excitavi  te,  ut  ostendam  virtutem  meam  in  te,  et  glori- 
ficetur^  nomen  meum  in^  gentibus\  Ergo^  cuius  ^  vult  misere- 
tur^,  et  quem  vult  indurat  (Bl^.  C). 

a)  siehe  S.  165,  Z.  33,  N.  g.       .b)  Circip.  uirtus  est  C.        c)  episcopum  B  2. 
d)   Quidam  —  gesta  esse  fehlt  C.  30 

23:  a)  Cap.  CXLI.  £1.  C(l).2;  Cap.  XXV.  5  2.  ^C 2;.  h)  posse  fehlt  B 2. 
c)  obstetisset  Bl-^;  Saxon,  obstit.  avaricia  C.  d)  quibus  Al.  Bl.  C  1.  e)  pen- 
siones  BC.  f)  uestigalium -4  1.  g)  quantum  sue  cupid.  luant  peric.  C.  h)  Sla- 
uon.  B2;  Slauan.  C2.  i)  Primo  J5  1*.  k)  turbaverunt  C.  1)  cred.  vellent  C. 
m)  super  nos  preualere  C.  n)  nostra  per  illos  C.  o)  videntur  Bl^;  videmus  35 
-B2.C2.        p)  host.  Vict.  C. 

24:    a)  Cap.CXLII.  JSl.  C(l).2;    Cap.  XXVI.  £2.  (^C 2; ,  b)  Adalb.  me- 

trop.  C. 

Schol.  73:   a)  ipso  C.         b)  et  ut  annuutietur  Vtdg.         c)  in  universa  terra 
Vulg.        d)  ergo  JBl*.       e)  cui  C.        f)  mis.  Deus,  et  C.  40 

1)  Orosius  Adversus  %Kiganos  II,  6,  9 :    exercitum  praedae  inten- 
tum.  (K).  2)  Vgl  ohen  II,  71  (69),  S.  133.  3)  Vgl  oben  S.  159, 

Z.  16/*.  4)  Das  hezielit  sich  auf  den  gro/^en  Slavenauf stand,  oben  II, 
42  (40),  8.  102,  Z.  2—4  mit  Schol.  28.        5)  Exod.  9,  16. 


um 


LIB.  Ill,  CAP.  XXII— XXV.  167 

et  magnopere  providit,  ne  sua  quapiam  negligentia  ^  pasto- 
rale offieium  minus ^  habere  videretur,  in  ea  scilicet,  qua 
gloriatur  apostolus  ^,  sollicitudine  omnium  ecclesiarum. 
Itaque    domi   forisque    clarus  taliter  se  gessit,   ut  par  divi- 

5  tum  maiorque  magnatium^  nihilominus  pater  ^  orphanorum 
iudexque  viduarum  esse  certaref",  talem^^  curam  habens 
omnium,  ut  necessitatibus  etiam  minimorum®  sollertissimus 
provisor  adesset.  Cumque  terrenis  gravatus  negotiis  et^ 
ad  spiritalias  mox  languescere  cogeretur,   in  sola  gentium 

10  legatione  permansit  integer  officii  et  sine  querela  et  talis^-*, 
qualem  et  tempera  et  mores  hominum  mallent  habere. 
Ita^  affabilis,  ita  largus,  ita  hospitalis*,  ita  cupidus  divinae 
pariter  et^  humanae  gloriae,  ut  parvula  Brema  ex  illius 
virtute  instar  Romae  divulgata  ab  omnibus  terrarum  parti- 

15  bus  devote  peteretur,  maxime  ab^  omnibus  aquilonis  po- 
pulist Inter  quos  extremi^^  venerant  Islani^,  Gronlani  et 
Orchadum^-^  legati'^,  petentes,  ut^  predicatores  illuc  diri- 
geret;  quod  et  fecit*. 

XXY\     In   diebus   illis^   WaP   Danorum    episcopus'^  (24). 
20  migravit    e   seculo.     Cuius    diocesim    rex   Suein^   in   1111°^         __„„ 
episcopatus*^    distribuens,    prebente®-^     suam    auctoritatem      '    ~ 
metropolitano,    singulis   sues    intronizavit    episcopos.     Tunc 

*)  hospitalis,  ita  ioeundus,  ita  cupidus  usiv.  C. 

a)  minus  fehlt  Bl^.  b)  magnatum  BC.  c)  videretur  C.  d)  Talem 

25  Al.  B.         e)  inimicorum  B2.         f)  et  fehlt  BC,  ivohl  mit  Recht.         g)  sprritualia 

£lb.2.       h)  et  talis  fehlt  B2.C2.       i)  ita  Bl.       k)  ac  BC.      1)  ab  aquilonalibus 

(aquilonarib.  B2)  pop.  BC.        m)  extremi  fehlt  C2.        n)  Islani,  Gronl.  et  Orchad. 

leg.  venerunt  C.       o)  Orcadum  B 1*.       p)  ut  illuc  predicat.  B;  ut  eis  predicat.  C. 

25:   a)  Cap.  CXLIII.  B1.C2;    kein  neues  Kap.  in  5  2.  CI.  (2).         b)  Walo 
30  JBl;    der   Name   fehlt  B2.  c)   Sueno  Bl;    Suen  B2.  d)  distrib.  episc.  C. 

e)  presentante  (-tem)  Bl^;  presentante  Bl^.2.  C. 

1)  Vgl.  oben  I,  23,  S.  30:  ne  legatio  gentium  sua  quapiam  tardi- 
tate  frigesceret.  2)  2.  Cor.  11,  26 :  sollicitudo  omnium  ecclesiarum. 
3)  Ps.  67,  6:    patris  orphanorum  et  iudicis  viduarum.   (K).         4)  Die 

35  Worte:  talis  —  quod  et  fecit  kehren  fast  wortlich  unten  Kap.  73  (70  An- 
hang)  wieder.  5)  Gothorumque  et  Orchadum  legati  unten  a.  a.  0.; 
vgl.  unten  IV,  35  (34)  iiber  die  Orkneys  und  Thurolf.  6)  Offenbar  nach 
1057,  Kap.  22  (21);  vgl.  unten  IV,  2:  mortuo  nuper  Wal.  Ziemlich 
gUichzeitig  starb  ivohl  Avoco   von  Seeland,  tmten  IV,  8:    Nuper  vero 

40  mortuo  Avocone.  Avocos  Nachfolger  Wilhelm  erscheint  bereits  in  der 
Urh  Hamburg.  UB.  I,  n.  82,  ivohl  v.  J.  1059.  Um  1057—1060  hann 
also  diese  Neuordnung  der  ddnischen  Blsti'imer  erfolgt  sein.  Dehio 
I,  192,  JV.  7   kann  ich  in  einigen  Pankten  nicJit  folqen.  7)  Bischof 

von  Elbe,  oben  II,  72  (70),  S.  133.  (L).        8)  Die  Worte:  prebente  — 

45  raetropolit.  ziemlich  ivorilich  tcieder  unten  IV,  2. 


168  M.  ADAM  BREMENSIS 

etiam*  pontifex  noster^  in  Suigiam^-^  veH  Norvegiam^  et 
in  insulas  maris  ad  messem  dominicam  operarios^  misit. 
De  quorum  ordinatione  singulorum  habundantius  dicetur^ 
in  fine  ^. 

(25).  XXVI  ^.    Tocius**  itaque^  parrochiae  suae  diligentissi-  5 

1060/61.  mam  adhibens  provisionem  metropolem^  Hammaburg  in 
principio  laeticiae  "^  posuit  archiepiscopus,  fecundissimam  ^ 
gentium  ®  matrem  illam  appellans  omnique  devotionis  officio 
venerandam,  protestatus^  ei  tanto  maiorem  offerri  debere 
consolationem,  quanto  maiori  plaga  et  propioribus  insi-  10 
diis  et  tarn  longiturna^  paganorum  infestation e  cribrare- 
tur^-^.  Ergo  accepta  pace  temporum,  dum  sepe  meditatus 
est  Hammaburgensem  munire  simulque  ornare  toparchiam^, 
quoddam  utile'^  opus  inchoavit^  contra  incursus  barbaricos^, 
in  quo  et  populus"'  et  ecclesia  Nordalbingorum  perhenne  is 
haberent^  presidium.  Igitur°  cum  provincia  Sturmariorum, 
in  qua  Hammaburg  sita  est,  tota  in  planitiem  campi  descen- 
dat,  ex  eaP  parte,  qua  Sclavos  attingit,  neque  mons  neque 
flumen  est  in  medio,  quod  incolis  munimentum^  prestet, 
absque  silvis  passim  occurrentibus,  quarum  latebris  protecti  20 

*)  Anno  pontificatus  sui  XVIIP  ^  totius  C;  in  B 1*  (nicM  in 
Bl^.2)  steht  am  Rande  neben  der  Zeile  diligentissimam  —  provisionem 
von  der  Hand  des  Schreibers:  Anno  archiepiscopi  octavo  decimo. 

a)  etiam  fehlt  B2;  Quo  eciam  tempore  C.       b)  noster  fehlt  B2.        c)  Sweo- 
niam  £!»;    Sueociam  Bl^;    Suediam  B2.        d)  et  B2.        e)  Nordwegiam  Bl.C;  25 
Noruagiam  B2.       f)  in  fine  dicetur  BC. 

26:  a)  Cap.CXLIIII.  £1.C(1).2;  Cap.XXVII.  52.^02;.  b)  itaque  /eM  C. 
c)  metropolim  B2.  C.  d)  laet.  sue  pos,  C.  e)  gentium  fehlt  B2.  f)  Protest. 
Al.  £la,  2.  C2;  Prot.  est  ei  B.  g)  et  diuturniori  B2.  b)  cribraret  Al,  vgl.  oben 
Kap.  20  (19),  S.  163,  N.  x.  i)  Parochiam  B2.  k)  utile  contra  barb,  inciu-sus  30 

inch,  opus  C.  .  1)  inchoare  Al.  m)  quo  populis  et  ecclesiae  B2.  n)  haberet 
C2.  o)  gitur  Al,  die  Initiale  I  fehlt  daselbst;    Itaque  B2.  p)  ea  fehlt  BC. 

q)  muuimen  C2. 

1)  Die  Form  Suigi   fiir  Suedi   heispielsiveise   audi  in  dem  Briefe 
Briins   von    Querfurt    an   Heinricli   11. ,    Giesebrecht  KZ.    11^,   702f.;  35 
S.  705.    Vgl  Dehio  I,  156,  N.  3.        2)  Vgl  Matth.  9,  38.  (K).       3)  Im 

4.  Buche,  denn  auf  den  Anhang  zu  III,  70  (unten  Kap.  12—11),  der 
erst  in  BC  liinzugeTzommen  ist,  Jconnte  Adam  in  der  ersten  Bezension 
noch  nicht  Mmveisen.  4)  Tocius  —  Hammaburg  ziemlich  wortlich  in 
der  Urk.  Erzbischof  Hartwichs  I.  von  1160,  Hamburg.  UB.  I,  n.  220.  (KJ.  40 
5)  fecundissimam  —  cribraretur  tcortlich  in  der  gleichen  Urkunde.  (L). 
Offenbar  hat  Hartivich  diese  Worte  nicht  aus  Adam  genommen,  sondern 
aus  verlorener  UrJc.  Adalberos,  dieser  aus  (bensolcher  Adalberts,  und 
auf  diese  geht  auch  Adam  zuriicJc.  Vgl  die  folgende  N.  6)  Anfang 
Mai  1060  —  Ende  Ajml  1061.  Das  Datum  siammt  vielleicht  aus  der  ib 
hier  benutzten  Urhunde,  etwa  der  GriindiwgsurJcunde  der  Propstei  auf 
dem  Siillberge?     Da/3  diese  nicht  etwa  1059  schon  bestand,   evgibt  dbcn 

5.  150,  JV.  6. 


LIB.  Ill,  CAP.  XXV.  XXVI.  169 

hostes  incertis  aliquando  excursibus  repentini  superveniunt 
nostrosque  secures^  et  m\^  minus  cogitantes  vel  perimunt 
ve],  quod^  eis  morte  gravius  esf^,  captivos^  abducunt^. 
Solus  mons®  in  ea  regione  prominet  iuxta  Albiam,  longo 
sin  occasum  dorso  protentus^,  quern  incolae  Sollonberg^  Schol.  74. 
vocant  ^.  Eum^  pontifex  oportunum  arbitrans^,  in  quo^ 
firmaretur  castellum,  quod  genti  presidio  foret,  statim  sil- 
vam,  quae  montis  verticem  obtexit,  exscindi^  mundarique"^ 
locum    precepit.      Itaque    multis    inpensis,    multo^    sudore° 

10  hominum  voti  compos  effectus  montem  asperum  fecit  habi- 

tabilem.    Ubi  preposituram  constituens  disposuit  congrega-  1060/61? 
tionem  facere  Deo  servientium,    quae  mox  conversa  est  in 
turmam  latronum.     Ex  illo  enim  castro  nostri  quidam  popu- 
lares  in  circuitu,    quos^  ad  tuendum  positi  sunt,    depredari 

15  et*i  persequi  ceperunt.  Ideoque^  locus  ille  postea  tumultu 
comprovintialium  destructus  est,  populus  vero  Nordalbingo- 
rum  excommunicatus^  Compertum  est  nobis  ^  in  gratiam 
ducis*  factum*  hoc,  qui  more  solito  felicibus  ecclesiae  acti- 
bus  invidebat. 


20  Schol.  74  (75).     Ibique  locavit  caput    sancti  Secundi^-^,    qui 

unus  ex  legione  Thebeorum  ducum  fuisse  legitur.  Cuius*  pa- 
trocinia  metropolitanus  suscepit^  in  Ytalia^,  largiente  quodam*^ 
episcopo  Taurinensi^  (Bl^.C). 


a)  seciirius  B2.       b)  nil  mali  suspicantes  C.        c)  quod  gravhis  eis  est  B2; 
25  eis  fehlt  C,   daselhst:  grav.  morte.  d)  adducunt  Al.  e)  in  ea  reg.  mons  C. 

f)  protensus  C.  g)   Solonberg  B;    Sullenberg  C.  h)  eum  ^la;    Cum  Bl^; 

Quern  C.  i)  arbitratus  Bl.  C.  k)  ut  in  eo  C.  1)  excindi  B2;  excidi  C. 

m)  nudarique  C2.         n)  multoque  BC.         o)  horn,  sudore  C.         p)  ad  quos  tuen- 

dos  C.         q)  ac  C,         r)  ideoque  CI.  s)  exconim.  est.    Comp.  J.1.  t)  hoc 

30  factum  BC. 

Schol.  74:   a)  Seculini  JSla;  Secundi  (Secundini  C2)  Thebeorum  ducis,  cuius  C. 

b)  suscepit  steht  hinter  Taurinensi  episcopo  (so,  nicht  episc.  Taur.>  in  C.       c)  Ital. 

C  2.        d)  quondam  C. 


1)  Sallust.  lug.  14,  15:  capti  .  .  morte  graviorem  vitam  exi- 
35  gunt  (L).  2)  Vgl  ohen  Kap.  9,  S.  150.  (L).  3)  Compertum  est 
hdufig  hei  Salhist ;  Kohlmann  S.  32,  N.  4.  4)  Adam  hczeichnet  damit 
aiisclieinend  Bernliard  11.,  danacli  ware  die  Grilndung  der  Prvpstei 
auf  dem  Sullberg  vor  1059  erfolgt;  vgl.  aber  ohen  S.  150,  N.  6;  S.  168, 
N.  6.  Adam  hat  bisher  sclwn  manches  nach  1060  fallende  Ereignis 
40  erzdhJt,  untere  Zeitgrenze  fur  die  Darstelhwg  in  Kap.  1—36  (35)  und 
weiterhin  his  Kap.  47  (46)   ist  nur  das  Jahr  1066,  der  Sturz  Adalberts, 

5)  Secundi  ist  die  richtige  Form;  vgl.  BHL.  S.  1097;  oben  S.  70,  N.  9. 

6)  Von  1046   —  vorher  loar  Adalbert   nicht   in  Italien  —   bis  c.  1082 
ivar   Cunibert   Bisclwf  von    Turin.      G.  Schioarlz,   Die   Besetzung  der 

45  Bistiimer  Eeichsitaliens  .  .  951 — 1122,  S.  131/". 


170  M.  ADAM  BREMENSIS 

(26).  XXYII^.    Nam  et  dux   eo   tempore    relicto  veteri  ca- 

io^O-U)^qv  s^^^l^  Hammaburg  novum  quoddam  presidium^  sibi  suis- 
~  *  que  fundavit  infra^  Albiam  flumen  et  rivum,  qui  Alstra^ 
vocatur.  Ita  nimirum  cordibus^  vel  mansionibus  ab®  in- 
vicem  divisis^  dux  novum,  archiepiscopus  vetus^  coluit 
oppidum.  Diligebat  sane  pontifex  eum  locum  sicut  omnes*^ 
predecessores^  sui,  eo  quod  metropolis  sedes  fuerit^  omnium 
septentrionalium  nationum  et  caput  ^  suae  parrochiae.    Ideo- 

vor  1066.  que"*  dum  adhuc''  pax  fuit  trans  Albiam,    omnes  fere  sol- 

lempnitates  paschae  ac  penthecosten°  itemque  Dei  matris  lo 
ibi  celebrare  voluit,  collecto  ex  singulis  congregationibus 
maximo  cleri  numero,  precipue  his,  qui  vocalitate  sua^ 
populos  mulcere  poterant.  Efi  tunc  plenario  gaudens 
ordine'^^  ministrorum  omnia  divinae  servitutis  officia  cum 
magna  iussit  reverentia  compleri  et  gloria  etiam  exteriori.  i5 

Schol.  75.  Cui  nimirum  gloriae  tantum  ipse  indulsit,  ut  iam  non  La- 
tino more  vellet^  ecclesiastica  obire  mysteria,  sed  nescio 
qua  Romanorum*  sive  Grecorum  consuetudine  fultus  per 
tres  missas,  ubi^  astitit,  XII  modulari  officia  precepit. 
Omnia^  magna  quaerens,  omnia  mirabilia,  omnia  gloriosa  20 
in  divinis  et  humanis,  et  propterea  dicitur  fumo  delectatus 
aromatum  et  fulguratione  luminum'^  et  tonitruis  alte  boan- 
tium  vocum.  Quae  omnia  traxit  a  lectione  Veteris  Testa- 
menti,  ubi  maiestas  Domini  apparuit  in  monte  Synai^.  Et^ 
alia  multa  facere  solebat,  rara  modernis  et  ignorantibus  25 
scripturas^;  cum  tamen  sine  auctoritate  [scripturarum^J  ipse 
nil  fecerit^,  iam^  tunc^  scilicet  meditatus  ecclesiam  suam 
divitiis  et  honore  ceteris  anteferre,  si  papam  et  regem  suae 

Schol.  75  (76).  'Difficile  est^,  ut  laudabifiter  viventem  laus 
humana  non  capiat'.     Leo  papa  (BV\C).  30 

27:  a)  Cap.  CXLV.  B1.C2]  Cap.  XXVIII.  B2.  (C2);  kein  neues  Eap.  in 
CI.  b)  intra  C2.  c)  Altra,  vom  Schreiber  korr.  Alstra,  J.1.  d)  cortibus  C2. 
e)  ad  jB2.  f)  diuersis  ^  !«.  g)  coluit  vetus  BC.  h)  omnes  fehlt  B2.  i)  pre- 
cessores  Bl^;    processores  Bl^.  k)  omn.  septentr.  fuerit  C.  1)  capud  Al. 

m)  in  CI  beginnt  hier  ein  neues  Kap.  n)  pax  adhuc  B2.  o)  pentecosten  £1;  35 
pentecostes  B2.  C.  p)  suis,  vom  Schreiber  korr.  sua,  Al.  _  q)  Cap.  XXIX.  B2. 
(C2J.  r)  ministr.  ordine  C.  s)  eccles.  vellet  C.  t)  monor.  (Moranor.)  Bl^. 
u)  missas  quibus  astitit,  ubicumque  esset  BC.  v)  omnia  CI.  w)  cereorum 
Bl.  x)  et  iJla.  y)  scriptura  JB !«.  z)  scripturarum  BC,  fehlt  Al.  a)  facer 
(-runt)  ^1.        b)  lam  Al.  B2.C2.  40 

Scliol.  75:   a)  est  enim  ut  C. 

1)  Die  Stelle  hei/3t   nocli   heitte  die  Neiiehirg.   (L).     Lappenherg, 
Hamh^irg.  BecJitsaltertihner  I,  p.  IVf.    ''Auf  dem  Platze,   den  jetzt  die 
NiJcolailclrche    und    Uinqehung    einnimmV    (d.  h.  ebenda),    Gaedechens, 
Topographie  S.  14.       2)  Vgl.  Exodus  19,  16^".;  2.  Macli.  2,  8  usiv.  (K).  45 
Kohlmann  S.  94.        3)  Vgl.  ohen  S.  56,  N.  5. 


LIB.  Ill,  CAP.  XXVII.  XXYIII.  171 

haberet*  voluntati  morigeros.  Eos  igitur  coiuplacare^  [sibi] 
properabat''  omnibus  modis. 

XXYIII  ^.  Ea  tempestate  cesar  Heinricus  ^  ingentibus  (27). 
regni  di^dtiis  utens  in  Saxonia  Groslariam^  fundavit,  quam 
5  de  parvo,  ut  aiunt^,  molendino  vel  tugurio^  formans  vena- 
torio  in  tarn  magnam,  sicut  nunc  videri  potest  2,  civitatem 
bono  auspicio  et  celeriter  perduxit.  In  qua  etiam  sibi 
construens  palatium  duas  ^  omnipotenti  Deo  congregationes 
instituit,    unam    ex   his®-*  nostro^  donans   regendam  tenen- 

10  damque  pontifici,  eo  quod  illi  individuus  comes  vel  coope- 
rator  in  omnibus  existeret.  Tunc  etiam  sibi^  data  est  spes 
acquirendi  vel  accipiendi^  comitatus  vel^  abbatias  vel  pre- 
dia,  quae  magno  deinceps  periculo^  ecclesiae  mercati  sumus, 
ut  puta  cenobia  Lauressae  vel  Corbeiae  ^,  comitatus  autem 

15  Bernard!'^  et  Ekibrecti^-^,  predia  vero  Sincicum^,  Plisna\ 
Groningon™-^^,    Dispargum''-^^  et  Lismona^^.     Quibus    iam 

a)  volunt.  haberet  £C.  b)  complacere  C  2 ;  sibi  iehlt  Al.  c)  omn.  modis 
proper.  C. 

28:    a)  Cap.  CXLVI.  JSl.  C(l).2;    Cap.  XXX.  B2.  (C  2) .  b)  Henric.  B. 

20  c)  dicitur  C.        d)  tugiirrio  Bl^.       e)  illis  B2.        f)  nostro  fehlt  C.        g)  ipsi  B2. 

h)  et  BC.       i)  eccles.  pericnlo  BC.       k)  Ekberti  C.        1)  Plisnam  B2.       m)  Gro- 

ningor  B1.C2;    Groninger  B2;    Gromingor  CI.         n)  Dispargu  A  1.  £1;   Dyspar- 

gum  B2. 

1)    Goslar   als   gro/^erer    Ort   ist    alter,    aber    allerdings   hat   sick 

25  Heinrich  III.  besonders  oft  dort  aufgehallen ;  TJB.  der  Stadt  Goslar 
bearh.  von  G.  Bode  I,  Einleitung  8.1 — 11.  2)  Anscheinend  hat  Adam 
selbst  einmal  Goslar  gesehen.  3)  Das  Stift  St.  Simon  imd  Judas  und 
das  Petersf<tift.  4)   Offenbar  das  Petersstift,   ivie   auch   Meyer  von 

Knonau  II,  122,  NAl  annimmt.     Dehio  I,  220,  N.  3  oline  iiberzeugende 

30  Grilnde  fur  die  Ubertragung  des  gro(Sen  Stiftes  an  Adalbert.  6)  Die 
wirhliche  oder  beinahe  verivirklichte  Erioerbung  alter  dieser  Orte  fdllt 
ausnahvislos  erst  in  die  Zeit  Heinrichs  IV.;  Dehio  I,  223,  N.  1  be- 
zweifelt  ohne  Angabe  iveiterer  Grilnde,  aber  ivohl  mit  Jiecht,  da/3  Hein- 
rich III.  Adalbert  die  Erwerbung  alter  dieser  Orte  in  Aussicht  gestellt 

35  Jiabe.         6)  Vgl.  unten  Kap.  45  (44).  7)  Nach  Meyer  von  Knonau, 

Jahrb.  I,  Zblif.,  N.  101  ein  Graf  von  Werl,  von  Heinrich  TV.  in 
St.  2934  als  vir  nobilis  et  nobis  genere  propinquus  bezeichnet,  loie 
bereits  Lappenberg,  Hamburg.  JJB.  I,  n.  88  amnerkte.  Vgl.  3Ieyer  von 
Knonau  II,  683,  N.  98;    unten  Kap.  46  (45).         8)  Ekbert  I,  Gr.  von 

40  Braunschweig,  Marhgr.  von  Mei/3en.  Dehio  I,  214;  Meyer  von  Knonau, 
Jahrb.  Register.  Er  hatte  sich  offenbar  (vgl.  unten  Kap.  46  (45)^  des 
oben  Kap.  8  genannten  comitatus  Fresiae,  quern  ante  Godafridus 
habuit,  bemdchtigt;  Adalbert  hat  ihn  erst  1057  erhalten,  unten  S.  189, 
Z.  If.  9)  Sinzig   erlangte  Adalbert   durch    Urk.   vom  19.  Okt.  1065 

45  (St,  2687;.  Vgl  unten  Kap.  59  (58).  10)  tJber  die  Schenkung  von 
Plisna  und  Groningen  (ziir  Lage  vgl.  Meyer  von  Knonau  I,  478,  N.  160^ 
haben  sich  Urkiinden  nicht  erhalten.  Vgl.  Hamburg.  UB.  I,  n.  91. 
11)  Duisburg  erlangte  Adalbert  durch  Urk.  vom  16.  Okt.  1065  (St.  n.  2686^. 
(LJ.    Vgl.  unten  Kap.  59  (58).       12)  Lesum  erhielt  Adalbert  am  27.  Jimi 

60  1063  von  Heinrich  IV.  (St.  2622;.   (L). 


1049 

Okt 


172  M.  ADAM  BREMENSIS 

dubia  re*  possessis  arbitrabatur  se  metropolitanus,  sicut 
bene^  de*'  Xerse  dicitur,  aut  per  mare  ambulaturum  aut 
per  terram'^  navigaturum  ^,  postremo®  quae  in  anirao  habuit, 
facile  omnia  perfecturum^. 

(28).  XXYIIII^.     Presertim^    eo    fultus    amminiculo,    quods 

potentissiraus  papa  Leo^  pro  corrigendis*^  ecclesiae  necessi- 
tatibus  venit  in  Germaniam,  quem*^  sciret®  sibi  pro  veteri 
amicitia^-^  nil  abnegaturum  ^,  quod  iure^  cuipiam  deberet 
prestari'. 

^fy  XXX  ^.    Tunc  habita  est  illa^  synodus  generalis  apud  lo 

Mogontiam^-*,  presidente  domno  apostolico  et  imperatore 
Heinrico*^,  cum  episcopis  Bardone  Mogontino^,  Eberhardo^ 
Treverensis,  Herimanno^'  Coloniensi^  Adalberto  Hamma- 
burgensi^,  Engilhardo^-^  Magdaburgensi^  ceterisque  pro- 
vintiarum  sacerdotibus.  In  eo"  concilio  quidam  Spirensis  i5 
episcopus  Sibico,  cui  crimen °  adulterii  intendebatur,  exami- 
natione  sacrificii  purgatus  est.  Preterea  multa  ibidem 
sanctitaP  sunt  ad  utilitatem  ecclesiae,  pre^  quibus  symo- 
niaca  heresis  et  nefanda  sacerdotum  coniugia  olographa^ 
synodi  manu®  perpetuo  dampnata  sunt^  Quod*  veiiiens  20 
domum    noster    episcopus*    non    tacuisse    probatur*.      De 

'*)  archiepiscopus  BC. 

a)  fide  Bl.  C;   dub.  iam  spe  B2.         b)  bene  iehlt  BC.        c)  dex:  erse  (so) 
vom  Schreiber  oder,   wie  es  scheint,  von  anderer,  gleichzeitiger  Hand  iiber  bene  yiach- 
getragen  itiAl;  de  X.  fehlt  C  1 ;  dicitur  de  X.  C  2 ;  Xerxe  B  lb.  2.  C  2.      d)  mare  J.  1.  25 
e)  Postremo  Bl^;  postr.  omn.  que  in  an.  hab.  facile  perfect.  C. 

29:   a)  kein  neues  Kap.  in  Bl.  C;    Cap.  XXXI.  B2.  (C2).  b)  presertim 

Bl.Cl.  c)  corrig.  sancte  eccles.  C.  d)  Quern  Al.  B2.  C2.  e)  sciret  pro 
veteri  sibi  B2.         f)  amiticia  Al.         g)  negaturura  C.  h)  iuri  B2;    fehlt  0  2. 

i)  prestari  deberet  CI;  praestare  deberet  C2.  30 

30:   a)  Cap.  CXLVH.  B1.C2;  Jcein  neues  Kap.  in  B  2.  C(l).  2.      b)  ilia  fehU 
B2.  c)  Magonciam  £!»;    Magontiam  £  1^;    Maguntium  B2;    Magunciam  CI; 

Maguntiam  C2.        d)  Henric.  B.       e)  Mogont  J.1;  Magonciense  Bl:  Magontinensi 
JS2;  Maguntino  C.       f)  Euerardo  C.        g)  Treuet  Al;   Treverense  Bl.        h)  Her- 
manno  BC.        i)  Col  J.  1;  Coloniense  51^.       k)  Hamma^)  Al;  Hamburgense  Bl»;  35 
Haniburgensi    B  lb.  2.  1)    Engillo   Ardomagdaburgense    jB  1«;    Engelardo    C. 

m)  Magdeburgensi  5  lb.  2.  n)  quo  C. —  consilio  B2.  o)  adult,  crimen  C. 

p)  so  Al.  i?l".  Ann.  Saxo;  sanccita  J5  lb.  CI;  sancita  B2.  C2.  q)  inter  que  pre- 
cipue  symon.  Bl.  r)  hologr.  C2.  s)  est  B2.  t)  Quod  archiep.  dom.  uen. 
nequaquam  tac.  probatur  C.  40 

1)  Cicero,  De  finilms  honorum  et  malorum  II,  Kap.S4c,  §112: 
si  Xerxes  .  .  maria  ambulavisset,  terrain  navigasset.  (L).  2)  IX. 
3)  Daruber  ist  sonst  nichts  hekannt;  diese  "alte  Freundschafi'  Jcann 
wohl  nur  am  kaiserlichen  Hofe  vor  1043,  vielleicht  am  Hofe  Kon- 
rads  II.  vor  1027,  geschlossen  ivorden  sein.  4)  Die  aus  den  Akten  45 
der  Synode  allein  erhaltene  Urkunde  Leos  IX.  MG.  Constif.  I,  97,  n,  51 ; 
danach  sind  die  Ausfiihrungen  von  Steindorff,  Jahrh.  II,  9iff.  mehr- 
fach  zii  herichtigen.  5)  Das  ist  ein  Irrtum  Adams;  Engelhards  Vor- 
gcinger  Hun f rid  (f  1051^  icar  Teilnehmer  an  der  Synode.  6)  Uber 
die  Mogliclikeit,  dafi  Adam  hier  eine  Synodalurkunde  hemdzt  liabe,  vgl.  50 
die  Nachtrdge. 


LIB.  Ill,  CAP.  XXVIII— XXXI.  173 

mulieribus^  statuit  eandem  sentenciam,  quam  decessor  eius^  Schol.76. 
memorabilis  Alebrandus  ^  et  antea  Libentius^   inchoarunt^, 
scilicet*^   ut  fierent^   extra   synagogam  ^    et    civitatem®,    ne 
malesuada   pelicum   vicinia  castos  violaret  optutus.     Haec^ 

5  synodus    facta   est  anno  Domini  millesimo  LI^-^.     Ipse  est 
annus  *"  archiepiscopi  YII;    et  tunc   mains   altare  tribunalis  1049. 
dedicatum  est  in  honore  genitricis  Dei  ^. 

XXXI^.    De  qua  synodo  mentionem  ideo  fecerim%  quod  (30). 
domnus  Adalbertus  eo  tempore,  quo^  tarn  clari  homines  ^•*^ 

10  in  ecclesia  fuerunt,  sapientiae  ac  virtu  turn  merito  fere  omnes 
precelluit.  Tantus®  apud  papam,  talis  apud  cesarem  habe- 
batur,  ut  de  publicist  rebus "^  absque  eius  consilio  nihil s 
ageretur.  Quapropter  ubi^  vix  locum  habet  clericus,  nee 
in    procinctu    bellorum    imperator    ilium    virum    dehabere^ 

15  voluit*^,  cuius  inexpugnabile  consilium  sepe  ad  evincendos 
expertus    est   inimicos.     Sensit   hoc  callidissimus  Italorum^ 

Schol.  76  (77).  Audivimus*  sepenumero^  piissimum  archi- 
episcopum  nostrum  Adalbertum,  cum  de  continentia  tenenda  suos 
hortatus  est  clericos^:  ^Admoneo  vos"*,  inquit,  'et  postulans  iubeo, 
20  ut  pestiferis  mulierum  vinculis  absolvamini,  aut,  si  ad  hoc  non 
potestis^  cogi,  quod  perfectorum  est,  saltern  cum  verecundia 
vinculum  matrimonii  custodite,  secundum  illud^,  quod  dicitur:  *Si 
non  caste,  tamen  caute'  (BV^.C). 

a)   mul.   enim  statuit    C.        b)   dec.   eius  iehlt   C.         c)   inchoaverant  B2; 
25  inchoauit  C2,       d)  ut  sell.  BC.       e)  fierent  steht  hinter  civitatem  in  C.       t)  Haec 
autem  syn.  C.       g)  millesimo  quadragesimo  primo  jBI*;   MXLIX  B2.       h)  annua 
fehlt  B;  archiep.  annus  C 

31:   a)  Cap.  CXLVIII.  B1.C2;  Cap.  XXXII.  B2.  (C2);   kein  neues  Kap.  in 
CI.         b)  fecimus,  quia  C.         c)  quod  J.1.         d)  in  eccles.  hom.  C.         e)  Tant. 
30  itaque  ap.  C.       f)  reb.  publ.  C.       g)  nil  Bl>^.2.       h)  ibi  JSla,       i)  sibi  deesse  C. 
k)  noluit  J3  2.  C2.        1)  Ytal.  £1.  CI. 

Schol.  76:   a)  Aud.  cum  sepen.  Adalbertus  archiepiscopus  clerum  suum  de 
cont.  ten.  hortaretur  C.       b)  petestis  jBI^. 

1)  Ein  Statut  Alebrands  ist  in  A 1   bisher  nicht  erivdhnt,  vgl.  nur 

55  ohen  II,  81  (77).     In  BC  hat  Adam  einen  Hinweis   darauf  nachgetra- 

gen,  oben  Schol.  53  (54).       2)  Auch  dies  Statut  hat  Adam  in  Al  bisher 

nicht  erwdhnt,  nur  in  BC,  Schol.  42  (43).        3)  loh.  9,  22:  ut  .  .  extra 

synagogam  fieret.  (K).       4)  1049  OJctober  liegt  im  7.  Jahre  Adalberts. 

Adam  kann   die  einfachsten   Berechnungen   nicht   ohne  innere  Wider- 

40  spriiche  und  Fehler  anstellen.      5)   Vgl.  oben  Kap.  4.  (L).      6)  Sallust. 

lug.  25,  6:    homines    claros;    i^gl.  ebda.  16,  2.    (L).  7)  Vgl.  unten 

IV,  18:     extra    quorum    sentenciam    de     publicis    rebus    nihil    agi 

lex  est.        8)  Vgl.  oben  III,  2,  S.  145,  Z.  14:    Audivimus   eum   sepe- 

numero.  9)  Ebenso  Salimbene,   SS.  XXXII,  392 :    et  si  non  caste, 

45  tamen  caute.    Salimbenes  Bemerkungen  zu  dem   Wort  zeigen,   da/3  er 

dessen  Ursprung  auch  nicht  kennt. 


174  M.  ADAM  BREMENSIS 

dux  Bonifacius^-^,  item^  Godafrid'^-^,  Otto'^-^,  Balduinus^  * 
et  ceteri,  qui  regnum  tumultibus  implentes  gravi  aemula- 
tione^  cesarem  lassare^  videbantur,  tandemque  humiliati^ 
sola  se  infractos  Adalberti  prudentia  gloriati  sunt. 

(31).  XXXII  ^,    Quid   loquar   de   barbaris  Ungrorum^-^  sive  5 

Danorum^,  item^  Sclavorum'^  aut  certe  Nortmannorum^-^ 
gentibus,  quas  imperator  sepius  consilio  domuerat  quara 
bello®,  monitu  et  opera  nostri  pontificis^  nobile  discens 
exemplum, 

^vi'f^T'  Parcere  subiectis  et  debellare  superbos?  10 

Ad  hunc  nostrae^  felicitatis  cumulum  accessit  hoc^,  quod 
fortissimus  imperator  Grecorum  Monomachus^  et  Heinricus^ 
Francorum  ^^  transmissis  ad  nostrum^  cesarem  muneribus 
congratulati  sunt  archiepiscopo  pro  sapientia  et  fide  eius^ 
rebusque  bene  gestis  eius^  consilio.  Tunc  ille"^  Constant!-  15 
nopolitano  rescribens  iactavit^  se  inter  alia  descendere  a 
Grecorum  prosapia,  Theophanu*'  et  fortissimo  OttoneP  sui 
generis  auctoribus  ^^c  Ideoque'i  nee  mirum  esse,  si  Grecos 
diligeret,  quos  vellet^  etiam  habitu  et  moribus  imitari; 
quod^  et  fecit.  Similia*  regi"  Franciae^  mandata  legavit  20 
et  aliis. 

a)  Bonefacius  Bl.  C.         b)  Item  Al.  c)  Gotafridus  JSl,  C;    Gotafredus 

JB2.  d)  Ottho  B2.  e)  Balduuinus  Bl]  Baldwinus  C.  f)  ces.  aemul.  inquifi- 
tare  C.       g)  humiliari  CI. 

32:   a)  Cap.  CXLIX.  Bl.  C'2;   Cap.  XXXIII.  B2.  (C  2);    kein  neues  Eap.  in  25 
CI.         b)  Ungaror.  C2.  c)  seu  C.         d)  Nordmann.  hier   auch  Al,   stets  BC. 

e)  in  Al.C  folgt  Fragezeichen,  Monitu  schreibt  Al.  f)  pontif.  nostri  C.  g)  felic. 
nostre  cum.  hoc  access.  C.  h)  Henric.  B;  Heinr.  Franc,  rex  transm.  C.  i)  ces. 
nostrum  C  k)  fide  eiusque  rebus  Al.  1)  illius  C.  m)  Qui  Constant.  C. 
n)  lactavit  Bl^;  inter  cetera  iact.  se  a  Grec.  descendisse  prosapia  C.  o)  Theo-  30 
phano  BC.  p)  Otttione  B2.  q)  ideoque  B2.C.  r)  vellet  steht  hinter  moribus 
in  C.  s)  Quod  J.  1.  t)  similia  J.1.  Bl^;  Sed  et  regi  C.  u)  regis  ^1.  v)  Franc, 
mandavit  et  aliis  B  2 ;  Franc,  et  aliis  similia  mandata  legavit  C. 

1)  Markgraf  Bonifaz  von  Tuscien.  Adalbert  Jconnte  daran  mit- 
gewirkt  hcibe.n,  da/3  er  seine  Parteinalime  fur  Benedikt  IX.  und  semen  35 
Widerstand  gegen  Damasus  II.  aufgab;  vgl.  Steindorff,  Jahrb.  II,  28.  37. 
2)  Herzog  von  Oberlothringen.  (L).  3)  Mit  Biiclcsicht  aufdie  Stelle  unten 
Kap.  60  (59)  ist  hier  sicherlich  Otto  von.Nordheim,  Herzog  von  Bay  em, 
und  seine  Ergebung  1071  zu  verstehen,  wie  Lappenberg  in  der  ersten 
Auflage  woUte;  aber  Ottos  Eriodhmmg  hier  tmter  den  Gegnern  Hein-  40 
richs  III.   ist  ganz  unpassend.  4)   Balduin   V.,    Graf  von  Flan- 

dern.   (L).  5)   Vgl  unten  Kap.  43  (42).  6)   Vgl  Kap.  18  (17), 

S.  161  mit  N.  6.  7)   Oben  S.  147,  N.  6.  8)   Uber  eine  Beziehumj 

Heinrichs  IIL  zu  Norwegen  der  im  Teocte  angedeuteten  Art  ist  nichts 
bekannt.     Oder  denJct  Adam  an  die  Normannen  in  Apulien?   Der  ganze  45 
Abschnitt  S.  ITS,  Z.  16   bis  oben  Z.  8  ist  stark  rhetor isch  ilbertreibend, 
9)  Konstantin  X.  Monomachiis,  1042  —  1054.    (L).        10)  Heinrich  L, 
1031 — 1060.  (L).      11)  Der  Ziisamnienhang  IdfSt  sich  nicht  nachweisen. 


LIB.  Ill,  CAP.  XXXI— XXXIIII.  175 

XXXIIP.  Metropolitanus  igitur  his  rerum  successibus^  (32). 
elatus^-^,  et^  quod  papam  vel  cesarem  suae  voluntati  pro-  ■.r.r^^-tot.A 
nos  videret,  multo  studio  laboravit  in  Plammaburg  patriarcha- 
tum  2  constituere.  Ad  quam  intentionem  primo  ductus  est 
ea  necessitate,  quoniam®  rex  Danorum  christianitate  iam^ 
in  fines  terrae  ^  dilatata  desideravit  in  regno  suo  fieri 
archiepiscopatum.  Quod  tamen  ut  perficeretur,  ex  aucto- 
ritate  sedis  apostolicae  convenientibus  canonum  decretis  ^ 
prope   sancitum    est^;    sola    expectabatur   sentencia^  nostri 

10  pontificis.  Quam  rem  ille',  si  patriarchatus  honor  sibi  et 
ecclesiae  suae  Romanis^  privilegiis  concederetur,  fore  ut 
consentiret  promisit,  quamlibet^  invitus.  Disposuit  vero 
patriarchatui"^  subicere"  XII  episcopatus^-^,  quos?  ex  sua 
divideret  parrochia,  preter  eos  sufFraganeos,  quos  in  Dania 

15  ceterisque  gentibus  nostra  tenet  ecclesia,  ita  ut  primus  esset 
in  Palmis  iuxta^  Egdorem  fluvium,  secundus  in  Helingan- 
stade^,  tercius^  in  Razzispurg*,  quartus  in  Aldinburg",  quin- 
tus  in  Michilinburg"^,  sextus  in  Stade"^,  septimus  in  Lis- 
mona,    octavus  in  Wildishusin^,   nonus  in  Bremis,  decimus 

20  in  Ferde^,  undecimus  in  Ramsola,  duodecimus  in  Fresia. 
Nam  Ferdensem^  episcopatum  se  facile  posse  adipisci  non 
semel  gloriatus  est. 

XXXIIII^.    Interea   condicionibus   utrimque   protractis  (33). 


33:   a)  Cap.  CL.  ^1.  C(l).2;  Cap.  XXXIIII.  B2.  (C2).       b)  suscessib.  CI. 
25  c)  eleuatus  B2.         d)  et  fehlt  £1.         e)  qua  B2.         f)  iam  fehlt  C.         g)  esset 

J5  2.         h)   nostri  pontif.  sentencia  C.         i)  ille  fehlt  Al.         k)  conced.  Roman. 

priuileg.  B2.        1)  quamuis  C.       m)  archiepiscopatui  suo  C.       n)  XII  subicere  C. 

o)   archiepiscopatus,   archi  durch   Unterstreichung  getilgt,   Al.  p)   quod  A  1. 

q)  iuxta  Egd.  fluv.  fehlt  BC.      t)  Al;  Helingansted  B2;  B.eligansted  (-stedh  Bl^) 
30  £1;   Heliganstad  C.  s)  III"^  IV"^  usw.  bis  XII"s  Al.  t)  Razisbiug  B2; 

Razizpurg  C.  u)   Alchinburg  £!»;    Aklinburgh  Bl^.  v)  Michliaburg  B. 

w)  Stadhe  Bl;  Stathe  C.       x)  Wildishusim  Bib.  (2);  Wildishusen  C2.      y)  Forde 

JSla;  Verde  J5  2;  Ferda  C.       z)  Verdensem  B2. 

34:   a)  Cap.  CLI.  B1.C{1).2;  Cap.  XXXV.  B2.  (C2J. 


35  1)  Orosius  VII,  29,  16:  His  elatus  successibus.   (K).        2)   Uher 

den  Plan  des  Patriarchats  vgl.  Dehio  I,  203—210.  Ich  erldutere  danacli 
liier  (vgl.  auch  unten  Kap.  59  (58)  Sdiluft)  nur  einige  Hauptpunkte  des 
Adamschen  Berichts.  3)  1.  Much.  1, 3 :  iisque  ad  fiues  terrae.  4)  Pseudo- 
Isidor  ed.  Hinschius ;  Beer  eta  Annitici  cap.  Ill,  IV,  Hinscliius  S.  121; 

40  Decreta  Pelagii  II.  papae,  Ilinschius  S.  724;  Anaclet,  Epist.  7,  Kap.  XV, 
Hinschius  S.  73  usw.  Siehe  Weizsdcker,  Hmlcmar  und  Pseudo-Isidory 
Zeitschr.  f.  d.  histor.  Thcologie  XXVIII  (1858),  391  /".  5)  Pseudo  -  Isidor 
a.  a.  0.  fordert,  da/3  der  Primas  (oder  Patriarch)  mindestens  zwolf 
(an  anderer  Stelle:  zehn  oder  elf)  Suffraganbischofe  habe.    Dehio  I,  204, 

45  N.  1  hemerkt,  da [3  der  Plan  mit  den  zivolf  BistUmern  in  der  hier  be- 
zeichneten  Gestalt  erst  in  die  ziveite  Epoche  der  Patriarchatspldne 
(1069—72)  gehore. 


176  M.  ADAM  BREMENSIS 

sanctissimus  papa  Leo  migravit^-^,  eodemque^'  anno  ^  for- 
tissimus  imperator  Heinricus^  discessit*^.  Quorum  obitus 
contigit  anno  arcliiepiscopi  XII"^^;  quorum^  morte  non  so- 
lum ecclesia  turbata  est,  verum  etiam  res  publica  finem 
1056.  habere  videbatur.  Itaque  ex  illo  tempore  nostram  eccle-  5 
siam  omnes  calamitates  oppresserunt^,  nostro  pastore  tan- 
tum  curiae  intento^  negotiis  *.  Ad  gubernacula^  regni 
mulier  cum  puero  successit^,  magno  imperii  detrimento. 
Indignantes  enim  principes  aut  muliebri  potestate  constringi 
aut  infantilis  ditione  regi  primo  quidem  communiter  vindi-  lo 
carunt  se  in  pristinam^  libertatem  ^,  ut  non  servirent;  dein^ 
Lmc.  22,^24.  contentionem    moverunt   inter    se,    *^quis  ^    eorum    videretur 

1062.  esse  maior'^;  postremo  armis"  audacter  sumptis  dominum 
et  regem  suum  deponere^  moliti  sunt.  Et  haec  omnia '^ 
oculisP  pocius  videri  possunt,  quam  calamo  scribi.  i5 

1063.  Tandem '1  seditionibus  ad  pacem  inclinatis^  Adalbertus^ 
et  Anno  archiepiscopi'"  consules  declarati  sunt^,  et  in^ 
eorum  consilio  deinceps  summa  rerum  pendebat^^.  Sed 
cum  ambo  essent  viri  prudentes  et  strennui  in  procuration e 
rei  publicae,  tamen  alter  alterum  felicitate  aut  industria  20 
sua  longe*  precurrisse  videtur.  [Itaque"^  ficta  sodalitas'^ 
episcoporum   modico    duravit   tempore,    et    quamvis    lingua 

a)  migr.  a  seculo;  eod.  C.  b)  que  fehlt  Bl^.  c)  Henric.  B.  d)  decessit  BC, 
ebenso  unten  III,  64  (63).  e)  Quorum  jBlb.  2.  C.  f)  negociis  iatento  BC.  g)  gub. 
enim  regni  C.  h)  prefuit  B;  puero,  magno  imp.  prefuit  detrimento  C.  i)  infan-  25 
tuli  C.  k)  libert. prist.  Bl.  1)  deinde  (Deinde  Bl)  BC.  m)  maior  ausgeschruben 
£la;  von  zweiter  Hand  altior,  dies  getilgt,  dariiber  acrior  Bl^,  die  Vorlage  (y)  hatte 
a'>'' =  maior.  n)  armis   iehlt  Al.         o)  defendere  Bl.         p)  pocius  oculis  BC. 

q)  Cap.  XXXVI.  B2.  (C2).      r)  am  Rande  in  Bl"-:  Adalbertus  et  Anno  Bremensis 
et  Coloniensis  archiepiscopi.        s)  ex  B2.       t)  longe  fehlt  BC.       u)  das  eingeklatn-  30 
merte  nur  BC,  fehlt  Al.       v)  episc.  sodalitas  C. 

1)  1054,  April  19,  im  zwolften  oder  richtiger  wohl  noch  im  elften 
Jahre  Adalberts.     Vgl.  ohen  S.  142,  N.  4.  2)  1056,  OJct.  b,  im  vier- 

zehnten  Jahre  Adalberts.       3)  Sallust.  Catil.  c.  39:  profecto  magna  .  . 
calamitas  rem  publicam  oppressisset.  (L).       4)  Vgl.  oben  S.  151,  N.  2.  35 
5)   Vgl  oben  S.  68,  N.  8.  6)  Ebenso  oben  I,  32  (34).  7)  Ganz 

dhnlich  V.  Willib7'ordi  and.  Alcuino  Kap.  23,  Jaffe,  Bibl.  VI,  56: 
Quae  omnia  melius  oculis  probari  quam  verbis  explicari  queunt. 
8)  Tandem  —  inclinatis  fast  ivortlich  oben  S.  63,  Z.  13.  9)  Adalberts 
offizielle  Teilnahme  an  der  Beichsregierung  als  patronus  des  jungen  40 
Konigs  ist  zuerst  1063,  Juni  27  (St.  2622)  nachweisbar.  Meyer  von 
Knonau  I,  333/7!  10)   Filr  Adalberts    Tdtigkeit  und  Stelliing   bei 

Hofe  hat  Adam  folgende  Ausdrucke:  III,  43  (42):  quasi  magister  regis 
et  princeps  consiliorum;  Kap.  45  (44):  primatum  curiae  tenebat; 
47(46):  quaerens  primatum;  ebenda:  consulatum  adeptus  est.  Fiir  ib 
die  Zeit  1069  —  1072  in  Kap.  59  (58):  summam  rerum,  quod  est  vice- 
domnatus,  iam  septies  consul  meruit.  Der  Ausdruck  maior  domus 
ivb'd  Kap.  86  (35)  und  77  (70  Anliang)  gebi-aucht.  —  Vgl.  oben  II, 
11  (9):  apud  quem  summa  consiliorum  pendebat.   (L). 


LIB.  Ill,  CAP.  XXXIIII.  XXXy.  177 

utriusque  pacem  sonare  videretur,  cor  tamen  odio  mortali 
pugnabat  in  invicem.  Et  Bremensis  quidem  presul  eo 
mstiorem  induit^  causam,  quoniam  proniori  fuif^  ad  miseri- 
cordiam,  regiqiae  domino  suo  fidem^  docuit  servandam 
5  esse  2  usque  ad  mortem «.  At  vero  Coloniensis,  vir  atrocis 
mgemi,  etiam  violatae  fidei  ^  arguebatur  in  regem;  prete- 
rea  per  omnes,  quae  suo  tempore  factae  sunt,  conspirationes 
semper  erat  medioximus^]. 

XXXV^    Coloniensis  enim*,  quern  avaritiae  notabant^  (34). 

10  omnia,  quae  [vel^]  domi  vel  in  curia  potuit  corrodere«,  in  orna- 
mentum'i  suae  posuit  ecclesiae.  Quam,  cum  prius  magna 
esset,  ita  maximam  fecit,  ut  iam  comparationem  evaserit 
ommum,  quae  in  regno  sunt,  ecclesiarum.  Exaltavit  etiam 
pareutes    suos    et   amicos    et«   capellanos,    primis    honorum 

15  dignitatibus  omnes  cumulans,  ut  illi  alteris^  succurrerent 
infirmioribus.  Quorum  primores  erant  germanus^  archi- 
episcopi  Weciloi^  Magadeburgensis^-e,  eorumque^^  nepos 
Burkardusi  Halverstadensis'"  episcopus'^.  Similiter °  Cuonoo 
Treveris  electus,  sed  invidia  cleri  martyrio  coronatus,  ante- 

20  quam  mtronizatus  ».     Item?  Mindensis^  Eilbertus^  et  Tra- 
iectensis  Willehelmus^-iO;    preterea^  in  Italia*  Aquilegien-      ' 
SIS  11  atque  Parmensis^s   et   alii,    quos   enumerare    longum 

«pr^  n^^  "^^P*  ?^--     ^^  ^^  miseric.  fuit  C.       c)  fidem  usque  ad  mort.  doo   esse 
serv.  C.       d)  medioximus  semper  erat  Bl;   raedi:::u3  CI;   medius  C2 

Mind,  et  Wilh.  Traiect.  C.     r)  Wilhilmus  £C. '   s)^PrSa  iia.  2^^  t)  YtiL^^^l.  Cll 

o^   v  V  ^7^'-  ^?'  ^-  J^^V^^O"^^  est  ad  misericordiam,  benedicetur.  {K). 
2)   Vgl  untenKap.  78  (70  Anhang).  3)  luvenal  Sat.  XIII  6-    De 

scelere   et    fidei    violatae    crimine.    (K).         4)   Bcr   Text  fdlirt  Mer 

35  ivieder,   inBC  ehenso   zvie  in  Al,   mit  enim  fort,   als  2venn  der  Mn- 
scliub  in  BC  gar  mcht  vorhanden  ivdre;  vgl  EinUitunq  ^  2         5)  Val 
die    Zeugnisse    iiber    Anno    bei    Meijer    von    Knonau    J/,' 599 -664" 
b    Werner  oder  Wezel,   Brzbischof  von  Magdeburg,   1063-1077    (L) 
i)  Barchard  Oder  Biicco,  nach  Anno  Propst  zu  Goslar,   1059-1088 

40  Bischof  vonHalberstadt.  (L).  Uber  die  Verwandtschaft  mit  Anno  vol 
Meyer  von  Kmnauim,  N.  87.  8)  Im  J.  1066.  (L).  9)  J5^t 
bert  Bischof  von  Mmden  1055-1080.  Bei  seiner  ErJiebung  icar  Anno 
noch  Propst  m  Goslar,  Jcann  aber  als  soldier  wolil  einigen  Einflul 
geubt  haben;   Egilbert  stand  von  Anfanq  an  in  nalien  Beziehun^enzu 

1U&4__1075         11)    Vermutlich    der    wi   J.    1068    erwdhlte   Ravenaer- 
Meyer  von  Knonau  7,  854,  N.  97.     G.  Schwartz,  Besetzung  derBiltimer 

ffffif^^^Qf-^?-;     ^^^  ^''^'^'^^  10^2  '''''^^^  Meyer  von  Knonau 
11,  163,  N.  94;   Schwartz  a.  a.  0.  S.  187,  iV.  2. 

Adam  Bremensis.  12 


178  M.  ADAM  BREMENSIS 

est,  studio  et  favore  Annonis  elevati  sunt,  qui  et  fautori 
suo  in  temptationibus  auxilio  decorique  fuisse  certarunt. 
Multa  igitur  ab  illo  viro  in  divinis  et  humanis  ^  egregie 
facta  comperimus. 

(35).  XXXVI*.    Noster   vero   metropolitanus^  tantum^   pro  5 

nobilitate  certans  et  gloria^  terrena  indignum  habuit  ali- 
quem  suorum  exaltare,  licet  multos  in  obsequium^  traxisset 
egentes,  arbitrans  sibi  hoc  esse  [quasi  ^]  dedecus,  si  aut 
rex  aut  quisquam®  magnatium^  suis  benefaceret,  *^quos  ipse', 
inquit,  'tarn  bene  aut  melius  possum  remunerare^  Ergo  10 
admodum^  pauci  suorum  illo  annuente  pervenerunt  ad 
apicem  episcopalem;  multi  vero,  si  tantum  apti  ad  ver- 
Schol.77.  bum  seu  callidi  essent  ad  servitium,  ingentibus^  cumulati 
sunt  divitiis.  Unde  factum  est,  ut  pro  gloria  mundi  cap- 
tanda  homines*  diversi  generis  et  multarum  artium,  preci-  is 
pue  vero    adulatores,    ad    suam    ascisceret^  familiaritatem. 


Schol.  77  (78).  Inter  quos  advena  Paulus  ex  ludaismo  con- 
versus*  ad  christianam  fidem^  quique^,  nescio^  pro  avaritia  vel^ 
pro  sapientia  exulatus®  in  Greciam,  cum  inde^  remearet,  nostro 
adhaesit  pontifici,  glorians  se  multarum^  artium  callere  ingenio,  20 
adeo  ut  ex  insciis  litterarum  philosophos  redderet  per  triennium 
et  ex  cupro  formaret  aurum  obrizum^.  Facile^  persuasit  ille^ 
archiepiscopo  credere  omnia  quae  dixit,  adiciens  hoc  omnibus 
mendaciis  suis,  quod^  cito  faceret  apud  Hammaburg  monetam 
publicam  ex  auro  fieri ^  et  pro  denariis  bizantios™  dari  (Bl^.  2.  C) .  25 


36:  a)  Cap.  CLIII.  £1.  0  2;  Cap.  XXXVIII.  B2.  (C2);  kein  neues  Eap.  in 
CI.  b)  tn  (tamen)  Al.  c)  oljsequio  £C.  d)  quasi  BC,  fehlt  Al.  e)  quis- 
piam  B2.  f)  magnatum  BC;  vgl.  oben  Kap.  24,  S.  167,  N.h.  g)  quemadmodum 
JBl.       h)  in  gentibus  Al.       i)  addisceret  Bl^. 

Schol.  77:  a)  conv.  est  ad  C.     b)  Quique  C.     c)  nescio  an  pro  C.     d)  an  C.  30 
e)  exaltatus  Bl^.  f)  unde  Bl>^.  g)  multas  artes  B2.  h)  obrisum  51a, 

i)  facile  BU;  Facile — dixit  fehlt  B2.       k)  ille  fehlt  Bl^.       1)  qui  £!»;  adiciens 
se  subito  apud  Hamm.  mon.  publ.  ex  auro  facturum  C.       m)  bizantos  Bl^.  C2. 


1)   Vgl.  oben  S.  144,  N.  4.  (L).  2)  Dies  ist  die  zioeite  grof^e 

Charakteristik,    vgl.  oben  Kap.  1.  2;   sie  leitet   mit   Hervorhebung    der  35 
schlechten    Eigenschaften    und    ihres    allmahlicJien    Hervortretens    zur 
Darstelhmg  des   Sturzes   und   folgenden   UngliicTcs  hin.  3)  Sallust. 

lug.   114,   2:     pro    gloria    certari.    (L).  4)    Sallust.    Catil.  24,   3: 

plurimos    cuiusque     generis     homines     adscivisse    sibi    dicitur.    (L). 
5)    Wahrsclieinlich   ist   das  der  im   Cliron.  Laureshamense,   SS.  XXL  40 
414   erwdhnte    ludeus    quidam,    immo     ludas,    qui    episcopi    loculos 
habebat.  (L). 


LIB.  Ill,  CAP.  XXXV— XXXVII.  179 

Quorum  onerosam  multitudinem  ^  traxit  secum  in  curia "  et 
per  episcopium^  sive  quacumque  iter  esset,  affirmans  se 
frequenti  commeantium  multitudine  non  modo^  non  gra- 
vari  ^,  verum  etiam  opipare*^  delectari^.    Pecuniam  autem, 

5  quam  recepit®  a  suis  sive  ab^  amicis,  porro^  seu  ab  his,  qui 
frequentabant  palatium  vel  qui  regiae  maiestati^  fuerunt^ 
obnoxii,  illam,  inquam,  pecuniam,  licet  maxima  esset,  sine 
mora  dispersit^  infamibus  personis  et^  ypocritis,  medicis^ 
et^  histrionibus  et"^  id  genus  aliis.    Scilicet '^  non  sapienter 

10  aestimans  talium  personarum  f^voribus  se  effecturum,  ut 
vel  solus  placeret  in  curia  vel  maior  domus^  fieret  pre 
omnibus,  et  eo  modo  perfici  posse,  quod  in  animo  habuit^ 
de  provectu^  ecclesiae  suae.  Preterea  cum  omnes,  qui 
erant   in  Saxonia  sive  in  aliis  regionibus  clari  et  magnifici 

15  viri,  adoptaret  in  milites,  multis  dando  quod  habuit,  ceteris 
pollicendo^  quod  non  habuit,  inutile  nomen  vanae  gloriae 
magno  corporis  et  animae  dampno'*  mercatus  est.  Et  cor- 
rupti  quidem  mores ^-^  archiepiscopi  ab  initio  tales  in* 
processu'^   temporis'^    et    circa    finem    semper    deteriores'^ 

20  fuerunt. 

XXXYII^.    Tunc  igitur  magnis   curiae  honoribus^  in-  (36). 
flatus  vixque    iam  tolerandus  inopi^  parrochiae  venit  Bre-  1063 — 1066. 
mam  ^  cum  ingenti,  ut  solebat,  multitudine  armatorum,  novis 
populum  [et*^  regionem]  exactionibus  aggravans^.    Et  tunc*^ 

25  levata  sunt  ilia  castella,  quae  vel  maxime*"  nostros  ad  iram 

a)  curiam  £2.  C  2.  b)  episcopum  £  la ;  curia  per  episcopatum  JS  lb.  c)  modo 
non  iehlt  Bl.  d)  opipari  Bl.  e)  a  suis  recepit  C  f)  ab  iehlt  BC.  g)  porro 
fehlt  BC,  h)  potestati  C.  i)  obn.  fuerunt  (fuerant  C2)  C.  k)  infam.  dispers, 
person.  C.         1)  et  fehlt  Bl.         m)  et  id  gen.  al.  Soil,  fehlt  C.         n)  scilicet  Bl. 

30  o)  Dominus  -Bib.  2.  p)  habuit  steht  hinter  ecclesie  sue  C.  q)  profectu  B2. 

r)  dno  (domino)  jBI*.         s)  arch,  mores  C.  t)  in  fehlt  BC.  u)  proc.  autem 

temp.  C.       v)  temporum  jBla.       w)  fuerunt  deteriores  BC. 

37:    a)  Cap.  CLIIII,  JBl.  C(l).2;     Cap.  XXXIX.  B2.  (C2).  b)  inflat. 

honor.  BC.       c)  iopi  Al.      d)  et  reg.  BC,  fehlt  Al.      e)  acgravari  Al.      t)  quae 

35  vel  maxima  A  1 ;  quae  maxime  BC. 

1)  Einhard,  V.Kar.  Kap.  21 :  Amabat  peregrinos  et  in  eis  suscipien- 
dis  magnam  habebat  curam,  adeo  ut  eorum  multitudo  .  .  non  inmerito 
videretur  onerosa.  Ipse  tamen  prae  niagnitudine  animi  huiuscemodi 
pondere  minime   gravabatur.    (K).        2)   Vgl.  unten  Kap.  77  (70  An- 

40  hang).  (L).  3)  Horat.  Sat.  J,  2,2:  Medici,  mimae,  balatrones  hoc  genus 
omne.  4)  Sallust.  lug.  16,3:  dando  et  pollicendo  multa  perfecit.  (K). 
5)  Sallust.  Catil.  5,  8:  conrupti  mores;  vgl.  11,  7.  (L).  6)  Das  kann 
JEnde  1063  nach  der  HucTckehr  von  dem  ungarisclien  Feldzug  und  nach 
detn  Tage  zu  Regensbitrg   (1063    Okt.;  Meyer  von  Knonau  I,  356)  ge- 

45  wesen  sein;  danach  taught  Adalbert  tvieder  am  17.  Januar  1064 
(St.  2639^  am  Hofe  auf.  7)  Wohl  im  Laufe  des  Jahres  1063;  nach 
Kap.  44  (43)  (unten  S.  187;  sind  sie  hereits  vor  1066  (1064  oder  1065) 
ivieder  zerstort  tvorden.  Dehio  7,  222,  N.  1  setzt  die  Erhauung  schiver- 
lich  richtig  hereits  1048  an. 

12* 


180  M.  ADAM  BREMENSIS 

1063—1066.  duces*  incenderunt,  deficiente  illo  studio,  quod  prius  habuit 
in  aedificatione  sanctarum  congregationum.  Miranda  nimi- 
rum  voluntas  hominis  impatiensque^  ocii,  quae  domi  fo- 
risque^  tantis  occupata  laboribus  nunquam'^  posset  fatigari. 
Nam  cum^  sepe  antea  miser  episcopatus  eius  tantis  expe-  5 
ditionum  sumptibus  tantisque  voracis  curiae  studiis  labo- 
rasset,  nunc  vero  in  aedificationem®  prepositurarum  et 
castellorum  sine  misericordia  profligatus  est.  [Nam^  et 
hortos^  et  vineas  in  terra  plantans^  arida,  licet  studio  in- 
efficaci  multa  temptasset,  nihilominus  tamen  hiis,  qui  morem  lo 
gererent  suae  voluntati,  magnifice  voluit  omnibus  compen- 
sari  laborem].  Ita  mens  alta  viri  pugnans  contra  naturam 
patriae,  quicquid^  usquam  magnificum  didicit,  hoc  non^ 
habere  [et^]  ipse  noluit"^.  Cuius  morbi  causas  cum  dili- 
genter  et  diu  perscrutarer,  inveni  sapientem  virum  ex  ilia,  i5 
quam  nimium°  dilexit,  mundi  gloria  perductum  ad  banc 
mollitiem  animi^,  quod°  in  prosperitate  rerum  temporalium 
elevatusP  in  superbiam  ad  laudem  comparandam  ignorabati 
modum,  in"^  adversitate  autem  plus  iusto  contristatus 
iracundiae  aut  merori  frena  laxabat^-^.  Itaque  tam*  in  20 
bono,  si  misertus*  est,  quam  in  malo,  si  iratus  est,  in 
utroque  mensuram  excessit. 

(37).  XXXYIII*.    Eius  rei  documentum  hoc  habeo,    quod* 

in  ira  furoris  sui  ^  aliquos  manu    percussit^  usque  ad  effu- 
sionem  sanguinis,   sicut^  fecit*^  prepositum^-'  eius  aliosque.  25 
In   misericordia    vero,    quae    in    hac    parte    melius  dicitur® 
largitas,    erat  ita   profusus,   ut  libram  argenti  pro^  denario 
computans  aliquando  mediocribus^  personis  effundi  centum 

a)  ducis  J5  2.  b)  que  fehlt  BC.  c)  nq.  (nonq.)  Al.  d)  sepe  cum  Bl. 
e)  edificatione  BG.  f)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  A  1,  wohl  nur  versehentlich,  30 
wie  Lappenberg  in  seiner  Praefatio  hemerkte;  denn  pugnans  contra  naturam  patriae 
(Z.  12  f.)  bezieht  sich  dock  wohl  auf  die  Weinpflanzungen.  g)  ortos  Bl^.  h)  plan- 
tas  £la.  i)  quidquid  £1*.  k)  nunc  5  2;  non  fehlt  C.  1)  ex,  BC,  fehlt  A\. 
m)  uoluit  Al.  Bl^.2.  C.  n)  nimirum  Bl^.2,  verbessert  in  Bl^.  o)  ut  5  2. 

p)  eleuatur  Al;    eleuatus  superbia  JS2.        q)  ignoraret  B2.        r)  In  J.  1.  51.  CI.  35 
s)  laxarat  5  2.        t)  tarn  in  bona  miseratus  est  Al. 

88:   a)  kein  neues  Kap.  in  51.  C;   Cap.  XL.  5  2,  (C2).        b)  percussit  ^M 
hinter  sanguinis  C.  c)  fecit  steht  hinter  aliosque  (aliisque  C2)  C.  d)  prae- 

posito  suo  aliisque  5  2.  C2.       e)  larg.  dicitur  C.      f)  pro  den.  fehlt  BC.      g)  medi- 
cribus  Al.  40 

1)  Sallust.  lug.  85,  3:    domi    forisque.  (L).  2)  Sallust.  Catil. 

52,   28:     mollitia    animi.    (L).       Terent.    Eunuch.   V.  222:     mollities 
animi.  (K).  8)  Lucan.  Fharsal.  VII,  124:  f.:    frenosque  furentibus 

ira  Laxat.  (L).         4)  Sallust.  Catil.  9,  4 :  Quarum  rerum  ego  maxuma 
documenta  haec  habeo,  quod.   (K).  5)  lerem.  Thren.2,S:    in  ira  45 

furoris  sui;  vgl  I.Reg.  20,  34.  (K).      6)  Vgl.  oben  S.  153,  Z.  12 f.:  sicut 
Salemoni  fecit  proprios  servos;   imten  IV,  27.  7)   Wohl  der  unten 

Kap.  bl  (56)  genannte  Suidger. 


LIB.  Ill,  CAP.  XXXVII— XXXVIIII.  181 

libras  edixerit,  amplius*  autem  maioribus.  Qua^  de  re 
accidit,  ut,  quotienscumque  iratus  est^,  ceu^  leo  fugeretur 
ab  omnibus,  cum  vero  placatus  est®,  palpari  posset  ut 
agnus.  Citissime  autem  ad  hylaritatem  ab  ira  laudibus 
5  mulceri  potuit  vel  suis  vel  alienis,  et  tunc  quasi  alteratus^ 
ab  illo,  qui^  fuit,  arridere  cepit  laudatori.  Hunc  locum 
sepe  vidimus  captari  ab^  adulatoribus,  qui  ex  diversis 
terrarum  partibus  in  cameram  eius  velud  in  sentinam 
fluxerunt'-^,     quos     et    ipse    ad    nansciscendum^    honorem 

10  mundi  necessaries  esse^  principibus  indicavit"^.  [Si^  qui 
tamen  palatio  et  regi  notiores  erant,  in°  suam  dignatus 
est  ascireP  familiaritatem  2,  reliquos  permisit  abire  donates]. 
Ita  vero  et  honestas  personas  et  in  ordine  sacerdotali  ful- 
gentes  ad  hoc  turpissimum  adulationis  offitium  ambitio  suae 

15  familiaritatis  illexit.  Postremo  qui  adulari  nesciret  aut 
fortasse  nollet,  eum  sicut  amentem  et  stolidum  vidimus  1  a 
ianuis  excludi*".     Ac  si  diceretur: 

Exeat  aula  %  ^^f.'J-  ^Jf/- 

r,   '       ii.t  '  F//J,  493/. 

Qui  vult^  esse  pius, 

20  et  ^  : 

Accusator  erit,  qui  verum  dixerit  ^. 

Porro  ita  prevaluerunt  apud  nos  mendaces  *,  ut  vera  di- 
centibus  non  crederetur,  etiamsi  iurarent.  Talibus  igitur"" 
personis  plena  fuit  domus^  episcopi. 

25  XXXYIIII^.    Quibus  accesserunt  cottidie^  alii  gnatho-  (38). 

nes^,  parasiti^,  somniatores  et  rumigeruli,  qui  ea,  quae 
ipsi    confinxerunt*^    nobisque    placitura    rebantur,    iactabant 

a)  Amplius  Bl.  b)  qua  Bla.  c)  esset  B.C2.  d)  tanquam  BC. 

e)  esset  BC.  f)  alturatus  Al.  g)  qui  fehlt  Al.  h)  ab  fehlt  Bl.  C. 

30  i)  confluxerunt  C.  k)  nasciscendum  Al;    nanciscendum  J5  la.  2,   dutch  Tilgung 

von  nci  gedndert  in  nascendum  i?la.  1)  princ.  esse  CI;  esse  fehlt  C2.  m)  iudi- 
cavit  BC,  vielleicht  richtig.  n)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  Al.  o)  eos  in 
B2.  p)  ascire  fehlt  B.  q)  uidimus  steht  hinter  exclusum  C.  r)  exchisum  BC. 
s)  ab  aula  Al;  aulam  £lb.2.  C.       t)  vut  £1^.       u)  et  fehlt  B2.       v)  ergo  Bl. 

35    w)  domus  fehlt  Al. 

39:  a)  Cap.  CLV.  B1.C2;  Cap.  XLI.  B2.  (C2);  kein  neues  Kap.  in  CI. 
b)  cotidi  B  1".  c)  gnatones  A  1.  Bl^,  hier  vom  Schreiber,  ivie  es  scheint,  verbessert 
in  gnathones.  d)  conflixerunt  Al:  confixerunt  CI,  so  hat  Adam  vielleicht  ge- 
schrieben. 

40  1)  Sallust.  Catil.  37,  5:    Romam    sicuti    in    sentinam    confluxe- 

rant.  (L).  2)  Vgl  ohen  S.  178,  Z.  Ibf.,  N.  4.  3)  Iiivenal  Sat  J, 
161:  Accusator  erit  qui  verbum  dixerit:  hie  est.  (L).  Mehrere  Hss. 
lidben  verum,  Itivenal,  hg.  von  L.  Friedldnder  1, 161.  4)  Vpl.  Hierony- 
mus  Epist.  VI  (eel.  HiTberg,  Corpus  script,  eccles.  Latin.  Vindob.  t.  LIV, 

45  24J :  mendaces  faciunt,  ut  nee  vera  dicentibus  credatur.  (K).  5)  Gna- 
tho, Parasitus  bei  Terenz,  Eunuch.   (K). 


182  M.  ADAM  BREMENSIS 

sibi  per  angelos^  revelata;  iam^  publice  divinantes  Hamma- 
burgensem  patriarcham^  —  sic  enim  vocari  maluif^  —  cito 
papam  futurum,  aemulos^  suos  a  curia  depellendos,  ipsum^ 
vero  solum  diuque  rem  publicam  gubernaturum,  atque  ita^ 
fieri^  longaevum,  ut  L  annos^  excederet  in  episcopatu,  5 
postremo'^  per  ilium  virum^  quaedam  aurea  secula  orbi 
Ventura^.  Et  haec  quidem"^  licet  ficte  ab  adulatoribus  et 
pro  quaestu  promitterentur,  episcopus  tamen,  quasi  de  celo 
sonuissent,  vera  omnia  putabat^,  tractans"  ex  scripturis 
quaedam  presagia  rerum,  quae  fieri  debeant,  hominibus  10 
data  vel  in  somniis^  vel  in  auguriis  vel  in  communibus 
sermonum  loquelis  vel  in  non  solitis*^  elementorum  figuris. 
Quare  dicitur  eum  morem  insuevisse,  ut,  dum  cubitum  ibat^, 
fabulis  delectaretur,  cum  expergisceretur,  somniis,  quotiens 
vero  iter  incepit,  auspiciis.  Aliquando  etiam  diem  ^  totum  15 
somno*  indulgens  noctu  pervigil  aut"  lusit  ad""  aleas  aut 
mensae"*^  assedif".  Cum  autem^  recumberet^  ad  mensam, 
hilariter  habundanterque^  omnia  ^  precepit  exhiberi  convi- 
vis^.  Ipse'^  a  convivis^  ieiunus®  interdum  surgens,  semper 
autem  ex  officio  paratos  habens^,  qui  advenientes  reci-  20 
perent  hospites^,  magnopere  curavit^,  ne^  non  multum 
ilium '-^  haberent*\  Adglorians^  hospitalitatem  porro  maxi- 
mam^  esse  virtutem,  quae  cum"'  non  careat  divina  mer- 
cede*,  sepe  etiam  inter  homines  habeat"  vel  maximam° 
laudem.  Recumbens  autem  non  tarn  cibis  aut  poculis  quam  25 
faceciisP  oblectabatur  aufi  regum  hystoriis  aut  raris  philo- 
sophorum  sentenciis.  Si  vero  erat  privatus,  quod  raro 
accidit,    ut   solus    et  absque   hospitibus   maneret  vel  regiis 

a)  agios  £la;  Anglos  Bl^.2.  b)  lani  ^1.  c)  parochiam  B2.  d)  vo- 
luit  C;  voluit  vocari  B2.  e)  Aemulos  Bl<^.2.  C2;  aem.  vero  sxios  C  f)  Ipsum  30 
Al;  ips.  autem  C  g)  ea  £!«.  h)  longaev.  fieri  C2.  i)  in  episc.  exced. 
annos  C.  k)  Postremo  Al.B.  1)  viruni  fehlt  C,  daselbst  aurea  quedam.  m)  qui- 
dam  B2;  quidem  haec  C2.  n)  putabatiu-  £1".  o)  Tractans  Al;  trahens  C. 
p)  sonis  Al;  somnis  Bl^.  q)  in  insolitis  C.  r)  iret  B2.  s)  totum  diem  C. 
t)  somnio  Al.  u)  aut  fehlt  Bl;    pervigilanter   lusit  B2.  C.  v)  in  alea  C.  35 

w)  ante  mensam  BC.  x)  sedit  C.  y)  Cumque  BC.  z)  ad  mens,  recumb.  C. 
a)  que,  von  gleichzeitiger  Hand  iXber  der  Zeile  nachgetragen,  A  1.  b)  omn.  conv.  ex- 
hib.  precepit  C.  c)  conuiuiis  Bl.  d)  ipse  BC.  e)  ieiunus  fehlt  BC.  f)  habere 
B2.  g)  hospites  et  magnop.  procurarent  C.  h)  ne  —  haberent  fehlt  BC.  i)  in 
illi  zu  bessem?    Vgl.  N.  3.  k)  Cap.  CLVI.  B1.C2;  Cap.  XLII.  B2.  (C2);    kein  40 

neues  Kap.  in  CI.  1)  magnam  BC.  m)  dum  div.  mere,  non  car.  C.  n)  habet 
Bl;  habebat  C2.     o)  permaximam  B;  vel  fehlt  BC.     p)  facetis  B.Cl.     q)  ut  C. 

1)  Vergil.  Aen.  VI,  ISdff'.:  ventura  .  .  aurea  .  .  saecula;  vgl 
ehda.  VIII,  SMf.  (K).  2)  Einhard,  V.  Karoli  Kap.  2%;  curabatque 
magnopere.  3)  ne  non   multum   illi  haberent  tviirde  Jiei/Sen:   da/3  45 

jene  nicht  wenig  lidtten,  da/3  ihnen  nichts  abginge.  Zum  Spi'ach- 
gebrauch  (nachgestelltes,  betontes  ille^  vgl.  I,  55  (57),  S.  56,  Z.  5;  II,  3, 
'S.  64,  Z.  6;  II,  15  (13),  .5'.  71,  Z.  lb,  und  offer.  ^  4)  Gemeint  ist  ivohl 
Gen.  18. 19 ;   vgl.  auch  Hehr.  13,  2 :  Et  hospitalitatem  nolite  oblivisci. 


LIB.  Ill,  CAP.  XXXVIIII.  XL.  183 

legatis,  tunc*  fabulis  aut^  somniis,  semper  autem  sobriis 
ocium  terebat''-^  loqiielis.  Raro  fidicines^  admittebat,  quos 
tamen  propter  alleviandas  anxietatum  curas  aliquando  cen- 
suit  esse  necessaries.  Ceterum  pantomimes®,  qui  obscenis 
5  corporum  motibus  oblectare^  vulgus  solent,  a  sue  conspectu 
prorsus  eiecit^.  Soli  medici  cum  illo  regnabant,  difficilis^ 
aditus  fuit  ceteris,  nisi  gravior^  causa  posceret  aliquos  in- 
tromitti  Iaicos\  Unde  etiam  accidit,  ut  videremus  ostium 
thalami  sui^,  quod  primo  omnibus  patuit  ignotis  veP  pere- 
10  grinis,  tali  postmodum  custodia  vallatum  esse,  ut  magnis 
de  rebus™  legati  potentesque^  seculi  personae  aliquando 
pro  foribus  inviti^  expectarent  per  ebdomadam. 

XL^    Preterea  inter  epulandum  familiare  habuit  mag-  (39). 
nos^  viros*^  carpere  ^,   notans  in  aliis  stulticiam,   in  quibus- 

15  dam  avaritiam,  multis  autem  obiciens*^  ignobilitatem  *,  omni- 
bus® vero^  inproperavit  infidelitatem,  eo  quod  ingrati  essent 
i]li^,  qui  eos  de  stercore  suscitaret^-^,  regi^,  quem  solus^ 
ipse  diligens  imperium  pro  iure\  non  pro  suo  commodo 
tueri  videretur.     Argumentum"^   esse,    quod   illi  sicut  igno- 

20  biles  raperent  aliena,  ipse  vero  sicut  nobilis  effunderet  sua; 
hoc  esse  apertissimum  nobilitatis  indicium.  Hac  invectione 
pestifera  utebatur  in  singulos  nullique  ^  demum  pepercit, 
dummodo  se  omnibus  anteferret.  Itaque"  breviter  hoc 
dicendum  est  pro  sola,   quam  dilexit,  mundi  gloria  peiora- 

25  tum  esse  ilium  virum^  de  omnibus,  quas  ab   initio  habuit, 
virtutibus.     Talia^  et   eiusmodi   plurima   circa  ipsum  facta 
sunt   illo    tempore,    quae    supersticioni    vel    iactanciae    seu  1063—1066. 
potius    negligentiae     eius    infamiam     magnam     pepererunt 
odiumque  omnium  mortalium,  precipue  vero  magnatium^. 

30  a)  tum  B2.       b)  et  BC.       c)  impendebat  BC.       d)  fidecines  oder  fideciues 

Bl^.  e)  pantamimos  B.Cl.  f)  oblectari  vulgum  Al,  vielleicht  hat  Adam  so 
geschrieben.  g)  ceteris  diffic.  fuit  aditus  C.  h)  causa  gravior  BC.  i)  laicos 
fehlt  BC.  k)  eius  B2.  1)  et  BC.  m)  magnarum  rerum  legati  C.  n)  peten- 
tesque  Al.         o)  expect,  inviti  C. 

35  40:   a)  kein  neues  Kap.  in  BC.         b)  magnates  (-tos  Bl^)  BC.         c)  carp, 

viros  C.  d)  obiecit  Bl.  e)  in  omn.  01.  f)  autem  B2.  g)  illi  fehlt  BC; 
ingr,  regi  essent  C.         h)  suscitarat  B2.         i)  regi  fehlt  hier  C.  k)  solum  BC. 

1)  vire  BU.  m)  argum.  C.  n)  Cap.  XLIII.  B2.  (C2).  o)  virum  ilium  C2. 
p)  Nempe  talia  BC.       q)  magnatum  BC;  vgl.  oben  Kap.  36,  aS.  178,  N.  f. 

40  1)  Sallust.  Catil.  4,  1 :    otium   conterere.    (L).      Vergil.  Aen.  IV, 

271;  Luean.  Fharsal  II,  488.  (K).  2)  Vgl.  Exod.  10,  11:  Statimque 
eiecti  sunt  de  conspectu  Pharaonis;  ehda.  23,  81.  (K).  3)  Vgl.  oben 
III,  2,  S.  Hi,  Z.  16—19.  4)  Cicero  Fro  Murena  8:  multis  viris  fortibus 
ne  ignobilitas   obiceretur.  (K).        5)  Ps.  112,  7:   Suscitans  .  .  .  et  de 

45  stercore  erigens;  1.  Reg.  2,  8:  Suscitat  .  .  et  de  stercore  elevat.  (K). 
6)  Ebenso  oben  S.  144,  Z.  18:   nulli  demum  parceret. 


184  M.  ADAM  BREMENSIS 

i^^)'  XLI^   Ex  quibus  infestissimi  erant  tarn  illi  quam  eccle- 

1056  1059.  gjg^g  nostrae  dux  Bernardus  ^  et  filii  eius,  quorum  invidia, 
simultates^-^  et  odia,  itemque  insidiae,  obprobria  et  calump- 
niae  traxerunt  archiepiscopum  ad  [haec*^]  omnia,  quae  supra 
diximus,  offendicula  precipitem  et  quasi  vecordem^  fecerunt^,  5 
dum  minor  ipsis  et  cedere  videretur^.  Cessit  tamen  ali- 
quando  sponte  pro  officio  sacerdotii,  cupiens  invidiam  supe- 
rare  beneficiis  et  bona^  reddere  pro  malis.  Sed  cum  frustra 
laborasset*  omnibus  modis,  ut  male  nexam  cum  ducibus 
resarciret  amicitiam^,  victus  tandem  a  tribulatione  ^  perse- lo 
quentium  et  dolore  malorum  exulceratus  non  semel  excla- 
3.  Reg.  19, 10.  mavit  cum  Helya:  'Domine  Deus,  altaria  tua  destruxerunt^, 
prophetas  tuos  occiderunt,  et  relictus^  sum  ego  solus,  et 
quaerunt  me  ^  interficere\  Ceterum  quam  iniuste^  noster 
episcopus^  talia  passus  sit,  unum  satis  est  exemplum"^  hie  i5 
ponere,  quo  potest  videri  amicitiam^  cum  invidis  nil  valuisse 
conservatam. 

(41).  XLII^     Dux    avaritiae    stimulo    motiis    in    Fresones^, 

quod  debitum  non  inferrent  tributum"^,  venit  in°  Fresiam, 
comitem  liabens  archiepiscopum,  qui  ea  tantum  gratia  pro-  20 
fectus  est,  ut  discordantem  populum  duci  reconciliaret. 
Cumque  dux  maramonae  cupidus  totam  pro  censu  rationem 
poneret  necdum^  DCC  argenti  marcis  posset®  ullo  modo 
placari,  mox  barbara  gens,  nimio  furore  succensa, 

Aen.viii,64:8.  in  ferrum  pro  libertate  ruebat^.  25 

41:   a)  Cap.  CLVII.  JS1.C2;    kein  neues  Kap.  in  B2.C1.{2).  b)  BC; 

Simula  1.  c)  haec  BC,  fehlt  Al.  d)  netordem  Al;  uecorem  Bl^.  e)  reddi- 
derunt  BC.  i)  videbatur  B2.  g)  amiticiam  Al.  h)  deduxerunt  ^  1.  i)  dere- 
lictus  statt  et  relict,  in  der  Vulg.        k)  iniuste  passus  sit  talia  noster  Archiep.  B2. 

1)  archiepiscopus  B2.  C,   noster  jehlt  C.  m)  hie  exempl.  jB.  CI;   satis  hie  est  30 
exempl.  C2. 

42:  a)  Cap.  CLVIII.  £1.  C(l).2;  Cap.  XLIIII.  i?2.  fC2;.  b)  Frisones  S2. 
c)  in  fehlt  jBla.  d)  nee  JSl;  nee  cum  B2.  C.  e)  ullomodo  (so  Al.  Bl^.  CI) 
plac.  posset  C.      i)  ruebant  Bl.C.  Verg. 

1)  Adam  greift  liier,   eigentlich  tvider  den  Zusammenhang,   nocli-  35 
mals  auf  die  Zeit  ror  1059  ziiruck.    Mit  Miicksicht  auf  Kap.  34  (33) 
loird   man   das  Folgende   am   besten   in   die  Jahre   1056 — 59   verlegen. 

2)  Vgl.  Einliard,  V.  Karoli  Kap.  18:  simultates  et  invidiam.  3)  BihliscU 
ist:    malum   reddere    pro   bono;    Gen.  44,  4;    1.  Reg.  2,  8   usw.    (K). 

4)  Vgl.  ohen  II,  6  (5),  S.  65,  N.  6.  5)  Vgl  Ps.  106,  39:  vexati  sunt  40 
a  tribulations  malorum  et  dolore.  (Kj.  6)  quaer.  animam  meam, 
ut  auferant  eam  Vulg,  a.  a.  0.;  dagegen  loh.  8,  37 :  quaeritis  me  inter- 
ficere;  vgl.  ebda.  8,  40;  7,  20.  (K).  7)  Uber  Beclite  des  sdchsischen 
Herzogs  in  Friesland  in  dem  hier  vorausgesetzten  Umfange  ist  sonst  bis 
auf  die  Zeit  Heinrichs  des  Lotven  nichts  bekannt;  Weiland,  Das  sdch-  45 
sische  Herzogtum  S.  23  ff. ;  Meyer  von  Knonau  I,  159,  N.  77. 


LIB.  Ill,  CAP.  XLI— XLIII.  185 

Multi^  nostrum  ibi  perfossi,  ceteri  fuga  defensi^.  Castra^ 
ducis  et  archiepiscopi  direpta,  magnus'^  ecclesiae  tesaurus 
ibi  dilapsus  est.  Nihil®  tamen  profuit  nobis  apud  ducem 
et  suos    amicitiae^   fides    in^  periculo    experta,    qnominus^ 

5  persequi  vellent  ecclesiam.  Aiunt  ergo  ducem  futuri  pre- 
scium  sepe^  cum  gemitu  narrasse  filios  suos  ad  excidium 
Bremensis  ecclesiae  fataliter^  destinatos.  [Vidit^-^  enim 
per  sompnium  ex  penetralibus  suis  egressos  in  ecclesiam™ 
ursos  aprosque,  deinde  cervos,  ad  ultimum  lepores.    ^Ursi"*, 

10  in  quit,  'et  apri  erant  parentes  nostri,  fortitudine  sicut  denti- 
bus  armati.  Cervi^  sumus  ego  et  frater^,  solis  decori  cor- 
nibus.  Lepores  P  autem  sunt  filii  nostri  modicae  virtutis  et 
timidi^.  De  quibus  metuo,  ne^^  impugnantes  ecclesiam 
divinam  incurrant  ultionem^].     Quapropter  sub  obtestatione 

15  divini  timoris  premonuit  eos,  ne  quid  impium  cogitarent 
adversum"*  ecclesiam  et  pastorem  suum^,  periculose  ledi 
aut  hunc  aut  illam*,  quod  iniuria  eorum  redundef^  in 
Christum^.  Haec  surdis""  ille  precepta  reliquit.  Nunc  de 
vindicta  peccatores'^  statim  sequente  videamus. 

20  XLIII  ^.    Anno  pontificis   nostri  XYIL*  Bernardus  Sa-  (42). 

xonum  dux  obiit,    qui  a  tempore  senioris  Libentii  iam  per  j^^  29 
annos^-^  XL  Sclavorum  res  atque  Nordalbingorum  ac  nostras 
strennue  administravit.    Post  cuius  obitum  filii  eius  Ordolf^ 
et  Hermannus"^  hereditatem  patris  acceperunt,  malo  omine® 

25  Bremensis  ecclesiae.  Illi  enim  antiqui^  memores  odii,  quod 
patres  eorum  contra  eandem,  licet  occulte,  exercuerunt 
ecclesiam®,  statuerunt  aperte  iam  ultionem  repetendam  esse 

a)  Multi  igitur  (ergo  C  2)  ex  nostris  C.  b)  dispersi  B  1 ;  coeteris  fuga  de- 
fensis  B2;    sunt  defensi  C.         c)  castraque  C.         d)  niagn.  ibi  Eccles.  Thes.  dil. 

30  est  £2.  e)NilJ5  2.  f)  amiticiQ  ^  1.  g)  vel  J5C.  h)  cominus  jB  1*.  i)  cum 
gemitu  sepe  JS1«.  k)  faciliter  il".  1)  das  eingeklammerte  nur  JBC,  fehlt  Al. 
m)  Ecclesias  £2.  n)  cervi  C.  o)  frater  meus  C.  p)  lepores  C.  q)  metuone 
Bl^.  r)  adversus  BC.  s)  suum,  neue  ledant  aut  hunc  J51;  suum  aut  hunc 
B2;  suum  neve  ledant  eciam  hunc  C.         t)  ilium  B2.  C2.         u)  redundaret  B2; 

35  quorum  iniuria  redundet  C  v)  ille  siu"dis  BC.  w)  peccatoris  Al;  stat.  sequ. 
peccatores  BC. 

43:  a)  Cap.  CLIX.  B1.C(1).2;  Liber  Quartus.  Caput  Primum.  B2. 
(C2).  b)  XL  (quadraginta  Bl)  annos  BC.  c)  Ordulfus  Bl>^;  Ordolfus  Bl^', 
Ordolph  B2;  Ordulf  CI.        d)  Herimannus  CI.  e)  oe  (omne)  Bl^. 

40  1)   Vql.  die  (janz  dhnliche  Ermhlung  des  sogenanntcn  Fredegarius 

III,  12,  SS.  rev.  Meroving.  II,  97.  (L).  2)  Mattli.  8,  26:  timidi  estis, 
modicae  fidei.  3)  Adalbert  in  seiner  Uric.  Hcanhurg.  UB.  I,  n.  102 

gedenht  der  Tatsache,  da/3:  in  Utbremun  terram  et  mancipia  .  .  dux 
Bernardus   nostris   temporibus    pro   lesione   ecclesiae  nostrae  hie  op- 

45  tulit.  4)    Das   ist    richtig    fur    1043    als    Epochenjahr   AdalbeHs. 

5)  Von  1011  Oder,  ivie  Adam  rechnet  (ohcn  II,  46  (44)^,  1010  his  1059 
sind  fast  50  Jahre.  6)  antiqui  —  ecclesiam  fast  wortlich  oben  III,  8, 
S.  149,  Z.  Uf   (L). 


186  M.  ADAM  BREMENSIS 

1059.  in  episcopum  totamque  familiam^  ecclesiae.  Ef^  primo 
quidem  dux  Ordulfus^  vivo^  adhuc  patre  ^  cum®  hostili 
multitudine^  stipatus^  Bremensem§  episcopatum  in  Fresia^ 
devastavit  ac^  cecavit  homines  ecclesiae;  alios,  etiam  lega- 
tes ad  se  pro^  pace  directos,  publice  verberari^  iussit  et  5 
decalvari;  postremo  omnibus  modis  ecclesiam  et  sues  im- 
pugnare,  spoliare,  cedere  ac  pro  nihilo  habere™.  Ad  ea 
tametsi"  pontifex,  ut  debuit,  ecclesiastico  zelo  exardens^ 
contemptoresP  anathematis  gladio  percussit,  querelam  tamen 
ad  curiam  deferens  nil  aliud  meruit  quam  derideri^.  Nam  lo 
et  rex  puer  a  nostris  comitibus  primo,  uf  aiunt,  derisioni^ 
habitus  est.  Quapropter*  archipresul^'  tempori  serviens^, 
ut  coniuratos  tantum  fratres  ab  invicem  divelleret,  dicitur^ 
Herimannum''    comitem    adoptasse^  in  militem.     Cuius  sa- 

1063.  tellicio  functus  in  Ungaricam''  tunc  expedicionem  ^  quasi  i5 
magister  regis  et  princeps  consiliorum  profectus  est,  re- 
licto  super  negotia*  regni^  Coloniensi  archiepiscopo.  Resti- 
tute autem  in  regno  ^  Salemone^,  quem  Belo"^  expulerat, 
pontifex  noster  cum  rege  puero  victor  ab  Ungria®  regres- 
sus  est.  20 

(43).  XLIIII^    Tunc  comes  Herimannus^  aliquod^  magnum 

1064.  sperans^  et  ambiens  beneficium,  quod  dare  nollet®  episco- 
pus^,  statim  conversus^  in  furorem  ^  cum  exercitu  copioso 
venit  contra  Bremam.  Ibique^'  diripiens  omnia,  quae  ad 
manum  venerant,  soli  ecclesiae  pepercit\    Armenta  boum  et  25 

a)  eccles.  famil.  C.  b)  Et  fehlt  B2.  c)  Ordolfus  ^Ib.  d)  vivente  C, 
vgl.  oben  III,  10,  xV.  b,  e)  cum  fehlt  BC.  f)  stipat.  multitud.  C.  g)  Brem. 
in  Fres.  devast.  episc.  C.  h)  deuastauit  in  Fresia  JS2.  i)  hominesque  eccles. 
cecavit  (necavit  C2)  C.  k)  pro  fehlt  Al.  1)  verb,  et  decalv.  iussit  C.  m)  habere 
cepit  B2.C.  n)  Et  licet  C.  o)  exardescens  BC.  p)  contemptoris  Al;  male-  30 
factores  C.  q)  deridere  Al.  r)  ut  aiunt  fehlt  C.  s)  derisui  C.  t)  Cap.  II. 
B2.  (C2).  u)  archiepiscopus  C.  v)  deserviens  C.  w)  dicitur  fehlt  C.  x)  Her- 
mann. B.  C2.  y)  adoptavit  C.  z)  Ungar.  exped.  tunc  C2.  a)  super  negni 
Al.  b)  regnum  BC.  c)  Salomone  i?la.  2.  C2;  Salamone  Bl^;  Salom.  in  regn. 
B2.        d)  bello  expulerant  BC.       e)  Ungaria  B2.  35 

44:   a)  Cap.  CLX.  B1.C2;    Cap.  III.  B2.(C2);    Uin  neues   Kap.   in  CI. 
b)  Hermann.  B.  C2.        c)  aliquid  Bl.  C.        d)  sper.  magnum  Bl;  magn.  sperans 
ambiensque  C.       e)  cum  id  dare  nollet  B2;  quod  dare  noluit  C.       f)  Archiepisco- 
pus J5  2.        g)  versus  B;  in  fur.  versus  C.       h)  ibique  JS  lb.  C.        i)  Bl.  C;  parsit     ^ 
Al;  parcit  B2.  40 

1)  Wolil  in  dessen  letzter  Lehenszeit,  1058  oder  1059.    Meyer  von 
Knonau   I,  158.  2)  Vgl.  ohen  I,  62  (64),    S.  60:    Anima    .   .    cum 

multo   animarura   triumpho    stipata.        8)  Zu  Meyer  von  Knonau  I, 
344 /f.  vgl.  die  von  Holder- Egger,  LampeHi  Annales  S.  88,  N.  2  heran- 
gezogene  WeihinscJirift  der  Kirche  von  Ardagger  (Archiv  f.  osterr.  Ge-  45 
schichtsqu.  XLVI,  467;  vom  4.  Sept.  1063.  4)  1.  3Iach.  3,  32 :   reli- 

quit  .  .  super  negotia  regni ;  vgl.  1.  Much.  10,  37.  (K).        5)  Marc.  3, 
21 :  in  furorem  versus.   (K). 


LIB.  Ill,  CAP.  XLIII— XLV.  187 

caballorum    omnia   in   predam    cesserunt^      Similiter*   per  1064. 
totum  faciens  episcopatum  homines  ecclesiae  nudos  inopes- 
que    dimisit.     Tunc    etiam    castella    omnia,    quae   pontifex, 
prescius^  futurorum,  diversa  regione^  construxit^,  usque  ad 
5  solum  diruta  sunt. 

XLY*.    Archiepiscopus   eo  tempore  primatum  curiae^  (44). 
tenebat.     Cuius    audita  querela*'  comes  secundum  indicium 
palatii^   relegatus   in   exilium   post   annum   dementia  regis 
absolutus   est.     Deinde  vero    idem    comes  Herimannus^   et  1065. 

10  frater  eius  dux  Ordulfus^  ad  satisfactionem  ecclesiae  veni- 

entes    pro    delicto    suo    L    mansos    optulerunt,   et    quievit^  1065/66. 
terra  ^  paucos  dies^. 

Tunc^    etiam    rex    vastacioni    condolens'    Bremensis'^ 
ecclesiae  transmisit  ei  ad  solatium  fere  centum  pallia  cum 

15  aliis  vasis  argenteis,  itemque  libris,  candelabris  et  turibulis 
auro  paratis^.  [Haec™-^  sunt  munera,  quae  rex  misit  ad 
reaedificationem  Hammaburg'\-  tres"  calicos  aureos,  in  qui- 
bus  erant  librae  auri  decem,  unum  vas  chrismaleP  argen- 
teum,    scutum    argenteum    deauratum,    psalterium^i    aureis 

20  scriptum  litteris^,  thuribula  et  candelabra  argentea,  dorsalia 
novem  regalia,  casulas  XXXY,  cappas  XXX,  dalmaticas 
et  subtiles  XIIII  et  alia  multa,   et  unum  plenarium,   cuius 

a)  simil.  Bl.  CI.  b)  futur.  presc.  C.  c)  div.  construxit  regione  B;  diver- 
sis  construxerat  locis  C. 

26  45:   a)  Cap.  CLXI.  B1.C2',  kein  nexies  Kap.  in  B2.  CI.  (2).       b)  curte  Al. 

c)  querela  Al.  d)  pal.  exllio  relegatus  C.  e)  Hermann.  B.  C2.  f)  Ordolfus 
Bib.  g)  terra  quiev.  C.  h)  Cap.  Till.  B2.  fC2) ;  ein  neues  Kap.  auch  in  CI, 
nicht  in  Al.  Bl.  C 2.  i)  Brem.  eccl.  condolens  CI;  Brem.  eccl.  compatiens  C2. 
k)  Eccl.  Brem.  B2.       1)  auf  paratis  folgt  in  Al  fdlschlich  Pro  qua  firmiter  —  com- 

30  memorabat  ^5.188,  Z.  7 — IQ),  dann  Fertur  etiam  Corbeiam  —  ditione  possidet 
(S.  188,  Z.  1 — 1 ).  m)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  A  1;  Haec  enim  sunt  C. 
n)  Hamburg  B  wie  stets;   Hammaburgeasis  ecclesiae  C.  o)  Tres  Bl^.2.  C2. 

p)  crismale  -Bl.       q)  palterium  BU. 

1)  Auf  diese  Ei-eignisse  deutet   wohl  Bernoldi  Chron.  z.  J.  1064 

35  liin  (SS.  V,  428J,-    Magna   seditio   orta   est   inter  Adalbertum  Hamin- 

burgensem     archiepiscopum    et    principes    regni.    (L).      Hierlier    zu 

Ziehen  ist  auch  das   Chron.  breve  Bremense:   Huius  (Adalberti)   anno 

XXII.  Brema  devastata  est,   ivas  richtig  1064  ergibt.  2)  Vgl.  oben 

Kap.  37  (36),  S.  179,  Z.  24:  f.        S)  ludic.  3,  30:  et  quievit  terra;  dhn- 

40  lich  oft  in  der  Vulgata.  (K).       4)  Adams  hier  chronologisch  sehr  deut- 

liche  und  einwandfreie  JDarstellung  ergibt,  dafi  die  rersohnenden  Hand- 

lungen  gegen  Mitte  bis  Ende  1065   er folgt   sein  konnen,  Anfang  1066 

mit  Adalberts  Sturz  begann  die  Feindschaft  aufs  neue.  5)  In  dhn- 

licher  Weise  beginnt   oben  II,  13  (11),  S.  70,  Z.  12  ff.  der  Mnschub  in 

45  BC:  Hae  sunt  reliquiae  sanctorum.    Vgl.  noch  die  Nachtrdge.      6)  Nach 

giitigem  Hinweis  von  H.  Seedorf  (Bremen)  ist  dieser  goldene  Psalter  die 

Hs.  Wien,  K.  K.  HofbibliotheJc  n.  1861,  vgl.  Budolf  Beer  in  Blonumenta 

'palaeographica  Vindobonensia  I  (1910),  29—68,  besonders  S.  67. 


188  M.ADAM  BREMENSIS 

tabula  videbatur  novem  libras  auri  habere].  Fertur*-^ 
1065.  gtiam^  Corbeiam  atque  Lauressam  cenobia,  pro  quibus 
^^  ■  'diu  multum^  laboravit*^  archiepiscopus^,  eo  tempore ^Harnma- 
burgensi^  ecclesiae  preceptis^  tradita^.  Tunc  etiam  diu 
desiderata^  in  ditionem  ecclesiae  Lisraona  venit,  quae  cur- 5 
tis',  ut  aiunt,  DCC  mansos^  habere  videtur  et  maritimas 
Hadeloe  regiones^  in  ditione  possidet"^.  Pro  qua  firmiter 
ex  omni  parte  solvenda  fertur  archiepiscopus  reginae  Agneti^ 
dedisse  IX '^  libras  auri,  quoniam  haec  in  partem  suae  dotis 
illaP  commemorabafi.  [Quinquaginta'^  cortes  dominicales  10 
habuit  archiepiscopus,  ex  quibus  Walde^  maxima  persol- 
vit*  servitium  unius  mensis,  ceterum'^  Ambergon"^  minima 
quatuordecim  dierum.  Tanta  erat  opulentia  huius  epi- 
scopi]. 

(45).  XLYI^.     Potuit    ecclesia    nostra^    dives    esse;    potuit  15 

archiepiscopus  noster  Coloniensi  aut  Mogontino*'  in  omni 
rerum  gloria  non  invidere.  Solus  erat  Wirciburgensis*^ 
episcopus,  qui  dicitur®  in  episcopatu  suo  neminem  habere 
consortem,  ipse^  cum  teneat  omnes  comitatus  suae  par- 
rochiae,  ducatum  etiam  provintiae  gubernat  episcopus^-*.  20 
Cuius  aemulatione  permotus^  noster  presul  statuit  omnes 
comitatus,  qui  in  sua  dyocesi  aliquam  iurisditionem  habere 
videbantur,  in  potestatem  ecclesiae  redigere.  Quapropter 
1047/48.  ab    initio    quidem    ilium    maximum  Fresiae    comitatum  ^    a 

a)  Ferunt  B;  Tunc  eciam  Corbeia  atque  Lauressa  C;  fiber  die  Stellung  in  A  1  25« 
sieheS.181,  N.l.     b)  etB2.    c)  multumque  £  1^.  2.  C.      d)  archiep.  laboraverat  C. 
e)  eo  tempore  fehlt  C.  f)  eccles.  Hammab.  (Hammaburgensis  C2)  C.  g)  in 

praeceptis  B2.       h)  tradita  sunt  C.       i)  cortis  Bl.  C,  Adam  schreibt  oft  so,  siehe 
das  Wort-  tend  Sachregister;  Cors  B2.       k)  manf  (mansus)  J.1.  1)  Hatheloe  reg. 

(regionis  (71)  C        m)  possedit  C2.        n)  Agn.  regine  C.        o)  XI  B2.       p)  ilia  30 
feJdt  BC.     q)  comraemorabatur  BC,  wahrscheinlieh  hat  Adam  so  geschrieben.     r)  das 
eingeklammerte  BC.  Annal.  Saxo,  fehlt  Al;    Quinquag.  ergo  C.      s)  Walde  fehlt  B2. 
Ann.  Saxo.  t)  unius  mens,  persolv.  servit.  C.  u)  caeterorum  minima  B2. 

v)  Ambergove  Bl^;  Auibergon  CI;  der  Name  fehlt  B2.  Ann.  Saxo. 

46:    a)  Cap.  CLXII.  B1.C{1).2;    Cap.  V.  B2.  (C2).         b)  nostra  fehlt  Al.  35 
c)  Mogintino  Bli>;  Moguntino  B2.  CI.      d)  Wtrciburg  Al;  Wirceburgensis  B2.  C. 
e)  dicitur  steht  hinter   neminem  C.  f)  Ipse   enim  tenet   B  2 ;    ipse  enim   cum 

teneat  C.       g)  episc.  fehlt  B1.C2.       h)  permotus  fehlt  BC. 

1)  Der  Ausdruck  ist  beachtenswert ;  Adam  Jcann  die  UrJcunden 
(St.  2683.  84j  nicht  gesehen  haben.  Vgl.  audi  Lamxterti  Ann.  1063,  40 
SS.  rev.  Germ.  S.  89  ff.,  Citron.  Laiireshamense  SS.  XXI,  413/".  2)  Vgl 
ohen  Kap.  28  (27).  (L).  3)  Offenbar  schon  von  Erzbisclwf  Bezelin- 
Alcbrand  ersehnt,  oben  II,  80  (76).  4)  Dafd  diese  BemerJiung  Adams 
liber  das^Herzogtum'  des  Bischofs  vonWiirzburg  zu  viel  sagt,  aber  dock 
Bichtiges  entJidit,  ist  ivohl  sicker;  vgl.  Waitz,  VG.  VIT,  163—166  iind  4=5- 
zuletzt  E.  BosenstocJc,  Histor.  Yierteljahrsschrift  XVI,  68 — 77.  Adams 
Zengnis  gewinnt  an  Gewiclit,  wenn  er  aus  Siiddeuischland  stammte; 
vgl  Einl  §  4.        5)  Oben  Kap.  8,  S.  149,  Z.  2f. 


LIB.  Ill,  CAP.  XLY.  XLYL  189 

cesare  indeptus*  est  de  Fivelgoe^,  quern  prius  habuit  dux 
Gotafridus'^,  et  nunc  Ekibertus'^-^.  Pensionem*  librarum® 
dicunt  esse  mille  argenti,  quarum  ducentas  ille  solvit,  at- 
que^  est  miles  ecclesiae.  Archiepiscopus  autem  optinuit^ 
6  eundem  comitatum  per  X  annos  usque  ad  diem^  expul- 1057—1066. 
sionis  suae.  Alter ^^  comitatus  erat  Utonis^-^,  qui  per  omnem^  1063 — 1066. 
parrochiam  Bremensem  sparsim  diffunditur,  maxim e  circa 
Albiam.  Pro^  quo  archiepiscopus  Udoni™  tantum  optulit 
in  precariae^  nomen    de    bonis   ecclesiae,   quod  aestimatur 

10  singulis  annis  reddere  mille °  libras^^  argenti,  cum  utique 
tanta  quantitate  precii  maior  possit^i  ecclesiae  fructus  omni 
anno  parari^',  nisi  quod  pro  mundi^  gloria  adipiscenda  suf- 
ficit*  nobis  ideo  esse"  pauperes,  ut^  divites  multos^  in 
servitio    habeamus.      Tercius^    erat    comitatus    in    Fresia, 

15  nostrae  parrochiae  vicinus,  qui  dicitur  Emisgoe^-^,  quem^ 
iuri  ecclesiae  nostrae  defendens  a  Bernardo^  comite  Gote- 
scalcus^  occisus  est^,  pro*^  quo  noster  pontifex  regi  pactus 
est  se  mille  libras  argenti  daturum.  Cuius  pecuniae  sum- 
mam    cum   facile    non    posset   habere,   proh    dolor *^!    iussit 

20  cruces,    altaria,    coronas   et  cetera  ornamenta  ecclesiae  de- 
poni,  quibus  denudatis  infelicem  maturavit  contractum  per- 
ficere.     Gloriabatur®  autem   pro    argentea   se  cito^  auream  , 
ecclesiam  facturum  omniaque  ablata  restituere  in  decuplum^, 
sicut    et   prius  *^    in    destructione    claustri   visus    est    egisse. 

25  [0  sacrilegium!    Duae^  cruces  auro   paratae   cum  gemmis, 

*  Pensionem  anuuam'^  BC. 

a)  indemptus  Bl;   adeptus  B2.C2.      b)  Findgoe  B2.      c)  Gothafridus  B2. 

d)  Ekibrectus  B;  Ecbertus  C.       e)  dicunt  esse  mille  libr.  argenti  BC.       f)  et  Bl. 

g)  expuls.  sue  diem  C.  h)  Alter  vero  com.  C.  i)  Udonis  C.  k)  per  omnem 
30  fehlt  Al.  1)  pro  J5  lb.  C.  m)  Utoni  B.  n)  inprecarie  A1.C2;   impre- 

carie  £1^.2.  CI.         o)  m  Al.         p)  arg.  libr.  B.  q)  posset  esse  eccl.  B.Cl; 

posset  eccl.  C2.  r)  paratus  B2.  s)  gloria  mundi  B;    adip.  mundi  glor.  C. 

t)  Sufiicit  B  1.       u)  paup.  esse  C.     v)  in  J.1.      w)  multos  fehlt  B2.      x)  Cap.  VI. 

(libri  IV.)  B2.  (C2).  y)  EmisgoQ  Al.  z)  quern  viri  eccl.  n.  defendunt  i51; 
35  quern  dum  viri  eccl.  n.  defendunt  B2;  quern  —  occisus  est  fehlt  C.      a)  com.  Bern. 

B2.        b)  Godescalc.  Sla;  Gotheschalc.  B2.         c)  Pro  B.        d)  pro  gdolor  £la; 

prohc  dolor  Bl^.        e)  Gloriatus  B2.       f)  cito  se  C.       g)  deciplum,  vom  Schreiber 

korr.  decuplum,  A  1.       h)  das  eingehlammerte  nur  BC,  fehlt  Al;  due  CI. 

1)  Olen  Kap.  28  (27),  S.  171,  N.  8 ;  unten  S.  192,  N.  2.      2)  Lurch 
40  Urkunde  vom  25.  April  1057,   St.  2540.  3)   Diirch    Urkunde  vom 

24.  Okt.  1063  (St.  2632^  verliehen.  4)  Durch  Urkimde  vom  gleichcn 

Tage  (St.  263l)  verliehen.  5)  Das  ivird  1066  nach  dem  Sturze  Adal- 
berts erfolgt  sein.  Vgl.  audi  unten  S.  192,  N.  2.  6)  Oben  III,  3,  S.  146. 
7)  Ob  annuam  in  A 1  fdlschlich  ausgelassen  oder  in  BC  zu  Unrecht 
45  zujfesetzt  ist,  ivird  man  nur  nach  genauer  Sachuntersuchung,  und  viel- 
leicht  auch  dann  noch  nicht,  ermittein  konnen.  Die  bisherige  Liieratur 
(vgl.  Meyer  von  Knonau  I,  37,  mit  N.  24)  gibt  aiisschlie^lich  den  Text 
A  1  wieder,  ohne  den  Zusatz  irgendivie  zu  beriicksichtigen. 


190  M.  ADAM  BREMENSIS 

1063—1066.  altare  maius  et  calix,  ambo  rutilantia  ex  auro  et  lapidibus 
contexta  preciosis,  confracta  sunt;  in  quibus  erant  auri 
pondera  viginti  marcae,  quas  optulit  domina  Emma  ^  Bre- 
mensi  ecclesiae  cum  aliis  donis^  pluribus.  Narravit  faber^ 
ilia  cremans  magno  se^  dolore  coactum  ad  hoc  sacrilegium,  5 
ut  confringeret  illas  cruces,  secreto^  quibusdam  asserens 
ad  sonitum  mallei  se^  audisse  quasi  vocem  gementis  pueri]. 
Tunc  autem  et  tali  modo  tesauri  Bremensis  ecclesiae  a 
veteribus  et  sue  tempore  summo^labore  magnaque  fidelium 
devotione  collecti  una  et  miserabili  hora  pro  nihilo  sunt  lo 
pessundati.  Yix  tamen  ex  eadem  pecunia  media  pars  de- 
biti^  conflata  est^.  Gemmas  sanctarum  crucum^  distractas'^ 
audivimus,  a^  quibusdam  meretriculis  donatas. 

(4t!).  XL  YIP.    Horreo,  fateor,   omnia  sicut  facta  sunt  pro- 

palare,  eo  quod  initium^  dolorum  haec^  erant  %  gravisque  i5 
secuta  est  vindicta.  Ab  illo  ergo  die  ruentibus  in  occasum 
prosperis  omnia  nobis  et  ecclesiae  adversa  fuerunt,  ita  ut 
episcopus  noster  et  sui  asseclae  ab  omnibus  exsibilarentur*^ 
sicut  heretici^  At^  ille  parvipendens^  omnium  voces,  simul 
etiam^  relicta  rei  domesticae  cura,  totus  in  curiam  vehe-  20 
mens  et  in  gloriam  preceps  ferebatur,  hac^  causa,  ut  ipse 
retulit,  capessendae  *  rei  publicae  quaerens  primatum,  quia 
dominum    et   regem    suum  ^    inter    manus    trahentium    non 

1065.  posset  videre  captivum.  Et  iam  consulatum^  adeptus  est, 
iam  remotis^  aemulis  solus  ^  possedit"^  arcem  capitolii,  non  25 
tamen  sine  invidia,  quae  semper  gloriam  sequitur  ®.  Tunc 
vero  metropolitanus  noster  quaedam  aurea  secula''-''  reno- 
vaturus  in  consulatu  suo  cogitasse  fertur^  disperdere^  de 
civitate    Dei    omnes,    qui    operantur   iniquitatem,    precipue 

a)  plur.  donis  C.         b)  autem  aurifaber  ilia  conflans  C.         c)  dolore  se  B  2.  30 
d)  secreto  —  asserens  fehlt  CI;    seer,  quibusdam  fehlt  C2.         e)  asser.  se  ad  sonit. 
mall.  aud.  C2.       f)  summo  fehlt  C'2.       g)  debitu  Al.       h)  est  cum  gemmis  Bl^; 
est  cum  gemmas  BV^;  est;  gemmas  CI.     i)  cruciura  Bl^.2.  C2.     k)  destructas  B2. 
1)  aut  5 la;  ad  ac  Bl^;   ac  B2.  C. 

47:  a)  kein  neues  Kap.  in  BC.  b)  uicium  51*.  c)  sunt  C.  d)  sicut  35 
heret.  exsibil.  C.  e)  Cap.  CLXIII.  Bl.  C2;  Cap.  VII.  B2.  (C2);  kein  neues 
Kap.  in  CI.  f)  omn.  voces  parvip.  C.  g)  et  B2.  h)  Hac  Al.  i)  consu- 
lata,  sogleich  Icorr.  consulatu,  Al',  consolatum  £la,  k)  eraulis  remotis  C.  1)  suia 
Bl.  m)  possidet  jBI;  arc.  capitol.  possidet  C.  n)  renovat.  secula  C.  o)  cogi- 
tavit  C.  40 

1)   Vgl  oben  II,  67  (65)  und  ScJiol  41  (48).  2)  Mare.  13,  8: 

Initium    dolorum    haec.    fKj.  3)    Vgl.   auch   unten   III,  68  (62). 

4)  Sallust.  Catil.  52,  6:  capessite  rem  publicam.  (K).  5)  Vgl.  obeti 
III,  34  (33),  S.  177,  Z.  4/'.;  Kap.  40  (39),  .S'.  183,  Z.  llff.  6)  Sallust. 
lug.   55,   3:    post    gloriam    invidiam    sequi.    (L).  7)    Vgl.    oben  45 

Kap.  39  (38),  S.  182,  N.  1.   (L).  8)  Ps.  160,  8:   ut  disperderem  de 

civ.  Domini  omnes  operantes  iniqu.;  vgl,  Ps.  5,  7;  13,  4  usic.  (K). 


LIB.  Ill,  CAP.  XLVI— XLVIIII.  191 

illos,  qui  vel^  in  regem  manus  miserunt  aut  ecclesias^  de-  1065. 
predasse    videbantur.      Cuius    delicti    conscientia   cum    fere 
omnes  episcopi  et  principes  regni  tangerentur,  unanimi  odio 
conspirabant,  ut  ille  [solus^]  periret,  ne  ceteri  periclitaren- 
5  tur.      Igitur    omnes    [simul^'J    apud    Triburiam^   congregati,  )^^^* 
cum   rex   adesset*^  presens,    archiepiscopum  nostrum  quasi 
magum   et  seductorem   a  curia   depulerunt.     Adeo   'manus  (^ew.  16,12. 
eius   contra   omnes,    manusque^    omnium   contra   ilium',   ut 
controversiae  finis ^  pervenerit^  usque  ad  sanguinem. 

10  XLYIII^.    Audientes  autem^  duces  nostri^,  quod  ponti-  (47). 

fex  ab  ordine  senatorum  esset  eiectus^,  magno  repleti  gaudio 
cogitabant  et  ipsi  tempus  invenisse'^  ultionis,  ut  eum^  peni- 
tus  alienarent  a  suo  episcopio^,  dicentes:  'Exinanite  ^  usque 
ad  fundamentum  in  eo,   et  conteramus  eum  de  terra  viven- 

i5tium'*.  Itaque  multae  insidiae,  multa^  opprobria  eorum 
adversum  archiepiscopum^,  qui  eo  tempore '',  cum  niP  tucius 
haberet,  Bremae^  sedit,  quasi  obsessus  et  custodia  vallatus^ 
inimicorum.  Cumque  tota  ducis  familia  pastorem  et  eccle- 
siam  et"^  populum  et  sanctuarium  derisioni  haberent^,  Magnus 

20  tamen"  ante  omnes  saeviebat,  glorians  se  tandem  reservatum 
esse,  qui  rebellem  domaret^  ecclesiam. 

XLYIIII^.    Magnus  igitur^  filius°  ducis  collecta  latro-  (48). 
num   multitudine   non  eo  modo"^  conatus  est  ecclesiam  im- 
pugnare  quemadmodum^  parentes  eius,  verum  ipsum  pasto- 

25  rem^  ecclesiae  persecutus^,  ut  contentionem  diutinam  finisse 
videretur,  aut  membris  truncare  aut  funditus  interficere 
quaerebat  episcopum^  Nee'  tamen  illi  dolus  ad  caven- 
dum^    defuit^,   auxilium  vero   in   militibus    nullum^  prorsus 

a)  vel  jehlt  Bl.        b)  eclesias  ^1.       c)  solus  und  simul  nur  BC,  fehlen  Al. 

30  d)  presens  adesset  Bl.C.  e)  et  manus  .  .  eum  Vulg.  f)  usq^ue  ad  sang, 
pervenerit  C. 

48:  a)  Cap.  CLXIIII.  £1.  C(l).2;  Cap.  Vni.  B2.  (C2).  b)  autem  iehlt 
C  2.  c)  nostri  pontificem  ab  ord.  senat.  esse  eiectum  C.  d)  ultion.  inven.  C 
e)  eum  a  suo  penit.  alien,  episcopio  C.  f)  multaque  C.  g)  adversus  epi- 

35  scopum  C.  h)  totu  Al.  i)  nichil   (nihil)  BC.  k)  Brem.  preter  sedem 

quasi  B.  1)   inimic.   vallatus  est   Bl;   amicorum  vail,   est   jB2;    inimicorum 

vallat.  C.         m)  et  iehlt  C.  n)  haberet  B2.         o)  tamen  fehlt  BC.         p)  do- 

marent  Al. 

49:   a)  Cap.  CLXV.  £1*.  C2;   De   persecucione  Archiepiscopi  Capit.  CLXV. 

40  Bib;  Cap.  IX  (libri  IV.) .  B2.  (C  2) ;  kein  neues  Eap.  in  C  1.      b)  ergo  C.      c)  ducis 

filius  B2.      d)  modo  eccl.  imp.  conat.  est  C.       e)  quemadm  (-modo)  J.1.     f)  eccl. 

past.  C.       g)  persec.  est  Al;  prosequutus  B2.       h)  Archiepiscopum  C2.       i)  nee 

£la.       k)  cavendam  B2.       1)  prorsus  nullum  B2. 

1)  1066  vor  Januar  13;  vgl.  Meyer  von  Knonau  1, 481  f}\      2)  Eehr. 

45  6,  16:    omnis   controversiae   eorum   finis.    (K).  3)  Ps.  136,  7:  Exi- 

nanite   usque  ad  fundamentum  in  ea.  4)   Vgl.  Isai.  53,  10  imd  8; 

Jerem.  11,  19.   (L).  5)  Sallust.  Catil.  26,2:    Neque    illi  tamen   ad 

cavendum  dolus  aut  astutiae  deerant.  (KJ, 


192  M.  ADAM  BREMENSIS 

1066.  habuit.  Ipso*  tempore  archiepiscopus  a  Magno  duce^  ob- 
sessus  clam  noctu^  fugit^  Goslariam  ibique  secure^  per 
dimidium  annum  mansit  in  predio  suo  apud  Loctunam^; 
castra*^  et  servicium  eius  ab  hostibus  direpta  sunt.  Quibus 
angustiarum  laqueis  obstrictus  ignominiosum  quidem,  sed  5 
necessarium  cum  tyranno  fedus  pepigit,  ut,  qui  hostis  erat, 
miles  efficeretur,  offerens  ei  de  bonis  ecclesiae  mille  man- 
sos^  in^  beneficium  et  amplius,  eo^  nimirum  tenore,  ut 
comitatus  Fresiae^,  quorum  alterum  Bernardus,  alterum 
Ekibertus^  invito  pontifice^  retinebat^,  Magnus  absque  lo 
omni  dolo"^  vendicaret  iuri  ecclesiae  ac  defenderet™.  Ita^ 
prorsus  diviso  in  tres  partes  Bremensi  episcopatu,  cum 
unam  partem  Udo^,  alteram p  Magnus  haberet,  vix  tercia 
remansit  episcopo;  quam  tamen  ipse  postea  Eberhardo*!-^ 
aliisque  regis  adulatoribus  distribuens  fere  nihil  sibi  reti-  i5 
Schol.  78.  nuit.  Nam  et  cortes^  episcopi  et  decimae  ecclesiarum, 
unde  clerici^,  viduae*  et  inopes  sustentari  deberent,  omnia^ 
cesserunt  in  usum  laicorum,  ita  ut  meretrices  cum  latroni- 
bus  usque  bodie  luxurientur  ex  bonis  ecclesiae,  in  derisu''' 
habentes  episcopum  omnesque  ministros  altaris.  Tantis  20 
igitur  largitionibus,  sicut  hodie  videri  potest ""',  nihil  ^  lucra- 

Schol.  78  (79)*.    Ex*  omni  victu  et  servitio  episcopali  decima 
capellano  legaiiter  cotidie  reddebatur  ad  sustentationem  infirmo- 
rum^  et  egentium  peregrinorumque^  hospitium.    Sed  capellanus 
ad   suum*^  usum    fraudulenter   multa    reservans  nihil  pauperibus  25 
impendebat®  (Bl.C). 

a)  Ipso  ergo  temp.  C.       b)  metu  BC;   dani  metu  £1^.       c)  suffugit  Bl.  C. 

d)  secure  apud  Loot,  in  pred.  suo  per  dim.  ann.  mansit  C.     e)  Castra  Bib. 2;  Castra 
autem  et  servitia  C.     t)  mansus  J.1.     g)  et  ampl.  in  benef.  C.     h)  Eo  J.1.  52.  C2. 

i)  Frisie  CI.  k)  Eckibertus  J?la;  Ekbertus  C.  1)  retineb.  pontifice  BC.  m)  dolo  30 
iuri  eccl.  uendic.  atque  defenderet  C.  n)  am  Rande  in  Bl>^:  Dulce  loqui  miseris 
veteresque  reducere  questus.  o)  Uto  B.  p)  alt.  partem  B2.  C.  q)  Eberuardo 
JBla;  e  Bernardo  Bl^;  Ebernardo  CI;  Bernardo  B2.  C2.  r)  curtes  BC.  s)  Cleri 
B2.  t)  viduae  fehlt  BC.  u)  omnes  C.  v)  derisum  BC.  w)  possit  J5  2. 
x)  nichil  erga  Udon.  et  Magn.  lucr.  est  archiep.  C.  33 

Schol.  78:  a)  das  Schol.  steht  in  Bl  hei  III,  40,  in  C  bet  III,  38.        b)  infir- 
matorum  C2.       c)  peregrinorumque  et  hospitum  Bl.       d)  suum  fraudul.  usum  C. 

e)  impendit  C. 

1)  Der  aber  erst  seit  1072  selbst  Berzog  ivar.  (L).  2)  Offenbar 
tvaren  diese  Grafschaften  nacli  der  JRegelung  von  1057  (oben  S.  189,  40 
Z.  4iff.)  Adalbert  wieder  verloren  gegangen,  ivohl  ehen  1066.  3)  Ver- 
mutlicJi  dem  Grafen  von  NeUenburg  (dem  Jiingeren),  nicht  dem  Grafen 
vgm  ZuricJigau  (von  Nellenburg),  vgl.  Meyer  von  Knonau  II,  43,  N.  6. 
tiber  einen  anderen  Grafen  Eberliard  dieser  Zeit  (von  Spanheim)  vgl. 
Witte,  Zeitschr.  f.  Gesch.  d.  Oberrjieins  L,  163/".  172/f.;  H.  Bre/Slau,  45 
N.  A^'chiv  XXXIIII,  88,  N.  1.  Ifber  die  Schenkung  ist  smist  nichts 
belcannt.  4)  An  diese  Stelle  hat  Lappenberg  das  Scholion  gesetzt,  und 
sachlich  pafit  es  gewi/3  hierher.  In  B 1*  steht  es  bei  III,  40  (89),  in 
JBlb  bei  demselhen  Kapitel  etivas  tiefer;  in  C  (1  und  2)  bei  III,  38  (37). 


LIB.  Ill,  CAP.  XLVIIII-LI.  193 

tus  est  archiepiscopus*  erga  Udonem^  et  Magnum^,  quam 
ne  expelleretur  a  suo  episcopatu.  A*^  ceteris  vero  nil^ 
aliud  servitii^  meruit,  nisi  ut  dominus  vocaretur. 

L^  Haec  nobis  prima  ruina  contigit  in  Bremensi  par-  (^^\ 
5rochia^;  verum  trans  Albiam  quoque  vindictae  magnitude 
pervenit,  quoniam''  princeps  Gotescalcus*^  eo  tempore®  inter- 
fectus  est  a  paganis,  quos^  ad  christianitatem  nitebatur  ipse 
convertere.  Et  quidem  vir  omni  aevo  memorabilis  magnam 
partem  Sclavaniae^  conversam  habuit  ad^  divinam  religio- 

10  nem.  Sed  quia  nondum^  'impletae^  sunt  iniquitates  Amorreo-  oen.  i5,i6. 
rum'^,  neque  adhuc  Venit  tempus  miserendi'  eorum,  necesse  ps.  loi,  u. 
erat,    ut  venirent  scandala^,   ut^  probati  fierent  manifesti. 
Passus    est    autem    noster    Machabeus    in    civitate   Leontia 
YII.  idus  lunii    cum  presbytero  Yppone^    qui  super  altare  Juni  i. 

15  immolatus  est,  et  aliis  multis  tam  laicis  quam  clericis,  qui 
diversa   ubique"^   pro  Christo  pertulerunt  supplicia".     Ans- 
uerus°  monacus*  et  cum  eo  alii  apud  Razzisburg^  lapidati  Schol.  79. 
sunt,  idus  lulii  passio  illorum^  occurrit^.  Jui.ib. 

LI*.    lohannes  episcopus  senex  cum  ceteris  christianis  (50). 

20  Schol.  79  (80).    Fertur  idem  Ansuerus,  cum*  ad   passionem 

veniret,  flagitasse  paganos,  ut  prius  socii,  quos  deficere  metuebat, 
lapidarentur.  Quibus  coronatis  ipse  gaudens  cum  Stephano  ^ 
genua  posuit^  (Bl^.2,C). 

a)  episcopus  B2.      b)  Uton.  B.       c)  siehe  S.  192,  Z.  35,  N.  x.       d)  a  £2.  C. 
25  e)  nichil  (nihil)  BC.        f)  servitii  fehlt  C2. 

50:  a)  Cap.  CLXVI.  £1.  C(l).2;  Cap.  XI.  B2.  (C2).  b)  parrochiQ  Al. 
c)  Quoniam  Al.  d)  Godesc.  Bl.  C.  Ann.  Saxo;  Gothesc.  B2.  e)  temp,  a  pagan, 
interf.  est  C.  f)  quos  ipse  ad  christ.  niteb.  convertere  C.  g)  Slauon.  B2\ 

Slauan.  C2.        h)  in  5  2;  am  Rande  steht  in  Bl>^:    Godescalcus  princeps  martiriza- 

30  tur,         i)  complete  Bl.C.  Helm.Vulg.         k)  Amoreor.  £lb.  2,  C2.         1)  Ippone 
B2.  C.  Ann.  Saxo.  m)  pro  Chr.  ubique  BC.  n)  in  B  1  folgt  hier:  Filia  regis 

Danor.  —  excidio  genitus  (S.lQi,  Z.9 — 14=);  dann:  lohannes  episcopus  —  quarto 
ydus  Nouembris  (S.  193,  Z.  19  —  S.  194,  Z.  8f.J;  dann:  Ansuerus  monachus  —  illo- 
rum  occiirrit  (S.  193,  Z.  16 — 18; .      o)  Ans.  eciara  mon.  C.      p)  Ranisb.  Bl;  Rins- 

35  burg  B2',    Razispurg   C.  q)   eorum  Bl^.  r)   ocurrit  Al;    in   C   folgt  hier 

Schol.  79  im  Text. 

51:  a)  Cap.  CLXVII  fhinter  excidio  genitus  in  Bl)  Bl.C  2;  Cap.  XII.  B2. 
(C2):  Jcein  neues  Kap.  in  CI. 

Schol.  79:   a)  Qui  cum  C.  Ann.  Saxo,  bei  letzterem  im  Text  zwischen  lapidatus 
40  est  (so)  und  idus  lulii;  vgl.  Kap.  50,  N.  r.        b)  posuit  dreimal  geschrieben  in  Bl^, 

1)  Vgl  ohen  I,  50,  S.  51,  Z.  Uf.  2)  Matth.  18,  7:  Necesse  enim 
est,  ut  veniant  scandala.  (L).  3)  1.  Cor.  11,  19:  ut  et  qui  probati 
sunt   manifesti  fiaut.    (L).  4)   Die   spdten  Acta  Ansueri  (A  A.  SS. 

lul.  IV,  104 — 108;   Langehek,  SS.  rer.  Dan.  Ill,  581— 588j   sind  auch 
45  in  dem  ersten,  von  L.  Helkviq  (Archiv  d.  Vereins  f.  Gesch.  d.  Herzogtums 
Lauenburg  II,  2,   Molln   1888^  nochmals   gedruckten   und   erlciuterten 
Teile  inhaltsarm  tmd  fast  wertlos.        5)  Vgl.  Act.  apost.  7,  60.  (LJ. 

Adam  Bremensis.  13 


194  M.  ADAM  BREMENSIS 

^^^^lOfifi'  ^"  Magnopoli*  civitate  captus''  servabatur  ad^  triumphum. 
■  Ille  igitur  pro  confessione  Christi  fustibus  cesus,  deinde  per 
singulas  civitates  Sclavorum'^  ductus  ad  ludibrium,  cum  a 
Christi  nomine  flecti  non  posset,  truncatis^  manibus  ac 
pedibus  in  platea  corpus  eius  proiectum''  est,  caput^  vero  5 
eius^  desectum^\  quod^  pagani  conto^  prefigentes  in  titu- 
lum  victoriae  deo  suo  Redigost^  immolarunt"\  Haec  in 
Nov.  10.  metropoli  Sclavorum  Rethre  gesta  sunt  HIP  idus  Novera- 
bris''.  Filia°'2  regis  Danorum  apud  MichilenburgP,  civita- 
tem^  Obodritorum,  inventa  cum  mulieribus  nuda  dimissa'*  lo 
est.  Hanc  enim^,  ut  prediximus^,  Gotescalcus*  princeps 
habuit  uxorem,  a  qua  et  filium  suscepit  Heinricum".  Ex"" 
alia  vero  Butue"^  natus  fuit,  magno  uterque  excidio  Scla- 
vis'^  genitusy-^.    Et^  illi  quidem  victoria  potiti  totam  Ham- 

Schol.  80  (81).  lohannes  iste  peregrinationis  amore  Scotiam  is 
egressus  venit  in  Saxoniam,  et  clementer,  ut^  omnes,  susceptus^^-* 
a  nostro  archiepiscopo  non  multo  post  in  Sclavaniam^  ab  eo 
directus  est  ad  principem  Godescalcum.  Apud  quem  commo- 
ratus  illis  diebus^  multa  paganorum  milia  baptizasse  narratur 
(B1\%G).  20 

a)  civit.  Magnop.  C.  b)  captus  iehlt  C.  c)  in  B2.  d)  Slau.  civitates 
jB2;  Slau.  (Slau.  C  2)  civ.  ad  ludibr.  ductus  C;  civ.  Slav,  ad  ludibr.  ductus  Ann. 
Saxo.  e)  proiectus  Bl^.  f)  Capud  J.1;  Caput  B.C2.  g)  eius  Al.  Ann.  Saxo, 
fehlt  BC.  Helm.  \\)  dissectum  B2.  i)  quod  fehlt  B.  k)  c6ncito  CI.  1)  Redi- 
gast  B2.  C.  m)  immolaverunt  BC.  Helm.  n)  in  Bl  folfft  hier:   Ansuerus  25 

monaclius   ustv.  o)   Filia  —  excidio   genitus   steht  kinter  pertulerunt   supplicia 

Bl.  p)  Michlenburg  B2;  Michilinburg  C.  q)  civitate  Al. —  Obotritor.  B2. 
r)  nuda  (auida  Bl^)  diu  cesa  sUttt  n.  dimissa  BC;  diu  cesa  nuda  dimissa  Alb.  Stad. 
Lappenberg.  s)  enira  fehlt  B  1.  Ann.  Saxo;  enim  habuit,  ut  praed.,  God.  Princ.  ux. 
B2.  t)  Godesc.  BC.  u)  Henric.  J5.  v)ex£la.  2.  w)  Britue  £  1*.  x)  Sclav.  30 
excidio  BC.  Helm.  y)  geniti  Al.  —  in  Bl  folgt  Mer:  Cap.  CLXVII.  lohannes 
episcopus   senex   usw.  z)  Cap.  CLXVIII.  B1.C2;    Cap.  Xin.  B2.  (C2);    kern 

neues  Kap.  in  CI. 

Schol.  80:   a)  ut  omnes  Bl^.  Helm.,   iehlt  B2.  C.  Ann.  Saxo.         b)  a  nostro 
suscept.  C;    susceptus  demum   ad   Godschalcum   in    Slauiam   diuertit.    Apud   cum  35 
(so)   aliquandiu    coramor.  multa   Pagan,  millia  baptizavit.  5  2.         c)  Sclaviam  C. 
Ann.  Saxo.        d)  illis  diebus  (diebus  fehlt  CI)  commor.  C. 

1)  Das   Martyrium   des  lohannes   Scotiis   ivird  ebenso   in   nordi- 
schen   Quellen,   ivo   er   Ion  IrsJci   (der  Ire)   hei/^t,  geschildert;   Maurer, 
Behelirung  II,  584.        2)  Slgrid  oder  Syritha,   Tochter  des  Svend  Estrid-  40 
sen;    vgl.  oben   III,  19  (18),    S.  162.  3)  Butlme   ist  am    S.August 

fruhestens  d.  J.  1074,  eher  ivohl  1075  bei  Plon  von  den  Slaven  er- 
schlagen  icorden,  Helmold  I,  25.  26;  Adam  mu[3  dies  Kapitel  vor  Kennt- 
nis  dieser  Tatsache  gescliriehen  hdben.  Ileinrich  ist  nacli  1066  nls 
Knabe  oder  Juggling  nach  Ddnemark  geflohen,  erst  um  1093  zurilck-  45 
gekehrt;  von  seinen  um  1075  noch  gar  nicht  geschehenen  Taten  kann 
Adam  nur  im  Sinne  einer  Drolmng  mit  der  Zukimft  sprechen.  Vgl. 
von  Breska,  Untersuehungen  ilber  die  Nachrichten  Helmolds  usiv.  (ID. 
Gottingen),  Lubeck  1880,  S.  40.  Vgl.  audi  Meyer  von  Knonau  II, 
Exkurs  II.  4)  Vgl  unten  Kap.  54  (53),  S.  198,  Z.  IS:  clementissime  50 
susceptus  ut  omnes.  (L). 


I 


LIB.  Ill,  CAP.  LI.  195 

maburg^  provintiam  ferro  et  igne  demoliti  sunt;  Stiirmarii^  ^^^^^•°^' 
fere^  omnes  aut  occisi  aut  in  captivitatem  ducti,  castrum 
Hammaburg^^  funditus  excisum,  et  in  derisionem  Salvatoris 
nostri  etiam  cruces  a  paganis  truncatae  sunt^-^.  Impleta^ 
5  est^  nobiscum  prophetia,  quae  ait:  'Deus,  venerunt  gentes  ps.  78,  i. 
in  hereditatem^  tuam'';  ['polluerunt'  templum^  sanctum 
tuum']  et  reliqua^,  quae  prophetice '"^  deplorantur^  in  leroso- 
limitanae  urbis  excidio.  Huius°  auctor  cladis  Blusso^  fuisse 
dicitur,  qui  sororem  habuit^  Grodescalci  domumque  reversus 

10  et  ipse  obtruncatus  est^.     Itaque   omnes  Sclav!    facta    con-  Schol.82. 
spiratione    generali   ad    paganismum    denuo    relapsi^  sunt^, 
eis  occisis,    qui  perstiterunt  in  fide.     Dux  noster  Ordulfus* 
in   vanum    sepe    contra    Sclavos    dimicans    per    XII   annos,  1059—1072. 
quibus  patri  supervixit^,  numquam^  potuit^  victoriam^  ha- 

15  bere,   totiensque   victus  a  paganis  a  suis  etiam  derisus  est. 
Igitur    expulsio  archiepiscopi  et  mors  Gotescalci^  uno  fere 

Schol.  81  (82).     Ipso    eodemque    tempore  Sliaswig^,    civitas 
Saxonum   Transalbianorum  *,    quae    sita    est   in    confmio    Danici 
regni,  opulentissima  aeque  ac^^  populosissima  ex  improviso  paga- 
20  norum  incursu  funditus  excisa  est  (BV.2.  C). 

Schol.  82  (83).  Haec  est  Sclavorum  tertia  negatio^,  qui 
prime  facti  sunt  a  Karolo^  christiani^,  secundo  ab  Ottone,  tertio 
nunc  ab^  Godescalco  principe^  (B1^.2.C). 


a)  Hamburgensem  B;  Hammaburgensem  C.  Ann.  Saxo.  b)  Stormarii  B  2. 
25  c)  vero  £1*.         d)  Hamma^)  J.1;   Hamburgh  Bl;   Hamburg  B2;    Hamaburg  CI. 

e)  in  C.  Helm,  folgt  hier  Schol.  81  im  Text.         f)  Et  impleta  (hinter  excisa  est^  C. 

g)  est  fehltAl.        h)  haereditatem  etc.     Quae  Prophetiae  B2.       i)  das  eingeTclam- 

merte  nur  Bl.  C.  (Vulg.),   fehlt  Al.  B2.       k)  tempi,  tuum  Hierusalem:    quae  C2. 

1)  leliqua  ^la.  m)  prophetic(:^  Al;  prophetiae  B2.  C2.  n)  deplorantiu:  steht 
30  hinter  excidio  C.       o)  Huius  vero  auct.  C.       p)  Plusso  BC.       q)  Godesc.hab.  BC. 

r)  nach  einem  Zeichen  soil  in  B  1"^  Schol.  82  hier  im  Text  eingefugt  werden.       s)  sunt 

relapsi  C.      t)  Ordolfus  Bl^.      u)  nq.  (nonq.)  Al.      v)  nuUam  potuit  unquam  B; 

nuUam  unquam  potuit  C;  null.  umqu.  poterat  Helm.  w)  habere  victoriam  BC. 

Ann.  Saxo.        x)  Godesc.  BC. 

35  Schol.  81:  a)  Sleswich  ^  1".  Helm.;  Slasuig  B2.        b)  opul.  atque  C.  Helm. 

Schol.  82:   a)  negocio  Bl'^;   negatio,  ab  eo  tempore,  quo  primum  sub  Carolo 
Magno  christian!  facti  sunt  B2.        b)  Carolo  B2.  C2.        c)  a  Bl^. 


1)  Vgl.  ohen  1, 53  (55),  S.  54,  Z.  Ihf. :  cruces  a  paganis  truncatae.  (L). 

2)  Die  Erzdhlung  von  Et  illi  quidem  (S.  194,  Z.  14j  an  ist  in  vielen  einzelnen 
40  AusdriicJcen  der  Schilderung  II,  43.  44  (41.  42),  S.  103 /f.  nahe  verivandt. 

3)  Herzog  Ordulf  ist  am  28.  Mdrz  1072  gestorhen,  Meyer  von  Knonau 
II,  148.  4)  Bjornho  8.  142,  N.  2  spricht  dies  SclioUon  Adam  ah, 
iveil  er  sonst  Schlesivig  stets  als  ddnisches  Bistum  hezeiclme.  Das  ist 
ivohl  so  nicht  ganz  richtig,   und  iiberlieferungsmd/Sig  geht  das  Scholion 

45  jedenfalls  auf  X  zurilck.         5)  Das  ist  ein  Irrtum. 

13* 


196  M.  ADAM  BREMENSIS 

1066.   anno  contigit.    qui  est  pontificis  XXII  ^•^.     Et^  nisi'^  fallor, 
haec   mala   nobis   ventura   signavit   illa"^  horribilis   cometa, 
quae®  ipso  apparuit  anno  circa  dies  paschae^-^. 
(51).  LII^.    Eodem  quoque  tempore  clades  ilia  memorabilis 

in  Anglia  facta  est,  cuius ^  magnitudo  et  quod  Anglia  5 
Danis  ex  antique  subiecta  est,  summam^  nos  eventuum 
preterire  non  sinit.  Post  mortem'^  sanctissimi  regis  Anglo- 
rum  Eduardi^-^,  contendentibus  pro  illo  regno ^  principibus, 
Haroldus^  quidam*  Anglorum^  dux,  vir  maleficus,  sceptrum 
invasit.  Quod  dum^'  sibi  ^  frater  eius,  nomine  Tostin^,  lo 
Schol.83.  ereptum^  iret,  regem  Nortmannorum  auxilio^  ducit  Harol- 
dum""-*^  regemque"  Scotorum;  et^  occisus  est  ipse?  Tosti<i, 
et  rex  Hiberniae '^  et  Haroldus  cam^i  toto  exercitu*  eorum'^' 
a  rege  Anglorum^.     Yix^,   ut  aiunt,  dies  octo  transierunt^ 

Schol.  83  (84).     Haroldus*    iste   rex^   Nordmannorum   GGG  i5 
naves  habuit^  magnas,    quae  omnes  ibi  remanserunt.     Insuper'^ 
massa    auri,    quam   Haroldus*   a   Grecia    duxit®,    ad   Bastardum 
tali   fortuna   pervenit.     Erat^  autem   pondus  auri,    quod  vix  bis- 
seni  iuvenes  cervice  levarent^  (Bl^.2.  C). 

*)  exercitu.    Victores  redeunt.    Vix  Bl.  20 

a)  in  C  folgt  hier  im  Text  Schol.  82.  b)  et  C.  c)  ui  Bl;  in  (so)  B2. 
d)  ille  B2.  C.  e)  qui  B2.  f)  Paschae  dies  B2;  die  Worte:  Et  nisi — dies  sind 
daselbst  als  Schol.  am  Rande  von  Kap.  52  gedruckt;  C  2  schlieM  Schol.  82  und  et 
nisi  —  Paschae  im  Text  in  Elammern. 

52:     a)    Cap.   CLXIX.   Bl.   C(l).2;       Cap.  XHII.    (libri  IV).   B2.    fC2).  25 
b)  Cuius  Al.  Bl.  CI.         c)  summa  C.         d)  regis  sanct.  Anglor.  (Angl.  fehlt  C2) 
Eduardi  mortem   C.  e)   Eduardi  —  quidam  Anglorum  fehlt  Al;    Edwardi  jBI. 

f)  illo  regno  regni  princip.  Bl.  g)  Heroldus  B2.  C  1.  h)  cum  B2.  i)  Tosti 
Bl.  C;  Toste  B2.  li)  ereptum  dolens  bello  adiret  Bl;  ereptum  audiret 
B2.G.  1)  aux.  ducit  fshlt  B  1.  m)  Haraldum  B2.  n)  reg.  Scot.,  wie  es  scheint,  30 
von  anderer,  gleichzeitiger  Hand  iiher  der  ZeiU  nachgetragen  in  Al.  —  Scothor.  01. 
o)  et  fehlt  Bl.  p)  ibi  C2.  q)  Tosti  (Toste  ^2),  Haroldus  (Harald  B2)  et  rex 
Hibernie  (Hyb.  B2.  C)  cum  BC.  r)  eorum  fehlt  BC.  s)  Vix   ergo    dies  C. 

t)  transierant  B2.  C.  Ann.  Saxo. 

Schol.83:  a)  Haraldus  B2.      b)  Nordm.  rex  C.      c)  magn.  hab.  C.      d)  in-  35 
super  51a.       e)  adduxit  B2.       f)  erat  jBI*.       g)  subirent  Bl^. 

1)  1066  (Mai)  heginnt  das  24.  Jahr  Adalberts;  sein  Sturz  fand 
also  im  23.,  die  Katastrophe  im  Wendenlande  im  24.  Jalire  seines  Erz- 
bistiims  statt.  2)  Vgl.  die  Zusammenstellung  der  Zeugnisse  iiher  den 
(Halleyschen)  Kometen  bei  Freeman,  The  history  of  the  Norman  conquest  40 
of  England  III,  640 — 644,  Appendix,  Note  M;  Meyer  von  Knonau 
I,  523,  N.  55.  3)  Er  starb  am  5.  Januar  1066.  (L).  4)  Der  oben 
schon  ofter  genannte  Sohn  des  Guduin.  5)  sibi  =  ihm,  ndmlich  dem 
Harald.  Die  Bearbeiter  in  BC  haben  die  grammatisch  inkorrekte  Aus- 
drucksweise  Adams  nicht  richtig  verstanden  und  dariim  den  Text  (vgl.  45 
N.  k)    mehrfach   willMrlich   gedndert.  6)    Harald    Hardrade.    (L). 

7)  Das   ist   wohl  derselbe   ivie   der  eben  genannte    rex   Scotorum;    ein 
Name  ivird  in  den  Quellen  nicht  genannt.  8)  Bei  Stamford  Bridge 

am  25.  Sept,  1066.  (L). 


LIB.  Ill,  CAP.  LI— LIII.  197 

et  ecce  Willehelmus  ^,  cui  pro  oblico^  sanguine  cognomen 
est  Bastardus,  ab^  Gallia  transfretans  in  Angliam  lasso 
victori^  bellum  intulit.  In  quo  Angli  primum  victores,  om.  i4. 
deinde  victi  a  Nortmannis®  usque  ad  finem^  contriti  sunt. 
5  Haroldr.s^  ibi  cecidit,  et^  post  eum  ex  Anglis^  fere  centum 
milia^.  Bastardus  victor  in  ultionem  Dei,  quem  ipsi  offen- 
derant  Angli,  omnes  fere  clericos  et  monachos  absque  regula 
viventes  expulit  ^.  Deinde  ablatis  scandalis  Lanfrancum 
philosophum  in  ecclesia  posuit  doctorem^,  cuius  studio  et 
10  prius  in  Gallia^  et  postmodum  in  Anglia  multi  ad  divinum 
animati  sunt  obsequium. 

LIII^.  In  Sueonia^  per  idem  tempus^  christianissimus  (^2). 
rex  Stinkel''  defunctus  est.  Post  quem*^  certantibus^  de  "• 
regno    duobus  Hericis^   omnes   Suedorum^   potentes    occu- Schol.84. 

15  Schol.  84  (85).   Duobus  Hericis  '^  in  prelio  interfectis  Halzstein^-*, 

filius  regis  Stenkel^,  in  regnum  levatus  est.  Quo^  mox  depulso 
accersitus®  est  Anunder*-^  a  Ruzzia^,  et  illo  nihilominus  amoto^ 
Sueones  elegerunt^  quendam  Haquinum^-'^.  Iste'^  accepit  matrem 
Olaph^  iuvenis  in  matrimonio"^  (Bl^.2.  G). 

20  a)  Willelmus  Sla.  C;  Wilhelmus  5  lb.  2.     b)  aliquo  Bl^;  obliquo  Bl^.2.  C. 

c)  a  BC.        d)  victorio  Al.        e)  Nordm.  BC  stets.        i)  unum  Bl.        g)  Haral- 

dus  jB2;  Heroldus  CI.        h)  et  cum  eo  C.        i)  Anglia  B2.        k)  m  (=  1000  000) 

Al;  am  Rande  in  Bl^:  Angli  cadunt.        1)  in  Gallia  fehlt  BC. 

53:    a)    Cap.  CLXX.  Bl.  C(l).2;    Cap.  XV.  5  2.  fC2).  b)  Suetia  B2. 

25  c)  Stenkel  Bl;  Steinkel  B2.        d)  postquam  Al.       e)  duobus  Her.  de  regno  cer- 

tant.  C.       t)  Ericis  B2.       g)  Suonum  Bl^;  Sueonum  £lb. 

Schol.84:   a)  Ericis  B2.       b)  Balzsteyn  £la;  Halsten  B2;  Haltzstein  0  2. 

c)  Stenkil  CI;    Stenkel  (Steinkil  C2)  regis  B2.C2.         d)  quo  J51a.         e)  accitus 

B2.      i)  Anumder  B1&;    Annunder  B2.      g)  Ruzlia  JSla;  Russia  B2.      h)  quend. 
30  eleg.  C.         i)  Duobus  —  Haquinum  in  Bl».2.  C.        k)  Iste  —  matrimonio  in  Bl^. 

CI.    Lapp,  zog  den  Satz  zu  Schol.  b5  (86).       1)  Olaui  ^l^.       m)  matrimonium  CI. 

1)  Das  scheint  sehr  iibertriehen  zu  sein;  vgl.  H.  Bohmer,  Kir  die 
tmd  Staat  in  England  und  in  der  Normandie  im  XT.  und  XII.  Jalirh. 
S.  86/f.,  106—113,  119-126.  2)  Im  J.  1070   wiirde   cr  Erzhischof 

35  von  Canterbury.  (L).  Vgl.  H.  Bohmer  in  Hands  HE.  ^  XI,  249—255. 
3)  Nach  IV,  80  (29)  mufi  das  nach  dem  Wendenaufstand  von  1066 
geschehen  sein,  da  Konig  Stenlcil  diesen  dort  seinen  Bischofen  zum  war- 
nenden  Beispiel  anfiihrt;  nach  den  nordischen  Quellen  starh  St.  noch 
im  J.  1066  selbst.        4)  Zur  Sache  zu  vergleichen  sind  zivei  Brief e  Gre- 

40  gors  VII.  (J.-L.  5221  vom  J.  1081  und  J.-L.  5115  vom  4.  Okt.  1080;  an 
I.  et  A.  Wisigothorum  reges  (1081)  und  an  I.  Suetonum  rex  (1080). 
I.  et  A.  sind  (nach  nordischen  Quellen)  Inge  et  Alstan  (Halzstein). 
Von  Inge  erzdhlen  die  nordischen  Quellen  dasselbe  loie  der  Scholiast 
(Adam)    von   Anunder;    man   setzt    Inge   =  Anunder.     Vgl.   Geijer   I, 

45  182—185;  H.  Reuterdahl  Svenska  Kyrkans  historia  I,  857— 361,'364^". 
5)  Als  Bruder  des  Halzstein,  was  nach  den  schicedischen  Quellen  Inge 
war,    nennt   (bezw.  kennt)    ihn   das   Scholion   nicht.  6)    Vgl.  unten 

Schol.  140  (186)  und  dazu  die  Anmerkung.       7)  Hakon  loird  in  Snorre 


198  M.  ADAM  BREMENSIS 

1066.  buisse^  feruntur  in  bello.  Nam  et  reges^'  ambo  ^  ibi  perie- 
runt.  Ita  prorsus  deficiente  omni  regali  prosapia  ^  et  status 
regni  mutatus  et  christianitas  ibi  turbata  est  valde.  Epi- 
scopi,  quos  illuc  metropolitanus  ordinavit,  persecutiones^ 
metuentes  domi  sederunt.  Solus '^  episcopus  Sconiae^-^  pro-  5 
curavit  ecclesias  Gothorum,  et^  quidam  Sueonum  satrapa 
Gniph^  ad  christianitatem  populum  confortavit^. 

(58).  LIIII^.    Illo    tempore    clarissimus    inter   barbaros    fuit 

Schol.85.  Suein^  rex  Danorum,  qui^  reges  Nortmannorum  Olaph'^ 
Scbol.86.  et  Magnum*  constrinxit  magna  virtute  ^.  Inter  Suein^  et  lo 
Bastardum  perpetua  contentio  de  Anglia  fuit*^,  licet  noster 
pontifex  muneribus  Willehelmi^  persuasus  inter  reges ^  pa- 
cem  formare  voluerit.  Christianitas''  ab  illo  Suein^  rege 
in  exteras  nationes  longe  lateque  diffusa  est.  Et  cum 
multis  yirtutibus^  polleret,  sola  aegrotavit  luxuria'^.  Novissi-  i5 
mis'  archiepiscopi  temporibus,  cum  ego  Bremam  venerim™, 
audita  eiusdem  regis  sapientia,  mox  ad  eum  venire  dispo- 
sui.     A  quo   etiam"    clementissime    susceptus,    ut    omnes^, 

Schol.  85  (86).    Rex  autem  Nordmannorum  ^  duxit  filiam  regis 
1068.   Danorum  uxorem^,  et  facta  est  pax  ad  invicem  (Bl^.  C).  20 

Schol.  86  (87).     Isti  erant  fihi  Haroldi  (Bl^.  CI). 

a)  in  bello  occub.  fer.  C.        b)  ambo  reges  C.        c)  persecutionem  BC,  viel- 
leicht  richtig.         d)  solus  C'l.  e)  Scanie  B.         f)  Et  B2.  C.        g)  Gniphus  Bl. 

h)  confofuit  (conformavit)  jB1«. 

54:  a)  Cap.  CLXXI.  £1.  C(l).2;  Cap.  XVI.  £2.  (C2).     b)  Sueno  J5  1 ;  Suen  25 
stets  B2.      c)  Qui  Al.  B2.  CI.     d)  Olauiiin  Bl.      e)  Sueonem  B  1*;  Suenonem  B  li>. 
f)  Wilhelmi  B;  Willelmi  C.     g)  rege  A  1.      h)  Christ,  autem  ab  C.     i)  Sueone  JSl*; 
Suenone  B  1^.     k)  polleret  virtutibus  C.     1)  Novissimi  C 1.     m)  veni  BC.     n)  et  B2. 

Schol.  85:    a)  uxorem  fehlt  C. 

Siurlesons  Saga   des  Magnus  Barfod  Kap.  13  cUs  iinmittelharer  Nach-  30 
folger  Konig  StenkiJs  heseichnet.  (L).     Nach  E.  Hertzherg  und  A,  Bugge, 
Norges  Historic  I,  2  (1030—1103;  Krlstiania  1915),  S.  307  luitte  Svend 
Estridsen  selbst  die  Mutter  des  jungen  Olaf  geehelicht. 

1)   Uher  diese  heiden  Erich  ist  sonst  niclds  helcunnt,    Geijer,  Gescli. 
Schwedens  I,  132.  2)  Vgl  V.  Willehadi  Kap.  5,  SS.  II,  381 :    defi-  35 

cientibus  .  .  viris  regalis  prosapiae.  (L).  Sachlich  ist  die  Nachricht 
ein  Irrtu7n  Adams  in  erster  Bezension,  denn  die  Sohne  Stenkds  Jebten 
ja  und  Jcamen  spdter  wieder  znr  Regierung.  In  den  Scholien  84  '>ind 
140  (136)  ist  das  z.  T.  herichtigt.  '  3)  Egino;  vgl.  unten  IV,  8.  9. 
4)  Ola}}h  Kyrre  (f  1087;  tind  Magnus  it.  (f  1069;,  die  Sohne  des  40 
Harald   Hardrade.  (L).  5)   Vgl.  oben  S.  65,  Z.  9/'.     Sachlich  ivird 

man   diese  Angabe   (Svend  Estridsens)   ivieder  mit  einigem  Mi/3trauen 
zu  betrachtcn  haben;  vgl.  oben  S.  154,  N.2;  S.  161,  N.  6,       6)  Besonders 
im  J.  1069.      Vgl.  Laj^penherg,   Gesch.  von  England  II,  Ibf.  87/.  (L). 
7)  Vgl.  oben  III,  21  (2!)),  Schol.  72  (73).         8)  Vgl.  oben  S.  194,  Z.  16.  45 
9)  Olaph  Kyrre  heiratete  Ingerid,  die  Tochter  Konig  Svend  Estridsens. 


LIB.  Ill,  CAP.  LIII— LV.  199 

magnam  huius  libelli  materiam  ex  eius  ore  collegi.  Erat  1066. 
enim  scientia  litterarum  eruditus  ^  et  liberalissimus  in  extra- 
neos,  et  ipse  direxifc  predicatores  sues*  clericos  in  omnem 
Suediam^,  Nortmanniam  ^  et  in  insulas,  quae  sunt^^  in  illis 
5  partibus.  Cuius  veraci  et  dulcissima  narratione  didici  suo 
tempore  niultos  ex  barbaris  nationibus  ad  christianam  fidem 
conversos,  aliquos  etiam  tarn  in  Suedia^  quam  in^  Norvegia^' 
niartyrio  coronates.  *Ex  quibus',  ait,  'Hericus^^  quidam 
peregrinus^,    dum^   Sueones   ulteriores  predicaret,    martyrii 

10  palmam  capitis  abscisione  meruit.     Alter  quidam \  Alfwar- 
dus"^  nomine,  inter '^  Nortmannos  sancta"  conversatione  diu° 
latenter  vivens   abscondi   non   potuit.     Ille  igitur  dum  pro-  VgLMatth. 
texit  inimicum,  occisus  est  ab  amicis.    Ad  quorum  requie- 
tionis  locum   magna   hodiequeP  sanitatum  miracula  populis 

16  declarantur\  Igitur  efi  ea,  quae  diximus  vel  adhuc  sumus'^ 
dicturi  ex^-^  barbaris,  omnia  relatu*  illius  viri  cognovimus". 

LV*.     Interea    noster    archiepiscopus    zelo,    ut    aiunt,  (^^)- 
Agrippinensis^  episcopi  ^  a  curia  perturbatus^  Bremae  sedit  ^^""~^^"^* 
privatus,  solitarius^  et  quietus.    Atque  utinam  tanta  quiete*^ 

20  mentis  frueretur,  quanta  corporis  fatigatione  carebat.  Felix, 
inquam,  si  domesticis  ecclesiae  bonis  avitisque  parentum 
contentus  divitiis  infelicem  curiam  aut  nunquam^  vidisset 
aut  raro^  visitasset.  Et  de  aliis  quidem  viris  magnis  legi- 
tur,   quod   gloriam    [mundi^]   contempnentes   aulam  regiam 

25  veluti  secundam^^  ydolatriam  refugerint,  iudicantes  nimirum 
ad  hoc  philosophicum  solitariae  vitae  ociuni  a  tempestate 
seculi  et^  tumultu  palatii  quasi  ad  portum  et  requiem  bea- 

a)  suos  fehlt  B2.  b)  Sueouiam  Bl;  Suediam  direxit  et  Nordmann.  atque 
in  C.  c)  Nordwegiam  Bl;  Nordmann.  B2.  C.  d)  insulas  quas  in  ^1.  e)  Sueo- 
30  nia  Bl.  f)  in  fehlt  B2.  g)  Nordueg.  Bl>^;  Nordweg.  Bl^.  CI;  Norweg.  C2. 
h)  Henricus  B2.  i)  peregrinis  A  1 .  k)  dum  apud  Sueon.  BC,  gegen  Adams  Sprach- 
gebrauch.  1)  quidem  ^2.  m)  Alf  iiardus  i?  2 :  Alfardus  C.  n)  iter  Nortmannu 
facta  A  1.  o)  diu  ac  lat.  B.Cl;  diu  viv.  ac  lat.  C2.  p)  que  fehlt  C.  q)  et  fehlt  B  1. 
C'2.     r)  dictiu-i  sumus  Bl.  C.     s)  de  BC.     t)  ill.  viri  relatu  C.     u)  agnouimus  B2. 

35  55:   a)  Cap.  CLXXII.  Bl.  0(1).  2;   Cap.  XVIT  (libri  IV).  B2.  (C2).        b)  id 

est  Coloniensis  fiigt  Bl^  hier  ein,  B  1'^  unpassetid  hinter  aiunt.  c)  perturbatur 
Al;  proturbatus  BVk  CI.  d)  mentis  quiete  BC.  e)  nq.  (nonq.)  Al.  f)  caro 
iiquam  (nonq.)  Al;  vielleicht  sollte  es  hei/ien:  raro  unquam.  g)  mundi  BC,  fehlt, 
uvhl  zu  Unrecht,  Al.        h)  secundariam  C2.        i)  et  fehlt  Al. 

40  1)  Svend  Estridsens  Uterarische  Biklung  hezeuc/t  aucli  der  Brief 

Gregors  VII.  an  ihn  vom  25.  Jan.  1075  (J.-L.  n.  4928^,  soivie  Ailnotli, 
Gesta  Swenomagni  regis  etc.  (Passio  S.  Canuti)  Kap.  2,  ed.  M.  CI.  Gertz, 
Vitae  sanctorum  Danorum  S.  85.  2)  dicere  ex  ist  charakteristischer 
Sprachgehrauclh  Adams,   siehe  das   Wort-  iind  Sachregister.         3)  Filr 

45  das  Verhdltnis  Adalberts  zu  Anno  urn  1067/68  vgl.  ror  allem  den  inter- 
essanten  Brief  Adalberts  an  jenen  bei  GiesebrecUt  KZ.  ^  III,  Dohimente 
A6,  S.  1259/:,  dazii  Dehio  I,  211  ff.,  Meyer  vmi  Knonau  I,  513,  N.  35, 
S.  blif        4)  ler.  Ihren.  3,  28:  Sedebit  solitarius  et  tacebit.  (K). 


200  M.  ADAM  BREMENSIS 

1066—1069.  titudinis   veniendum.     Noster  vero   pontifex   contraria  via* 
currrebat,    sapientis  viri   officium  aestimans,    ut  pro  salute 
ecclesiae^  suae  non  solum  curiae  labores  sustineat,   verum 
etiam,  si  ita  necessitas  erit,  pericula  et  mortem  subire  non 
dubitet.      Unde,    nisi°    fallor,    prime    tempore    sue    curiam  6 
regis  frequentavit  pro  exaltanda  ecclesia  sua;  circa *^  finem 
vero   perditis    aut  potius    dispersis,    quae  habuit,   pro  libe- 
rando  laboravit  episcopio.     In  qua  re,  sicut  illud  persuasit 
ambitus    gloriae,    ita    istud    necessitas   imperavit    ecclesiae, 
Schol.87.  quae  invidia  ducum  huius  patriae  semper  impugnata  nunc^  lo 
demum  etiam  ad  nihilum  redacta  est.     Quam   calamitatem 
sui  temporis  ipse  miserabiliter  cotidie  deploravit,   spetiales 
ad  hoc  psalmos^  habens  constitutes,  quibus  in  hostes  eccle- 
siae posset^  ulcisci. 
(55).  LYI*.    Quod  autem  erga  sues  parrochianos  se  tam  cru-  i5 

delem  exhibuit^,  quos^  potius  diligere  ac  sicut  pastor  oves 
suas    procurare    deberet,   ipse   magnam    exposuit  rationem, 
quam  de  illius  ore  nos  audivimus;  alia*^  didicimus^  ex  aliis. 
Germanus^  archiepiscopi  frater,  scilicet  palatinus  comes 
1056.  nomine  Dedus^,    a  quodam   suae  diocesis  presbytero  inter-  20 
(  <** ''^>'- fectus   est^,    [eodem^  anno  ^,    quo   et    cesar  defunctus  est], 
vir^  bonus   et  iustus*,    qui   nemini   unquam  vel  ipse  nocuit 
vel  fratrem^  nocere^  permisit.    Apparuit  hoc"'  in  fine  me- 
morabilis  viri,    qui   circumstantes ''  iam  morions  °  obtestatus 

Schol.  87  (88).     Multotiens  etiam  cum  fletu   asseruit    omnes  25 
decessores^  sues   in   persecutione  ducum  et  malitia  parrochiano- 
rum  velut    in   igne   recoctos  et  assatos.     'Unde  non  diffido^  in- 
quit,  'me  quoque  pro  veritate   ab   eisdem    martyrio   coronandum 
esse'b  (Bl^.G). 

a)  curreb.  via  C.       b)  eclesie  Al.       c)  ni  BC.       d)  Circa  J  1.  C2.       e)  tunc  30 
B  2.       t)  se  posset  ulc.  B  2. 

56:   a)  Cap.  CLXXIII.  Bl.  C2]    Cap.  XVIII.  B2.  (C2);    Tcein  neues  Kap.  in 
CI.       b)  exhibj  (exhibet?)  Al.         c)  quod  CI.        d)  aliaque  C.       e)  dicemus  B2; 
dedicimus  C  1.      f)  Cap.  CLXXIIII.  Bl.C  (1).  2 ;  kein  neues  Kap.  in  Al.  B2.  (C  2) ; 
Germanus  autem  C.         g)  Decius  £  1".  2,  C^Detius  BV^.         h)  das  eingeJclammerte  35 
nur  BC,   fehlt  Al.  i)  Vir  Al.  k)  frm  (fratrum)  Al.  1)  nocere  fehlt  Al. 

m)  enim  statt  hoc  C.      n)  circumstans  Al.     o)  moriens  fehlt  B.Cl;  iam  mor.  iehlt 
C2;  etiam  obtest.  B  1. 

Schol.  87:  a)  predecess.  C.        b)  esse  fehlt  CI;  esse  mart,  coron.  C  2. 

1)  Vgl  imten  in  Kap.  70  (in  BC),  S.  218,  die  Sammlimg  von  Psalm-  40 
stellen  und  dazu  N.  2.  2)  Im  J.  1056.  Vgl.  Lampert  von  BersfeU, 
8S.  rev.  Germ.  S.  70.  (L).  Chron.  Gozec.  J,  lla^p.  9,  SS.  X,  144,  das  die 
Umstdnde  der  Ermordung  ebenso  wie  Adam,  nur  noch  etwas  genaiier, 
erzdhlt.  3)  Das  Biptyclion  Bremeyise  verzeichnet  den  Tod  Dedis  am 
4.  Mai.  (K).  III.  DODas  Maii  Chron.  Gozec.  a.  a.  0.,  niclit  aus  Lam-  45 
pert.        4}  Luc.  23,  50 :  vir  b'onus  et  iustus.   (K). 


LIB.  Ill,  CAP.  LY.  LYI.  201 

est  pro  salute  sui^  occisoris,  hoc^  mandavit  et  fratri.  Qui 
defuncti  complens  vota  presbyterum  quidem  abire^  per- 
misit^  illaesum,  ex  eo  autem  tempore  odio  habuit  omnem 
familiam  ecclesiae.  Dicunt^  et  alium  fomitem  odii,  quod, 
5  dum  aliquando  pontifex  nescio  quern  de  familia  superbius 
agentem^  iussisset^"  comprehendi,  reliqui  proinde^  commoti^ 
ad  insaniam  cubiculum  pontificis  armati  petunt,  etiam  vim 
facturi,  nisi  redderetur^  comprehensus,  et  alia*^,  quae  furor  ^ 
persuasit  iratis.    Tercia^  causa  erat,    quod°^  episcopus,  ut™ 

10  bonis  suis  parceret,  annum ^  integrum  aut  sepe  biennium 
a  domo  peregrinatus  est.  Post  multum^  vero  teraporis 
regressus  in  episcopiumP  cepit  rationem  ponere  ^  cum  ser- 
vis  et^  villicis"^  suis,  invenitque  omnia  bona  et  fructus^ 
redituum  non   minus   dissipata,    quam  si  domi  esset^     Est 

15  enim  hoc  'genus  hominum^,  ut  bene  Salustius"-^  describit, 
'mobile  et  infidum,  neque  beneficio  neque  metu  coercetur^^. 
Preterea'^  ingurgitationem  potus^,  quod  peculiare  est^  vitium 
illis  gentibus,  ita^  est  abhominatus  pontifex  in  eis,  ut  sepe 
de  illis  dicere  solitus  sif":  'quorum  deus^  venter  est',     ^stm.  Phmpp.d,i9. 

20  contentiones  et  pugnas*,  oblocutiones  et  blasphemias  et 
quaecumque  maiora  scelera^  commiserint  in  ebrietate^,  in 
crastinum^  illi  pro  ludo  habent.  Querebatur^  etiam  usque 
ad  sua  tempera  multos  paganorum^  erroribus  implicitos, 
ita  ut  diem  sextae  feriae  carnis  esu  macularint^\  ut  vigilias 

25  sollempnitatesque  sanctorum  ac  venerabilem  quadragesimam 
gula  fornicationeque^  polluerint^,  ut  periuria  pro  nihilo  com- 
putent\  ut  effusionem  sanguinis  in  laude"^  habeant.    Similiter^ 

a)  sui  fehlt  C.  b)  quod  et  fr.  mand.  C.  c)  permisit  abire  B  2.  d)  dimisit 
Al.  e)  Cap.  CLXXV.  Bl.  C2;    kein  neu::s  Kap.  in  Al.  B2.  C  1.  f)  compr. 

30  iussisset  C.  g)  inde  B2.  h)  ad  insan.  comm.  C.  i)  compr.  redderetvir  ^1. 
k)  al.  minantes  quae  Bl.  1)  Cap.  CLXXVI.  B1.C2;  Cap.  XTX  (libri  IV.).  B2. 
(C2);    kein  neves   Kap.    in  A  1.  CI.  m)   quod    ut   episc.  Bl.C:    ut   fehlt  B2. 

n)  et  annum  B  2.  o)  multum  fe?ilt  A  1.  p)  episcopatum  B;  in  episcopatum 
regr.  C.     q)  ac  B2.     r)  ancillis  C.     s)  redditus  fructuum  BC.     t)  fuisset  B2.  C. 

35  u)  describit  Salustius  BC.       v)  coerceretur  ^1.      w)  Cap.  CLXXVII.  Bl.  C2;  kein 

neues  Kap.  in  Al.  B2.  C  1.  x)  p  (potest?)  ^1.  y)  vicium  est  BC.  z)  ita  in 
eis  abhom.  est  pontif.  ut  B;  ita  in  eis  pontif.  abhom.  (aboni.  est  C2)  \\t  C. 
a)  fuerit  CI;  fuerit  solitus  C2.  b)  venter  Deus  C.  c)  seel,  maiora  C2.  d)  ebri- 
tate.4  1.  e)  crastina,  korr.  crastinu,  Al.  f)  Cap.CLXXVIII.  Bl.C  2;  Cap.  XX. 
40  B2.  (C2J:  kein  neues  Kap.  in  Al.  CI.  g)  Paganos  B2.  h)  macularent  BC. 

i)  fornicationibusque  BC.  k)  polluerent  B.C2.  1)  computant  Al.  ni)  laudem 
B  2.        n)  similiter  B2.  C. 

1)  Vgl  oben  II,  25  (22),  S.  84,  Z.  1 :  superbius  agentem.  2)  Vgl 
Maith.  25,  19:  Post  multum  vero  temporis  venit  dominus  servorum 
45  illorum,  et  posuit  rationem  cum  eis;  ehda.  18,23:  voluit  rationem 
ponere  cum  servis  suis.  (K).  3)  SaUnst.  lug.  91,  7.  (L).  4)  Vgl. 
Tit.  3,  9:  Stultas  autem  quaestiones  .  .  et  contentiones  et  pugnas 
legis  devita. 


202  M.ADAM  BREMENSIS 

adulteria,  incestuositates  aliaeque  naturam  excedentes  im- 
munditiae  vix  culpantur  ab  aliquo  eorum^;  plerique^'  duas 
vel  tres  aut  innumerabiles^  simul  uxores  tenent.  Item 
morticina^  et  sangiiinem  et  suffocata^  carnesque*^  iumento- 
rum®  licite  utuntur.  Postremum^  est,  quod  archiepiscopus  5 
adprime  doluit^  super  iuvidia,  qiiam  in  advenas^  habent, 
et  quod  adhuc  duci  fideliores  erant  quam  sibi  aut  ecclesiae 
suae.  Haec  et  alia  populi  delicta  dum  sepe  metropolitanus 
in  ecclesia  declamatorio  sermone  fieri  prohiberet,  illi  cor- 
reptionem  paternam  derisioni  habere^  nec^,  ut  sacerdotibus  lo 
aut  ecclesiis  Dei  ullara  reverentiam  haberent,  flecti  moveri- 
que  potuere\  Quibus^  rerum  causis  impellentibus  statuit 
eis^  archiepiscopus,  ut  populo  durae  cervicis  ^,  neque  par- 
cendum™  esse  neque  credendum,  ita  dicens:  'In  chamo  et 
Ps.  31,  9.  t'l'eno  maxillas  eorum  constringe^".  Rursumque  :  'Visitabo  lo 
P5. 88, 33.  in  virga  iniquitates"  eorum';  et  alia.  Itaque  inventa  occa- 
sione,  si  quis  eorum  offendisset,  eum  fmoxi']  in  vincula 
conici^  iussit^-  aut  spoliare^'  omnibus  bonis,  asserens  cum 
risu  afflictionem  corporis  animae  utilem.  dampna  bonorum^ 
hoc^  esse  purgationem  delictorum.  Unde  factum  est*,  ut  20 
prepositi  operum,  quibus  ipse^^  vicem  suam  commisit,  in 
rapiendo  et  affligendo''  modum  excesserint.     Impletumque^'' 

zach.  1,  15.16.  est  vaticinium,  quod  ait:  'Ego  iratus  sum  parum,  ipsi""  vero 
adiuverunt  me^'  in  malum,  dicit  Dominus\ 
(56).        LYIP.    Tunc  igitur  Bremae  commoratus  pontifex,  cum  25 

1066—1069.  j^-jb  haberet^  residui,  de  rapinis  pauperum  vixit  et  bonis 
sanctarum  congregationum.  Preposituram  maiorem  episcopii 
servus  eius  quidam  Suidger'^-''  administravit.    Is  cum  disper- 

a)  illonim  B  2.  b)  Plerique  B:    Pier,  enim  duas  C.  c)  innum.  tenent 

simul  uxores  C2.  d)  niorticinis  et  sanguine,  et  suffocatis,  carneque  B2.  e)  iumen-  30 
tarum  A  1.  f)  Cap.  CLXXIX.  Bl.  C2;  kein  neues  Eap.  in  Al.  B2.  CI.  g)  ad- 
uenis  habebant  B2.  h)  habuere  B2;  habentes  C.  i)  nee  sacerdotibus  nee  eccles. 
Dei  ull.  rever.  exhibentes  flecti  mouerique  (monerique  C 1)  nequiverunt  C. 
k)  Cap.  CLXXX.  Bl.  C2;  Cap.  XXI.  B  2.  (C  2)  ;  kein  neues  Kap.  in  A  1.  CI.  1)  eis 
iiber  der  Zeile  naehgetragen   in  A  1.  m)  parendum  C  2.  n)  constringam  B  2.  35 

o)  iniquitatem  B  2.  p)  niox  hier  in  B,  hinter  conici  in  C,  fehlt  A  1.  q)  prece- 
pit  C.  r)  spoliari  BC,  vielleicht  richtig.  s)  hec  £!«;  fehlt  B2.  t)  est  fehlt  B2. 
u)  ipse  fehlt  C.  v)  affl.  plebem  modum  Bl.  w)  impletumque  01.  x)  Ipsi  J.1. 
y)  me  nicht  in  der  Vulg. 

57:    a)  Cap.  CLXXXI.  Bl.  C2;    kein  neues  Eap.  in  B2.  CI.  (2).  b)  nitiil  40 

B2.        c)  resid.  Iiaberet  C.        d)  Swidgerus  £!«;  Suidgerus  Bl^;  Siudger  JS2. 

1)  Die  Jcirchlichen  Verhote,   die  hier  iihertreten  sind,   sieJie  in  Ac^. 
apost.  15,  20,  29;    Isai.  5,  25;    Lev.  11,  11  usw.   (K).  2)   Vgl  ohen 

S  152,  Z.  14.         3)  Exodus  32,  9 :    populus  .  .  durae  cervicis ;    Deut. 
9,  13  iisiv.  (K).        4)  Sallust.  Catil.  42,  3:    in  vincula  couiecerat.   (L).  45 
5)  dampna  —  delictorum  Idingt  %vie  eine  spricJiwdrtliche  Sentenz  nacliArt 
der  Proverbia  JVij^os.        6)  Die  Stifhingsurhunde  von  Goseck.  Hamburg. 
TIB.  I,  n.lQ  untersclireiht  Suidegerus  unter  den  canonici  Bremenses.  (L). 


LIB.  Ill,  CAP.  LVI.  LVIL  203 

sis  fratrum  bonis  propter  homicidium  diaconi'*  esset  depo- 
situs  iterumque^  restitutiis '^  nee  haberet,  quod  fratribus  aut 
domino  servicii^  daret,  conscientiae  metu  perculsus  ^  aufu- 
git^  iram  pontificis.  Sicque  prepositura  in  ditionem  episcopi  1068/69. 
^redacta^  per  vicarios  sua  quaerentes  ^  miserabiliter  eo^ 
tempore  laniata  est.  Similiter  ^  per  singulas  fiebat  congre- 
gationes;  pontifice^  in  prepositos  irato,  illis  autem  in  vul- 
gus  zelantibus  dissipata  sunt  omnia  bona  ecclesiae.  Huius^ 
cladis    solum    expers    erat    xenodochium,    quod    a    sancto 

10  Ansgario   primitus   inceptum    postea    succedentium    patrum 
diligentia   usque   ad  novissima    tempera    domni''   Adalberti 
salvum  permansit  et  integrum.    Et  tunc  quidem  vicedomnus 
noster,  quasi  'fidelis  dispensator  et  prudens',  ad  custodien- zkc.  12,42. 
dum^  pauperum   elemosinas  deputabatur.     Non'"  audeo  di- 

15  cere  *,    quantum    peccatum    sit    defraudare    pauperum    res, 
quod   alii   canones   sacrilegium"   vocant,   alii   homicidium-'; 
hoc  solum  fas  est°  pace  ^  omnium    dici   fratrum,    quia  toto 
septennio,  quo  supervixit  archiepiscopus,  ex  illo  famoso  et  1066—1072. 
opulento^^  Bremensis  ecclesiae   hospitali  nulla  prorsus  data 

20  est  elemosina.  Quod  ex  eo  miserabile  et  inhumanum  vide- 
tur,  quoniam  et  tempus  incubuiti  famis,  et  multi  pauperes 
in"^  plateis  ubique  reperti  sunt  mortui.  Ita  intento  ad 
curiam  pastore  nostro  sanctissimi  vicarii  eius  dominicum 
ovile^  vastantes   more   luporum   in   episcopio   grassati  sunt, 

25  ibi  solummodo  parcentes,  ubi  nihil  invenerunt,  quod  posset 
auferri. 

a)  cliac.  homicid.  C.  b)  que  fehlt  B2.  c)  repositus  Bl.  d)  servienti- 
bus  C2.  e)  auf.  propter  iram  B2.  f)  ipso  BC.  g)  similiter  CI.  h)  Pontif. 
ergo  in  C.  i)  Cap.  CLXXXII.  51.  C  2;    Cap.  XXII  (libri  IV).  B2.  (C2);    Tcein 

30  n£ues  Kap.   in  Al.Cl.  k)  diii    (fehlt  in  C2)  Adalb.  temp.  C.  1)  custodien- 

das  BC.  m)  Non  enim  aud.  C.  n)  sacril.,  alii  homicid.  vocant  C.  o)  sit 

BC.        p)  apulento  Bl^.         q)  inciibit  CI.         r)  ubique  in  plat.  C.         s)  vastan- 
tes ovile  C. 

Vgl.  schon  oben   Kap.  38  (37),   S.  180.      Vcjl.  audi  die    GeschiclUe  von 
35  Adalbert  und  seinem  dapifer  bei  Bruno,  l)e  hello  Saxon.  Kap.  4. 

1)  metu  perculsus  oft  bei  SaUast.   (L.  K.).        2)  Vgl.  das  Chron. 
breve  Bremensc:  Huius  (Addberti)  anno  XXVI  prepositura  mortua  est, 
ivas   auf  die  Zeit  von  Anfang  Mai  1068  bis  Ende  April  1069   fiihrt. 
In  Adalberts  Urk.  vom  11,  Juni  1061)  (Hamburg.  UB.  I,  n.  101^  erscheint 
40  Suidgers    Unterschrift  nicht  mehr.  3)    Vgl.   Fhilipp.  2,  21 ;    1.  Cor. 

13,  5.  (K).  4)  luvenal.  Sat.  J,  153;  Cicero,  De  orat.  II,  6:  nou  audeo 
dieere;  unten  S.  207,  Z.  20.  (K).  5)  Adams  Worte  klingen  nach  dem 
NacJuveis  von  Lappenberg,  Archiv  VI,  804,  nin  ndclisten  an  an  Bene- 
dictus  Levita  lib.  II,  Kap.  428—430  (LL.  II,  %  91  f.).  Vgl.  E.  Seckel, 
■45  N.  Archiv  XXXV,  526/.  iiber  diese  Kapiiel.  Pseudo-Isidor,  den  Adam 
benutzt  hat  (vgl.  die  Nachtrage  zu  S.  139j,  Epist.  Ana'cleti  prima  Kap.  14 
(ed.  Hinschius  S.  IS)  steht  im  Wortlaut  doch  ferner.  6)  Vgl.  oben 

Kaj).  3,  S.  146,  N.  1. 


204  M.  ADAM  BREMENSIS 

(57).  LYIII^.    Cerneres^  eo  tempore  lamentabilem  Bremae 

tragoediam^  in  afflictionibus'^  civium  militumque  ac  mango- 
num®,  item,  quod  gravius  erat,  clericorum  et  sanctimonia- 
lium.  Et  de  nocentibus  quidem  iuste  actum  videtur,  ut 
corriperentur;  de  aliis  vero  non  sic.  Primo  igitur,  si  quis  5 
divitum  putabatur  innocens,  ei  aliqua  iubebantur,  ut  no- 
cens^  fieret^,  vix  possibilia;  quae^  dum  ille  preteriret  aut 
forte  impossibilia'^  clamaret,  statim  omnibus^  bonis  exspo- 
liatus^  est;  si  murmurare  presumpsit,  in  vincula  coniectus^. 
Erat  autem  videre  alios  fiagris  torqueri,  multos  in  nervum  10 
mitti  ^,  quosdam  pelli  a  domo  ^,  plerosque  deportari^  in 
exilium.  Ac™  velut"^  in  civili  Sillae°  victoria*  contigit™, 
quern  P  aliquis  potentium'i  privato  odio  infensum  habuit, 
eum  sepe  ignorante  archiepiscopo''  dampnavit  quasi  ex  eius 
precepto.  Turn  vero,  ne^  aliquis  sexus*  aut  ordo  immunis  15 
liaberetur  in  tanto  scelere,  vidimus  etiam^  mulierculas  auro 
vestibusque  nudatas  et  infamis  predae  auctores  cum  pres- 
byteris  vel  episcopis^  existere.  Porro  ex  illis,  quibus  ab- 
lata  sunt  bona^  sua  aut  qui  durius''  a  quaestore  gravati 
sunt,  compertum  est  nobis  ^  aliquos  eorum  nimio  dolore  20 
permotos^  in  amentiam  venisse;  quosdam  vero  nuper  [di- 
vites^]  ostiatim  mendicasse  •".  Cumque  rapinarum  quaestio 
in  omnes  caderet  episcopo  subiectos,  non  transivit^  etiam 
negotiatores,  qui  ex  omni  terrarum^  parte  Bremam  solitis 
frequentabant  mercibus;  eos  omnes  execranda  vicedomno-  25 
rum  exactio  coegit  sepe  nudos'^  abire.  Ita*^  civitas  [a®] 
civibus  et  forum  mercibus  usque  hodie  defecisse  videtur, 
cum^   presertim,    si    quid^   nostris   intactum   superfuit,    hoc 

58:  a)  Cap.  CLXXXIII.  Bl.  C2;  Cap.  XXIII.  B2.  (C2);  Jcein  neues  Eap.  in 
C 1.  b)  Cernens  Al.  B  lb.  c)  tragediam  Breme  C.  d)  afflictione  BC.  e)  magno-  30 
uum  £ln;  magnorura  Bl^;  magnatum  B2.  C2.  i)  innocens  01.  g)  fieret  fehlt 
Al.  h)  quae  —  impossib.  feMt  B2;  VecUl  fahrt  fort:  Clamaret?  statim.  i)  bonis 
omnibus  B  1.  C.  k)  expol.  BC.  1)  in  exil.  deport.  C.  m)  ac  (so  auch  B 1) 
velut   .    .   victoria.      Contigit  autem  01.  n)  velud  Al;   velut  —  contigit  fehlt 

Bl.        o)  Syllae  B2;   Eomani  Syllae  02.         p)  quemcumque  Bl.         q)  petentmn  35 
Bi^;    potentum  B2.  0  2;    pot.  in  priv.  0  2.  r)  episcopo  O.  s)  ne  fehlt  Bl^. 

t)  ordo  aut  sexus  O  2.      u)  solas  O.      v)  episcopos  B.      w)  sua  bona  B  2.      x)  diu- 
tius  O.  y)  permotus  A  1.  z)  divites  nur  BC,  fehlt  A  1.         a)  transsivit  A  1. 

b)  parte  terr.  O.         c)  abire  nudos  O.         d)  Itaque  B  1.        e)  a,  iiber  der  Zeile  vom 
Schreiber  nachgetragen  in  A  1,  fehlt  C.         f)  presertim  cum  O.         g)  qd'  (quod)  J.  1.  40 

1)  Vffl  S.  202,  N.  4.  2)  Vgl.  2.  Paral  16,  10:  iussit  eum  mitti 
in  nervum.  (K).  3)  Vgl  SaUiist.  lug.AA,  8:  Interea  .  .  ubi  quisque 
potentiori  continis  erat,  seclibus  pellebantur.  (L).  4)  Sallnst.  lug.  95, 
3.  4:  Sulla  .  .  .  ante  civilem  victoriam.  (L).  Inhaltlich  entspricht  dem 
Obiqen  von  den  vielen  Stellen,  an  denen  Salhist  Sulla  ericdhnt,  am  45 
hesten  Catil  51,  32-84.  5)  Vgl  oben  S.  169,  N.  3.  (L).  6)  Hierony- 
mus,  Epist.  60  (ed.  J.  Hilberg,  Corpus  SS.  eceles.  Latin.  LIV,  blO):  ostia- 
tim .  .  mendicavit.  (K). 


LIB.  Ill,  CAP.  LVIII.  LVIIII.  205 

servi  ducis  radicitus  absumpserunt^.  Et  haec  omnia  cum 
sepe  antea  facta  sunt^  et^  presente  archiepiscopo,  in- 
tolerabiliter^  autem  illo^  absente  ac  post  diem  expulsio- 
nis  suae. 

5  LYIIII^.    Multo  igitur   labore    multisque   largitionibus  (58). 

in  vanum  consumptis  metropolitanus  tandem  post  triennium 
expulsionis  suae  voti  compos  effectus  in  pristinum  gradum^ 
curiae^  restitutus    est^-^,    mox   quoque^  succedentibus  pro-  1069. 
speris^  summam  rerum,  quod  est*"  vicedomnatus,  iam  sep-  1071. 

10  ties  consul  *  meruit.  Nactus  vero  locum  dignitatis,  in  quo 
magnitudinem  animi  posset®  ostendere,  iam  tunc  caute 
ambulandum^-^  esse  deliberavit  erga  principes,  ut  non 
offenderet^  eos  sicut  prius.  Quapropter  Coloniensi  epi- 
scopo^  primum    reconciliari  voluit,    deinde  ceteris,   in  quos 

15  ipse  peccasse^  vel  potius  qui  in  ilium  peccasse  videbantur. 
Deinde  remotis  impedimentis^  ecclesiae  suae,  pro  cuius 
exaltatione  tam  in  ambitu  curiae  quam  in  profusione  pe- 
cuniae videbatur  improbior^,  non  fuit  ociosus;  quo  tempore 
Plisnam,  Duspurc"",   Groningon^    et    Sincicum°    acquisivit^. 

20  Wildasbusin  P,  preposituram  Bremae  vicinam,  prope  in 
manibus  habuit  et  Roseveldon^  Hammaburc""  proximam. 
Ceterum  si  diutius  haberet^  vitam,  cogitavit  etiam  Farden- 

a)  assumpserunt  B  !»;    absumpserint  C.         b)  facta  sint  C,  die  Worte  stehen 
hinter  archiepiscopo.      c)  eciam  C.      d)  intolerabilius  C.      e)  ipso  B  2. 

25  69:   a)  Cap.  CLXXXIIII.  J51.  C(l).  2;    Cap.  XXIIII   (libri  IV J.  5  2.  (C2). 

b)  curia  Al.         c)  est  fehlt  Al.  d)  moxque  BC;    vgl.  II,  48,  6'.  109,  N.t. 

e)  ostend.  posset  C.         f)  ambul.  erga  princ.  esse  deliberavit  C.         g)  offend,  steht 

hinter  prius  in  C.     h)  pontifici  C.     i)  peccasse  fehlt  hier  C.     k)  eccl.  sue  imped.  C. 

1)  improbrior  Al.  m)  Dusburgh  Bl;  Dusburg  B2.  C.  n)  Groningim  Bl^; 

30  Groningini  JSlb;    Groningen   B2;     Groningin  CI;     Gronigin  C2.  o)  Sinticum 

£  la.  2.  C2;  Scinticum  Bl^.      p)  Wildushusin  CI;  Wildusliusen  C  2.      q)  RosQveldon 

^1;  Rosfeldon  Blo.2;  Resfeldon  Bl^;  Rosaueldon  C.        r)  Hamburg  B;   Hamma- 

burg  C.       s)  vitam  haberet  C. 

1)    Gen.  40,   13:    et    restituet    te    in    gradum    pristinum.    (K). 

35  2)  Uber  die  sonst  schon  fur  1069  nicht  hezeugte,  aber  nicht  zweifelliafte 
MuckJcehr  Adalberts  an  den  Hof  vgl.  Dehio  I,  21B,  N.  1;  Meyer  von 
Knonau  I,  630,  N.  57;  unten  Kap.  63  (62),  S.  209,  Z.  16/7'.  3)  Gen. 
40,  23:  succedentibus  prosperis.  (K).  Die  loeitere  Erhohung  Adalberts 
erfolgte  1071;  Meyer  von  Knonau  II,  71  f.        4)   Vgl.  Lucan.  Pharsal. 

40  II,  130;  Orosius,  Adversus  paganos  V,  19,  3:  Marius  .  .  adfectavit 
septimam  consulatum.  (L).  Ndher  steht  Cicero,  Fro  Plancio  c.  21: 
C.  Mari,  qui  .  .  septiens  consul  est  factus.  (K).  Adams  Worte  sind 
zweifellos  nur  IdassiscJie  Reminiszenz,  nicht,  wie  Lappenberg  loollte,  auf 
bestimmte  Jahre  Adalberts  zu  beziehen,  vgl.  Meyer  von  Knonau  II,  72,  N.  61. 

45  5)  Eph.  5,  15:  Videte  .  .,  quomodo  caute  ambuletis.  (K).  6)  Die 
nach  dem  obigen  Bericht  Kap.  28  (27)  unter  Heinrich  III.  angebahnte, 
z.  T.  kurz  vor  Adalberts  Sturz  beurkundete  (vgl.  oben  S.  171,  N.  9.  ll) 
Eriverbung  dieser  Gitter  ist  offenhar  nicht  damals,  sondern  erst  jetzt 
verwirJdicht  ivorden. 


206  M.  ADAM  BREMENSIS 

1071.  sem^  episcopatum  ^  nostrae  metropoli^' subiugare;  postremo 
in  Hammaburc^  iam  aperte  laboravit  patriarchatum  ^  effi- 
cere,  aliaque  magna  et  incredibilia,  de  quibus  supra  nimis 
dictum  est. 

(59).  LX''^.    Accessit  hoc  ad  gloriam  presulis,  quod  in  anno  5 

consulatus  sui  famosum  illud  colloquium  cesaris  cum  rege 
Danorum  ad  contumeliam  ducis*  habitum  est  in  Luniburc^--^. 
Ubi  sub  optentu  federis  contra  Saxones  arma  laudata^ 
sunt.  Eodemque'^  anno^  restincta  est  ilia  conspiratio  prima® 
in  regem  facta.  In^  qua  dux  Otto^  et  Magnus  devastata  lo 
per  annum  Saxonia  tandem  consilio  presulis^  in  potestatem 
se  regis  dederunt.  Rex  ducatum  Ottonis^  Welpo  dedit^, 
archiepiscopus^  noster  bona  ecclesiae^  recepit,  quae  ante 
habuit^  Magnus. 
(60).  LXI^.  Itaque  in  summa  rerum  gloria  positus,  licet  crebra  lo 

1^  corporis  molestia  pulsaretur,  negotiis  tamen  publicis  deesse 
noluit,  a  Rheno^'  ad  Danubium  indeque""  in  Saxoniam  cum 
rege''  portatus"^  in  lectica'^.  Aiunt  quidam^  laudatum^  esse 
regia  sponsione,  ut  in^  proxima  sollempnitate  pascali,  con- 
venientibus  apud  Traiectum^  Rheni'-^  principibus,  ibi  confir-  20 
marentur  ei  omnia,  quae  de  Lauressa^  vel  Corbeia^  et 
ceteris'"    desideravit   anima^^   eius.      Asserunt"  alii  callidis 

*)  duels  fehlt  BC;   vgl.  oben  S.  108,  N.  3. 

a)  Ferdensem  Bl.C;  Verdensem  B2.  b)  subiug.  metropoli  C.  c)  siehe 
S.  205,  Z.  32,  N.  r.  25 

60:  a)  Cap.  CLXXXV.  Bl.C  2;  Cap.  XXV.  B  2.  (C2):  kein  neues  Kap.  in 
CI.  b)  Lyiimburg  oder  Lynniburg  i?la;  Hamburgh  Bl^;  Hamburg  B2,  in  fehlt 
daselbst;  Liuniburg  C'l;  Luneburg  (7  2.  c)  parata  B2.  d)  que  fehlt  BC.  e)  prima 
fehlt  B2.  f)  in  Bl.  g)  presulis  consil.  Bl;  consil.  arcliiepiscopi  C  li)  Ot- 
thonis   B2.  i)  Archiep.  ^1^.2;    et  archiep.  C.         k)  ecles.  Al.  1)  Magnus  30 

habuerat  C. 

61:    a)   Cap.  CLXXXVI.  J51.  C(l).  2;    Cap.  XXVI    (libri   IV).    B2.   (C2). 
b)  Hreno  Bl^.        c)  undeqxie  JSl*;    Ideoque  B  1^.        d)  portatur  Al.        e)  leticia, 
durch  Tilgung  des  i  korr.  letica,  A  i ;   lecto  B  2.         f)  regia  spons.  laudatum  esse  C. 
g)  in  fehlt  B2.     h)  traiectum  Rheni,  trai.  nicht  als  Eigenname  in  B2.  C2.     i)  E.eni  35 
Al.         k)  Lairessa  i?  1«.  1)  Corbeia,  der  Compendiumstrich  ist  ausradiert,  Al. 

m)  cet.  que  desid.  B  1.         n)  Alii   autem   asserunt  episcopum   callid.  a  rege  dilat. 
protractum  esse  C. 

1)  Vgl  ohen  Kap.  33  (32),  S.  175,  Z.  21  f.  2)  Vgl  S.  lib,  N.  2. 
3)  Vgl  3Ieyer  von  Knonau  IT,  72 — 74,  N.  62.  4)  Aber  vor  der  Liine-  40 
hurger  Zusammenkmift,  za  JPfingsten,  woraiif  jene  Ziisammenknnft  dann 
soghicli  folgte.  5)  Ygl  oben  Kap.  31  (30),  S.  174,  N.  3.  6)  Schon 
1070  mi  Weihnachten.  (L).  Vgl  Meyer  von  Knonau  II,  24 /f*.,  N.  39. 
7)  Heinricli  IV.  imr  zu  Weihnachfen  1071  in  Worms,  ging  von  da 
iiber  Lorsch  nacli  Begensbnrg,  von  da  nach  Goslar,  Adalbert  stets  mit  45 
ilim;  3Ieyer  von  Knonau  II,  88;  116—121.  8)  Audi  Jiier  zeigt  sick 
Adam  ununierrichtet  iiber  den  wahren  Stand  der  JDinge  betr.  lorsch  und 
Korvey;  vgl  oben  S.  188,  N.l.  9)  Ostern  1072  hat  Heinrich  IV.  tatsdch- 
lich  in  Utrecht  gefeiert,  vgl  Meyer  von  Knonau  II,  151.  10)  Vgl  I.Reg. 
23,  20:    Sicut  desideravit  auima  tua,  und  dhnlich  oft  in  der  Vulgata.  50 


LIB.  Ill,  CAR  LVIIII-LXII.  207 

dilationibus  a^  rege  tractum^  esse  pontificem'^,  quo  scilicet 
Lauressam  dimittens,  ubicumque  mallet  in  regno,  bis  tan- 
tum  suae  reciperet  ecclesiae  donandum.  Verum  ille  per- 
tinax  incepit^',  dum  nil  aliud  velle  respondit®;  tandem 
5  frustrate  nisu  decidens  una  et  vitam  et  Lauressam  cum 
ceteris^  ecclesiae  bonis  perdid.it. 

LXII*^.    Signa^  vel    prognostica    vicinae^    mortis    eius  (61). 
plurima  fuerunt,  tam  pavorabilia  et  insolita,  ut  nos  ipsum- 
que    pontificem    terrefacere    viderentur,    tam    ingentia    et 

10  manifesta,  ut,  quisquis  morum^  suorum  turbulentiam'\  vali- 
tudinis®  inconstantiam  diligentius^  intueretur,  proculdubio 
finem  dixerit  adventasse.  Siquidem  mores  viri^,  licet  sem- 
per a  communi  mortalium  habitudine  dissentirent^,  circa 
terminum  vero^  inhumani   intolerabilesque    et   alieni    a   se 

15  ipso^  videbantur,  maxime'  post  diem  expulsionis  suae  vel 
devastationis  parrochiae,  quae  simul^  comitata^  est  Post 
ilium,  inquam,  diem  pudore,  ira  doloreque  maiori™  quam 
sapientem  virum  decuit  permotus,  quia  recuperandi  bona 
ecclesiae    non    invenit^^    consilium,    ex    nimia    sollicitudine 

20  multiformium  angustiarum  non  audeo  dicere*  insanus,  sed° 
impos  mentis  effectus  est.  Porro  quae  perP  eum  deinde 
gerebantur,  aliqua^  errantis  vel  desipientis^"  poterant  videri, 
quae,  ut  aestimo,  *^non  sani^  hominis,  non  sanus  iuret 
Orestes'*-^.      Sicut^    est   illud,    quod    prefati    sumus*^,    quia 

25  noctem  integram  vigilando  diemque  transegit  dormiendo. 
Item  illud  ^,  quod  a  veritate^  quidem  auditum  avertens  ad 
fabulas  et  somnia  conversus  est.  Item  illud,  quod  elemosi- 
narum  oblitus  in  pauperes  omnia,  quae  habere  potuit,  dis- 
persit  in  divites,  precipue  in""  adulatores.    Item  illud  ^,  quod 

30  a)  ab  B  1.     b)  protractum  Bl.  C;  pertractum  B  2.     c)  siehe  S.  206,  Z.  37,  N.  n. 

d)  incoepti  B  2.  (Alb.  Stad.J ;  institit  C  2,  e)  respond'  (-det?)  A  1.  f)  cet.  iehlt  A  1. 
62:    a)  Cap.  CLXXXVII.  51.  C(l).  2;    Cap.  XXVII.  £  2.  ^^0  2;.         b)  vicina 

A\.         c)  meritorum  C         d)  turb.  et  val.  J5  2.        e)  valetud.  J^lb.  2.         f)  dili- 

genter  C2.  g)  verum  A\.  h)  senieipso  B\^\  semetipso  £  lb.  2.  C.  i)  Maxima 
35  A\.       k)  simul  ^eUi  C.       1)  subsecuta  BC.       m)  maiore  B2.        n)  in  ||  innenit 

G  1.       o)  et  inops  B  2.       p)  post,  I'om  Schreiber  (?)  Icorr.  per,  A  1.       q)  alicuiiis  C. 

r)  decipientis  B2.       s)  hominis  sani  B2.         t)  Horestes  CI.        u)  sicut  -B  1*.  CI. 

V)  in  iehlt  B  2. 

1)   Vgl.  Einhard,  V.  Karoli  Kap.  32:    Adpropinquantis  finis  con- 
40  plura  fuere  prodigia,  ut  non  solum  alii,  sed  etiam  ipse  hoc  minitari 
sentiret.  2)   Vgl  ohen  Kap.  36  (35),   S.  179,  Z.  10—13.  3)  Vpl 

Sallust.  Catil.  3,  5:  cum  ab  reliquorum  malis  moribus  dissentirem.  (K). 
4)  Vgl.  S.  203,  N.  4.      5)  Persius,^  Sat.  HI,  118.  (L).      6)  Kap.  39  (38), 
S.  182.         7)  2.  Tim.  4,  4:    a  veritate   quidem    auditum   avertent,   ad 
45  fabulas    autem    convertentur.    (K).  8)    Dies   und   das    Folqende 

Kap.  57  (56),  S.  202  f. 


208  M.  ADAM  BREMENSIS 

dispersis^  bonis  ecclesiae,  cum  nil  haberet  residui,  de 
rapinis  miserorum  vixit  et  legitimis  sanctarum  congrega- 
tionum.  Item  illud,  quod  de  prepositura  villicationem 
faciens  et^  de  hospitali^  preposituram  non  impar  fuit^  illi, 
qui  "^diruens®  aedificat,  matat^  quadrata  rotundis' ^.  Items 
illud  2,  quod  facilius  solito  provocatus  ad  iracundiam  ali- 
quos  manu  percussit  usque  ad  effusionem  sanguinis,  multos 
etiam  ignominiosis  exasperans  verbis  non  minus  se  quam 
illos  inhonoravit.  Talis  ille  circa  finem  totus^  a  se  altera- 
tus  et  a^  pristina  virtute^  pessumdatus,  quid  vellet  aut  lo 
nollet,  nee'  sibi  nee  ulli  suorum  poterat  satis  notum^ 
esse.  Ceterum  talis  erat  eloquentia  eius  usque  in^  finem, 
ut,  si  eum  audires  contionantem,  facile™  tibi  persuadere- 
tur^  omnia  per  ilium  fieri  ^  plena  ratione  magnaque  aucto- 
ritate.  15 

(62).  LXIII^.    Hanc  pernitiosam   clarissimi   viri*  commuta- 

cionem  sive  digressionem  et  apertius  deteriorationem  dum 
per  singulas  orbis  provintias  fama  volans^-^  dispergeret,  in- 
signis^  germanus  eius,  scilicet  palatinus  comes  Fridericus^, 
ad  corripiendum  fratrem,  sicut  memini,  pervenit^  usque*  20 
Lismonam.  Sed  frustra  commonens  eum  de  his,  quae  honori 
Schol,88.  eius  attinerent^  vel  saluti,  molestus^  abscessit^,  Notebal- 
dum'  suosque  pares  accusans,  qui  suis  maleficiis  illustrem 
virum  circumvenirent'^  suisque  dementem'  reddiderint"'  con- 
siliis.  Ilaec  ille;  nos^  autem  vidimus  ipsum  pontificem  ad  25 
tantam"  pervenisse  infamiam  illo  tempore,  ut°  magicis  inser- 

Schoi.  88  (89).      Nothebaldus^    vir    maleficus,    adulator    et 
mendax  apertissimus^   (Bl^.C). 

a)  dispersit  B  1*.       b)  et  Praeposituram  de  hospital!  C  2.        c)  hospitalitate 
A  1.  d)  illi  fuit  BC.  e)  diruta  BC;  Diruit  Homt.  f)  mitrat  oder  mittra  30 

Al.  g)  a  se  totus  C.  h)  a  fehlt  BC.  i)  li  (=non?)  Al.  k)  esse  notum  C 
1)  ad  B.  m)  tibi  facile  BC.  n)  persuaderet  Al,  vgl.  oben  Kap.  26,  S.  168,  N.  h. 
o)  fieri  steht  hinter  auctoritate  C. 

63:  a)  Cap.  CLXXXVTII.  B1.C2;  Cap.  XXVIII.  B2.  (C2J;  kein  neiies  Kap. 
in  CI.         b)  volens  jB  la.         c)  insign.  eius  germ,  eius  Al;  ins.  vir  germ,  eius  C.  35 
d)  Fredericus  Bl;  Frethericus  CI.       e)  usque  Lism.  perven.  CI;  Lismonam  venit 
C2.        f)  usque  fehlt  B.  C2.         g)  attingerent  BC.         h)  discessit  B2.         i)  Noto- 
baldum  B 1 ;    Nothobaldum  B2.  C.  k)  circumvenerint  Bl.  C.  1)  clementem 

Al.  51a.  m)  redderint  Al.  n)  Nos  B.  C  2.  o)  tanta  Al;  tantam  illo  temp, 
perven.  infamiam,  ut  C  40 

Schol.  88:  a)  Iste  Nothobaldas  (Notheb.  0  2)  C.       b)  apart,  erat  C 

1)   Horat.  Episf.  I,  1,  100.    (L).        2)    Kap.  38  (37),  S.  180.  (L). 

3)  Sallust.   Catil.  58,   12;    60,  3:     memores    pristinae    virtutis.    (L). 

4)  clarissimus   vir   auch  IV,  9.     Vgl  Sallust.  Catil.  51,  19:    diligentia 
clarissumi  viri.    (L).  5)  Vgl.  oben  II,  60  (58),   S.  120,   N.  1.    (L).  45 
6)  molestus  =  moestus.  (L).    Siehe  im  Wort-  und  Sachregister. 


LIB.  Ill,  CAP.  LXII.  LXIII. 


209 


1072. 


visse  artibusi  diceretur.  A  quo  crimine  lesum  tester  et 
angelos^  ems  omnesque  sanctos  ilium  virum^  prorsus  im- 
munem  et  liberum  esse,  presertim  cum  maleficos  et  divines 
et  emsmodi  hommes  sepe  iudicaret  morte<^  esse  multandos 
sQuoniamd  vero  scriptum  est2:  ^Cum  sancto  sanctus  eris* 
et  cum  perverse  perverteris^  arbitrer  eum  aut  mali^nitate » 
eorum,  quos  sibi  fideles  credidit,  aut  infestatione  inimicorum 
qui  ecclesiam  eius  impugnabant,  a  statu  solitae  rectitudinis 
prime  lapsum,  delude  corruisse  tetum.    Tandem «  saeva  per- 

loturbatiene*  merum  infractus,  cum  simul  exterioribus^  fer- 
tunae  quateretur^  adversis,  quasi  navis  ebruta  fluctibus 
etiam  cerpere  debilitari*  cepit.  Dumque^  medicerum  auxilie 
studuit  recuperare^^  valitudinem,  propter  crebra  medicami- 
num    temptamenta^    gravioremi    mex    incidit   infirmitatem, 

i5ita  ut  semiammis^  lacens  in  extremis  iam  fuerit™  despera- 
tus.     [Quo-  etiam  tempore^  ad  curiam   tendens  gravi  casu  Schol  89 
de  equo   lapsus  est].     Tunc  ille   compunctus   amare«  flevit  '     * 

cum  J^zechias,  correctionemque  suae?  vitae  Deo  premittens, 
01  sehta  Christi   dementia!    statim   convaluit.     Totumque'' 1069- 

20  supervivens  triennium  multa  complevit,  non  tamen  omnia 
quae  promisit^  ' 

Schol.  89  (90).    Ex  illo^  tempore  balneis,  quibus^  fere-  co- 
iidie   solebatd   uti,    sale   recoctis    abstinuit%    et  reliquisf   rnultis 
quae  gravia  esse  populo  persensit  (Bl\  2.  C;  vgl  Kap.  63,  N.s).' 

''  morte  C  '"dT  i'^\n''^'''"^\''7"-  '"''^"''  ^''-        ^^  ^^^^^  ^'^''  ^2.         c)  esse 
30  SJV.  ama?e  c'°Vv  tae  mJ''Br''£'lTm%Tc''''\^fl'  ^^'       «>  ^um  Ezech! 

C  im  Texu'l^l  am%ZJ'''^'"TS  '"^  I'f'  ^^.^"°  ^^™  ^^  «^  ^^^^^^-      b)  que 

35  sVebat  c/'am  £.1.""^%)  ab  tn'^/^M  CI  J^JS'  ^"^5^  ^- ^"^  ^''\V  ^^^ 
am  Rande.  ctu^uu.  jena  Li  am  Rande.         f)  reliqua  multa  C 1 

TT      '^)n'^:A'^^'^^a^h^-  ^a^eficis  artibus  inserviebat.  (K).     Vol  ohen 

40  m  1067  m  fem  ohen  S.  199  N.  3  erimilinten  Briefe  von  sich-  nove?i! 
tis  me  tanta  debilitate  corporis  et  etatis  esse  confectum  ut 
vel    tam    brevis  itineris    (ad  curiam)    non    potuerim    inire    laborem 

morbo  et  aetate  exhaustus,  cum  dm  per  exquisitissimas  medicorum 
45  operas  mortiobluctatusfuisset,  quasi  naturam\rte  eludere  posset.  ^/D 
6)  L^tcan.  Pharsal  III,  747:  Semianimisque  iaces.  (K).  7)  IHes  mid 
das  Folgendefuhrt  wieder  auf  1069  alsdas  Jahr,\oo  Adalb^rzuZt 
tmeder  hei  Hofe  erschien;  vgl  ohen  S.  205,  N.  2. '  sfTlieQ  20  3 
Is,  38,  3:  Flevit  itaque  (Et  flevit)  Ezechias  fletu  magno. %;.  ^'  '  ' 
Adam  Bremensis.  ^a 


210  M.  ADAM  BREMENSIS 

(63).  LXIIII^.    In  diebus^  illis  supervenit   quaedam  mulier 

1070  1072.  spiritum'^  habens  Phitonis^-^;  haec  voce  publica  dixit  omni- 
bus celerem  archiepiscopo"^  transitum  affore  infra  biennium, 
nisi  forte  converteretur;  hoc®  idem^  contestati  sunt  medici^. 
Erant  autem  cum  pontifice  alii  pseudoprophetae  longe  alia  5 
promittentes,  quibus  maior^  fides  habebatur.  Hii'^  siqui- 
dem  vaticinabantur  ilium  tamdiu'  victurum,  donee  poneret 
omnes  inimicos  sues  scabellum'^  pedum  suorum^,  hancque^ 
debilitatem  corporis  magnam  deinde  sanitatem  vel  rerum 
prosperitatem  secuturam.  Familiarissimus"^  omnium  erat  lo 
Notebaldus",  qui  multa  pontifici  sepe  vera  predicens  uno 
et  novissimo  decepit  verbo  credentem^.  Yidimus°  eo  tem- 
pore apudP  Bremam  cruces  sudasse  lacrimis;  vidimus  eccle- 
siam  porcos  violasse  canesque,  adeo  ut  vix  possent^  ab 
ipsa  altaris  crepidine^  repelli.  Yidimus  lupos  in  suburbanis  i5 
loci  nostri  gregatim  ululantes  horribili  iurgio  certasse  cum 
bubonibus.  Cumque  somnia  vehementer  episcopus  atten- 
deret^,  haec  ab  omnibus  frustra*  nunciabantur^  in  ipsum^ 
respicere^.  Mortui"^  numquam^  tam  familiariter  locuti  sunt 
cum^  vivis,  omnia*  mortem  episcopi^  portendebant.  Nam  20 
1072.  et  Hammaburg  eodem  anno^,  quo  metropolitanus  discessit^, 
incensa  et  bis  vastata  est;  pagani*^  victores  totam  Nord- 
albingiam  deinceps  habuerunt  in  sua  ditione,  bellatoribus- 
que  occisis  aut  in  captivitatem  ductis  provincia  in  solitu- 
dinem*  redacta  est,  ut  diceres  in^  boni  pastoris  ^  fine  etiam  25 
etwa  Marz  2.  i^SiGem^  torris  ablatam.  Quatuordecim  ^  dies  ante  obitum^ 
Goslariae  positus  ex  consuetudine  sua  nec^  potionibus  conti- 
neri^  voluit  nee  flebotomis^    Quare  gravissimo  dissintheriae 

64:   a)  Cap.  CLXXXIX.  jBI.  C(1).  2;  Cap.  XXX.  B2.  (C2).      b)  illis  diebus 
BC.     c)  hab.  spir.  C;  Pytonis  J5  2;  Pythonis  C2. —  Hec  J5  la.     d)  archiepiscopi  C.  30 
e)  Hoc  B  la.  2.  C.         f)  idem  testati  sunt  et  (et  fehlt  B  2)  med.  B;    Hoc  et  med. 
testati  sunt  C.         g)  melior  BC.         h)  Illi  BC.         i)  tandiu  Al.         k)  ad  scab. 
Bl^.  I)   Hancque  J.  1.  £  2;    Hanc   quoque   Bl^',    hancque  —  verbo    credentem 

{Z.  12)  iehtt  C.  m)  familiar.  B 1^.  n)  Notheb.  B.  o)  Cap.  XXXI  (Ubri  IV.) 
B2.  (C2).  p)  cruces  apud  Brem.  B2.  q)  poterant  B2.  r)  crepitu|'dine  £1«;  35 
crepedine  J?  lb.  s)  accend.  Bl^;  attend,  episc.  B2.  t)  sinistra  BC.  u)  nciab. 
(nonciab.)  Al.  v)  in  Episcopum  resp.  02.  w)  respice  Al,  das ZeicMn  fiir  er  fehlt 
daselbst.  x)  resp.  mortem  nunquam  tamen  familiariter  locuti  sunt.  Cum  uiuis 
omnia  Bl.  y)  iiq.   (nonq.)  Al.  z)   cum  fehlt  B2.C2.  a)  omn.   enira 

mort.  C.  b)   portend,   episcopi   C.         c)  decessit  BC,   vgl.  oben  S.  176,   N.  d.  40 

d)  Pagani  BC.  e)  in  fine  boni  past.  BC.  f)  terris  pacem  B  2.  g)  Cap.  CXC. 
Bl.  (7  2;  Cap.  XXXII.  B  2.  (C  2) ;  kein  neues  Eap.  in  CI.  —  Quatuord.  ergo  dies  C. 
h)  ob.  suum  6.  Bl.  C.  i)  nee  pot.  nee  flebotomis  (phlebtomiis  B2;  phlebotomis 
C  2)  contin.  vol.  B  2.  C.       k)  continere  B 1.        1)  fleobotonus  B 1*. 

1)   Vgl  1.  Reg.  28,  7.  (L);^  Lev.  20,  27;   Actus  apost.  16,  16.  (K).  45 
2)   Ps.  109,  1:    donee    ponam    inimicos    tuos    scabellum    pedum    tuo- 
rum.  (L).    Mafth.  22, 44  usw.  (K).      3)  1072  nacli  dem  Tode  Adalberts; 
vgl.  Meyer  von  Knonau  II,  148  f. ;  Exknrs  II,  S.  854.      4)  Vgl.  oben  S.  73, 
N.  4.        5)  lo.  10,  11:  Bonus  pastor. 


LIB.  Ill,  CAP.  LXIIII.  LXV.  211 

morbo    correptus   et  usque   ad    ossa   tenuatus%    heu  suae^  J^72- 
prorsus  adhuc  immemor  salutis!  rei  publicae  negotia^  trac- ^ 
tavit  usque  ad  extremam  exitus^  horam'^.    Aderat®  Magad- 
burgensis*  archiepiscopus  Wecil^  et  fratrum^  alii  ^,  petentes, 

5  ut  intromitterentur;  quos  tamen  ipse,  nescio  quibus  ofFensus, 
excludi  precepit  a  ianuis,  dicens  se  pre  immunditia  infirmi- 
tatis  indignum,  qui^  ab  aliquo  videretur.  Soli^  regi  con- 
cedebatur  aditus  aegrum  visitandi,  quern  dilexit  eo  modo 
et^  usque   in   finem.     Ilium   ergo   suae   fidei  ammonens  et 

10  diuturni  servitii,  multis  gemitibus"^  commendavit  ei  ecclesiam 
suam  et  bona  ecclesiae. 

LXy^   Interea  feralis  aderat  dies  Aegyptiacis^  cognita^  (64). 
tenebris^,  qua  magnus  presul  Adalbertus  amarae  mortis  vi- 
cino  pulsabatur  nuncio^.     Sensit  et  ipse  solutionem  corpo- 

15  ris  sui  tam  virium  defectu  quam®  rerum  presagio  dictarum^ 

instare.      Sed    cum    medici    trepidarent   indicare  veritatem,  Schol.90. 
solusque  promitteret  vitam  Notebaldus^,  inter  spem  vitae^ 
metumque^  mortis'  vir  sapiens  iacuif^  incertus  suique  obli- 
tus*.     Eheu^  ignorans,  *^quia  dies  Domini  sicut"^  fur,  ita  in  i.Thess.  5,  2. 

20  nocte    veniet"*;    et    *^cum    dixerint"   pax    et    securitas,    tunc^Ma.  f.  3. 

Schol.  90  (91).     Adamatus    quidam^   medicus,    genere^    Sa- 

lernitanus,    fertur  ante  triduum   mandasse^  archiepiscopo    proxi- 

mum    adesse    diem    obitus    sui.     Quod^^   ille    dissimulans  Nothe- 

baldum    solum  pre  oculis  habuit,    quia  spopondit®  ei  mutationis 

25  suae  horam  cito  affuturam^  (B1^.2.C). 

a)  attenuatus  BC.  b)  prorsus  suae  BC.  c)  negot.  usque  ad  extr.  transi- 
tus  sui  tractav.  horam  C.  d)  transitus  BC.  e)  Ad.  ibi  M.  C.  f)  Magad'  J.1; 
Magedburgensis  B  !» ;  Magdeb.  Bi^.2;  Magdab.  C.  g)  Wecilo  B  1 ;  Vezillo  B  2 ; 
Weczel  C.       h)  alii  fratrum  B;  alii  fratres  C.         i)  ut  C.      k)  Soli  tantum  t.  CI; 

30  Soli  tamen  r.  0  2.        1)  etiam  B2.       m)  generibus  BC,  vgl.  unten  S.  217,  Z.  1. 

65 :  a)  Cap.  CXCI.  £  1.  C  (1).  2 ;  Cap.  XXXIII  (libri  IV.)  .B2.(C2).  .  b)  Egip- 
ciacis  £1;  Egiptiacis  CI.  c)  Al;  cognota,  B2,  vielleicht  hat  Adam  so  geschrieben; 
vgl.  II,  1,  S.  61,  Z.  9;  cognata  B  1.  C.  d)  ncio  (none.)  A  1.  e)  quam  dictarura 
presag.  rerum  C.       i)  dietarum  Al.       g)  Notheb.  BC.      h)  uice  £  la.      i)  mortis 

35  metumque  A  1.        k)  iacuit  steht  hinter  oblitus  C.       1)  Et  seu  B2;    Et  heu  C2. 
m)  sic.  fiu:  in  n.  ita  ven.  Vulg.        n)  dixerit  A  1. 

Schol.  90:  a)  quidem  J5  2.  b)  genere  jehlt  B2.  c)  mandisse  B2;  arch, 
mandasso  obit,  sui  diem  prox.  adesse  C.  d)  quod  Ul*;  Quod  spernens,  Nothe- 
baldo   credidit,   qui  mutationis  diem   cito  affuturum  spopondit.    B2.  e)  spo- 

40  spondit  Sla. 

1)  alii  wohl  =  einige  (aliqui).  Da^  Werner  von  Magdeburg 
Bremer  Domherr  geivesen  sei,  ist  nicht  beJcannt  imd  univaJirschein- 
lich.  2)  Eine  wirkliche  Finsternis  hat  am  16.  Mdrz  1072  nicht  statt- 
gefunden,  an  ein  anderes  hesonderes  Naturereignis  ist  ivohl  auch  nicht 
45  zu  denlcen.  Die  Worte  hahen  wohl  den  Sinn:  unheilvoU  hekannt  wie 
die  Tage  der  Agyptischen  Finsternis;  ungefdhr  dies  hat  auch  die  Ande- 
rung  Jfil.C  zum  Ausdruck  gehracht.  3)  Vgl.  Livius  VIII,  13:  inter 
spem  metumque  suspenses;  Vergil.  Aen.  1,  2\^:  spemque  metumque 
inter  dubii.      4)  Vergil.  Aen.  Ill,  629. 631 :  oblitusve  sui  —  iacuitque.  (JQ, 

14* 


212  M.  ADAM  BREMENSIS 

repentinus  superveniet  interitus',  et  alia*",  quibus^'  precipi- 
Matth.  25, 13.  tur  in  euaiigelio,  ufc  vigilemus,  'nescitis',  inquit,  'diem  neque 
horam'.  Qua  in  re  memor  sentenciae  cuiusdam  sancti^ 
non  sine  lacrimis  huic  loco  possum  aptare.  'lam'^,  inquit, 
'percutitur,  iam  sine  penitentia  cogitur  exire  peccator"^,  ut  5 
moriens  obliviscatur  sui,  qui,  dum  viveret,  oblitus  est  t)ei. 
Tali*^  modo  gloriosus  ille^metropolitanus,  cum  adhuc  speraret^ 
^^"^^?c*  de  vita  presenti,  die  medio  sextae  feriae  ^.  suis  ad  epulas 
sedentibus,  ipse  m  agonia  solus  lacens  exnalavit^  spiritum, 

A'/%3i.*  Vitaque^  cum  gemitu  fugit  indignata  sub  umbras.  10 

XII,  952. 

Eheu   quam  vellem  meliora  scribere  de  tanto  viro,    qui  et 

me  dilexit  et  tam  clarus   in  vita^  sua  fuit.     Yerum  timeo, 

quia  scrip  turn   est^:    'Vae  illis,  qui  malum  bonum^  dicunt', 

Schol.9L  et:  pereant,  'qui  nigrum  in  Candida'''  vertunt'*.  Yideturque" 

mihi  periculosum  esse,  ut  talis  homo,  qui,  dum  viveret,  15 
propter  adulationes  perditus  est,  ei  nos  scribentes  aut  lo- 
quentes  post  mortem  adulari  debeamus.  Asserunt  tamen 
aliqui,  cum  ita  solus  iacuisset,  paucos  interfuisse  arbitros, 
in"  quorum P  presentia  de  omnibus  gestorum  suorum  offen- 
diculis  amaram  in  novissimo  gesserit  penitentiam,  flens'i  et  20 
eiulans  ^  se  dies  sues  perdidisse,  tuncque''  demum  cogno- 
scens'',  quam  parva,  immo  quam  misera  est  nostri  pulveris 

Schol.  91  (92).     Sicut  in  libro  Hester  ^   legitur,    'dum  aures 
principum  simplices  et^  ex  sua  natura  alios  aestimantes*  callida^ 
fraude   decipiunt.     Quae^  res  et  ex  veteribus   probatur   hystoriis  25 
et  ex  his,  quae  geruntur^^  cotidie,   quomodo  malorum^  quorum- 
dam  suggestionibus  regum  studia  depravantur"*^  (Bl^.Cl). 

a)  alias  ubi  precip.  B.  b)  quibus  in  euang.  precip.  C,  c)  am  Rande  in  B 1* 
vom  Schreiber:  Pulchra  sentencia.  d)  peccatorum  B  !».  e)  Cap.  XXXIIII.  B  2. 
(C2).         i)  metrop.  ille  C.  g)  speraret  steht  hinter  presenti  C.  h)  exalavit  30 

Al.  Bl,  vom  Schreiber  Jcorr.  exhal.,  Al.  i)  Vitaque  —  umbras  fehlt  BC.  k)  uia 
B  la.  1)  mal.  dicunt  bonum  et  bonum  malum  C.  m)  candidmu  C  2.  n)  videtur 
CI;  Videtur  C2.  o)  In  51a.  p)  quibus  Al.  q)  Flens  Al.  r)  Tuncque  — 
cognovit  BC. 

Schol.  91:   a)  et  ex  —  aestimantes  fehlt  CI.       b)  calida  C  1.       c)  quae  Bl^.  35 
d)  ootid,  geruntur  C 1.       e)  malorum  fehlt  C 1 ;  malis  Vulg.       f)  depravatitur  B  U. 

1)  Fseudo-Augustin,  Sermones,  220,  s^  2  (3Iigne  PL.  XXXIX,  2153;; 
Veniet  .  .  dies  iudicii,  quando  eis  nee  penitentiam  licebit  agere  .  ., 
quia  percutitur  etiam  hac  animadversione  peccator,  ut  moriens  — 
oblitus  est  Dei ;  fast  ivm'tlich  ebenso  Sermo  257,  §  3,  eMa.  S^)-  2221.  40 
2)  Der  16.  Mdrz  1072  ivar  ein  Freitag.  3)  Is.  5,  20:  Vae  qui  dici- 
tis  malum  bonum,  et  bonum  malum.  (L).  4)  luvendl  III,  30.  (L). 
5)  Marc,  h,  38:  flentes  et  eiulantes.  (K),        6)  Esth.  16,  6.  7.  (K). 


LIB.  Ill,  CAP.  LXV.  LXVI.  213 

gloria;    *^quia   omnis  caro  foenum,  et  omnis  gloria  eius  nt^  i.  Petr.  1,2^, 
flos  foeni'  ^. 

LXVI  *.   0  fallax  humanae  vitae  prosperitas,  o  fugienda  (65). 
honorum  ambitio!    Quid  tibi  nunc,  o  venerabilis  pater  Adal- 

5  berte,  prosunt  ^  ilia,  quae  semper  dilexisti,  gloria  ^  mundi, 
populorum  frequentia,  elatio^  nobilitatis?  Nempe^  solus 
iaces  ^  in  alto  palatio,  derelictus  ab  omnibus  tuis.  Ubi  sunt® 
autem  medici,  adulatores  et  ypocritae,  qui  te  laudabant^ 
in  desideriis    animae    tuae^-^,    qui    te^  iuraverunt   convali- 

10  turum  esse  ^  de  hac  infirmitate,  qui  te  usque  ad  decrepi- 
tam  aetatem  victurum  calcularunt'?  Omnes,  ut  video,  socii 
mensae  *  fueruDt,  et  recesserunt  in  die  temptationis.  Soli 
remanserunt  inopes  et  peregrini,  viduae  ac^  orphani  atque 
omnes  oppressi,  qui  se  tua^  morte  fatentur   esse  desolatos. 

15  Cum  quibus  et^  nos  veraciter  possumus"^  affirmare  tibi 
neminem  deinceps  comparem°  fore  in  dementia  et  largi- 
tate  peregrinorum,  in  ^  defensione  sanctarum  ecclesiarum 
et  reverentia  omnium  clericorum,  sive^  qui  male^i  poten- 
tium  ®  rapinas    aut"^  presumptiones    superborum^  ita  perse- 

20  quatur*,  postremo^  qui  in  divinis'^  humanisque  prudenter 
disponendis"^  paratior  inveniatur^  ad  omne  consilium.  Si 
quid  vero  in  moribus  tuis^  reprehensibile  videbatur,  hoc 
magis  accidit  ex  eorum  nequitia  ^,  quibus  tu  plus  iusto 
credidisti,  sive  quos^"  inimicos  propter  veritatem  sustinuisti. 

25  Illi^  enim  tuum  laudabile  ingenium  suis  depravantes  insidiis 
a*  bono  malum  effecerant^.    Ideoque^  oportet  nos  clemen- 

a)  quasi  B  !«.  2.  C;  tanquam  B  lb.  Vulg. 

66:  a)  Cap.  CXCII.  B1.C{1).2;  Cap.  XXXV.  B2.  (C2).     b)  videlicet  glor.m. 

CI;  dilexisti,  mundi  glor.  C2.       c)  electio  B2.  C2.      d)  nempe  Bl^.2.      e)  autem 
30  sunt  BC.       f)  laudabt  (-bunt)  A  1.  g)  suae  B  2,  h)  te  de  hac  iurav.  infirm. 

conval.  esse  C;  esse  fehlt  B  1  (bei  Wortstellung  wie  im  Texie) .       i)  calcalarunt  A  1. 

k)  et  B2.  C.        1)  sua  Al.        m)  et  fehlt  C.        n)  affirm,  possumus  Bl;  possimus 

affirm.  B2.  o)  fore  comparem  C2.  p)  Sive  Al.  B2.  q)  male  fehlt  B2. 

r)  aut  superb,  ita  perseq.  presumpt.  C.         s)  superbos  A  1.         t)  prosequatur  B  2. 
35  u)  Postremo  Al.  B2.  C  2.      v)  disponens  B2.      w)  inven.  steht  hinter  consilium  C. 

x)  tnis  fehlt  C 2.        y)  quod  J.  1.        z)illi£l.        a)exC2.        b)  effecerunt  £  1. 

c)  ideoque  Bl.  C;  Ideoque  —  commendasti  fehlt  B2,  nach  BS«^  stand  es  aber  in  der 

Soroer  Hs. 

1)  Vf/l  auch  Is.  40,  6.  (L) ;  Ecdi.  U,  18;  lacoh.  1,  10.       2)  Vgl. 

40  Lucan.  Pharsal.  IV,  799.  803:  Quid  nunc  rostra  tibi  prosunt  .  .? 
Ante  iaces.  8)  Ps.  10,  3  (secundum  Hebr.):  laudatur  peccator   in 

desideriis  animae  suae ;  ler.  2,  24 :  in  desiderio  animae  suae.  (K). 
4)  Ecdi.  6,  10:  Est  autem  amicus  socius  mensae  et  non  permanebit 
in  die  necessitatis;  Luc.  8,  IS:  ad  tempus  credunt,  et  in  tempore  ten- 

45  tationis  recedunt.  (K).  5)  Ebenso  ohen  II,  9  (8),  S.  67,  Z.  \lf.:  in — 
sanctarum,  mit  N.  9.  6)  Vgl  oben  II,  69  (67),  S.  130,  Z.  12:  terror 
male  potentium,  von  Erzbischof  Bezelin-Alebrund.  7)  Sielie  das  Wort- 
und  Sachregister.      8)  Vgl.  oben  S.  151,  Z.  9/.;  S.  209,  Z.  16  f.,  mit  N.  3. 


214  M.ADAM  BREMENSIS 

Ps.  105, 45.  tissimum    orare    Doininum%    ut    tibi    indulgeat    ^secundum 
multitudinem  misericordiae  suae',  teque  in  aeterna  beatitu- 
dine  coUocet  per  merita  omnium  sanctorum  suorum^,  quo- 
rum te  patrocinio  devote^  semper  commendasti. 
{66}.  LXYII^.    Obiit  autem  clarissimus   noster  metropolita-  5 

Schol.  92.  j^yg  Adalbertus  XYII.  kal.  Aprilis,  indictione  ^  X.  Hie  '^  est 
1072.  annus  domini  nostri  lesu  Christi  millesimus  LXXII,  Ale- 
^"^^  ^*^' xandri  papae  XI,  Heinrici'^  regis  quarti  XYII^.  Preter® 
libros  atque  sanctorum^  reliquias  et  vestimenta  sacra  fere 
nihil  inventum  est  in  tesauris  eiusdem  viri.  Quae  tamen  lo 
omnia  rex  accipiens  una  cum  preceptis  ecclesiae  tulit  etiam 
manum  sancti  lacobi  apostoli.  Hanc^  manum,  dum  esset 
in  Ytalia  pontifex^,  accepit^  a  quodam  Yeneciarum  epi- 
scopo  Yitale'-^. 

(67).  LXYI^^    Igitur  corpus^'  archiepiscopi  magno  stupore^  i5 

totius  regni  a  Goslaria  Bremam  portatum^  decimo  [demum^] 
Mafz  25.  die,  quod  est  in  annuntiatione  sanctae  Mariae,  condigna  popu- 

Schol.  92  (93).  Nam  et  ipso  anno,  quo  ex  hac  vita  decessit, 
1071?  novissimo  exitu,  post  quem  non  est  reversus^,  Bremae*  capi- 
tulum  habuit  cum  fratribus,  in^^  quo  Liudgerum^  decanum^-*  pro  20 
homicidio,  cuius  arguebatur '^j  deposuit,  et  pro  ipsa  occasions® 
faciens  de  castitate  sermonem  terribiliter  ad  ultimum  minatus 
est^  (Bl\2.  C). 

a)  Deum  S3a.  b)  suorum  ieTilt  jB3a.        c)  devotus  J8  3n. 

67:   a)  Cap.  CXCIII.  Bl.  C(l).  2;    kein  neues  Kap.  in  B2.  (C2).  b)  per  25 

indictionem  decimam  B  1.  c)  hie  Bl.  CI.  d)  Henric.  B.  e)  Cap.  CXCIIII. 
Bl.  C2;    kein  neites  Kap.  in  Al.  B2.  C  1.  (2).  f)  libros  sanctorumque  rel.  BC. 

g)  Hanc  —  Vitale  steht  am  Rande  jB  la,  fehlt  Bl^.2;  apostoli,  quam  dono  Vitalis 
Veneciarum  episcopi  ab  Ytalia  archiepiscopus  rediens  quondam  secum  deportave- 
rat  C.        h)  pontif.  cum  cesare,  a  B  I'K       i)  accepit  steht  hinter  Vitale  B  la.  30 

68:  a)  Cap.  CXCV.  B1.C2;  Cap.  XXXVI  (libri  IV.).  B2.  (C2);  kein  neues 
Kap.  in  CI.  b)  archiep.  corpus  C.  c)  totius  regni  stupore  C.  d)  deportatum 
est  C.       e)  demum  nur  BC,  feldt  A  1. 

Schol.  92 :  a)  Brem.  cum  fratr.  capit.  hab.  C.  b)  In  C.  c)  Lydgerum  B  1*. 
d)  decanum  qui  pro  homicid.  arguebatiu:  C.  e)  occas.  serm.  de  cast,  faciens  C.  35 
f)  das  Schol.  steht  in  £1*  neben  Kap.  11  (TO),  also  am  ursprunglichen  Schlu/i  von 
Bitch  III,  darauf  folgt  in  B  la  mit  Ahsatz,  ohne  ein  Zeichen,  wohin  es  gehore:  Si 
placet  hie  quarti  maneant  primordia  libri;  das  Schol.  (bei  Kap.  10)  heifit  in  B2: 
Eo  ipso  anno,  quo  decessit,  quum  postremum  Bremae  fuit,  Liudgerum  Decanum 
pro  horn.,  cuius  arg.,  deposuit,  das  weitere  fehlt  daselbst.  40 

1)  Am  16.  31drz  1072  lief  noch  das  16.  Jahi-  Heinrichs  IV.,  Adam 
hat  das  ganze  Jalir  1056  als  1.,  1057  als  2.  usw.  gezahlt.  Aber  das  ist 
der  einzige  Fehler  in  seinen  liier  ungeivohnlich  richtigen  Bereclinungen. 
2)  Vitalis  Orseolo,  JBischof  von  Torcello,  1013?  — 1048?  KretscJimayer, 
Gesch.  von  Venedig  1,  406.  3)  Wohl  1071  vor  seinem  Aiiszug  an  den  45 
Bhein,  ohen  Ka^).  61  (60),  S.  206,  Z.  17 ;  da/3  er  hei  seiner  Bi'ickkelir  in 
Saxoniam  (ehda.)  audi  nach  Bremen  geTcommen  sei,  ist  zum  mindesten 
nicht  hezeugt,  audi  kaum  ivahrsdieinllch.  4)  Er  ivird  nodi  als  Zeuge 
genannt  in  der  Urk.  Hamb.  TJB.  I,  n.  101,  voni  11.  Juni  1069. 


LIB.  Ill,  CAP.  LXYI— LXVIIII.  '  215 

lorum  frequentatione  ^  sepultum^  est  in  medio  chori^  no- 
vae, quam  ipse  construxit,  basilicae;  cum''  tamen  affir- 
ment^  ilium  sepe  antea®  rogasse,  ut  sepeliretur  in  urbe 
metropoli  Hammaburg^,  quam  sicut  decessores^  sui  omni 
5  semper  amore  consult  esse  colendam.  Ibi  ^  namque,  dum 
adhuc  viveret,  plerumque  totam  aestatem  transigens^^  pre- 
cipuas  sollempnitates  cum  magna  gloria  ^  celebravit.  Ibi 
promotiones  ecclesiasticorum  ordinum  legitimis  temporibus 
gravi    prorsus    reverentia    sepius    implevit.     Ibi    tempus    et 

10  locum,  quo  a  nostris  ducibus  sou  a  proximis  Sclavorum 
gentibus  sive  a  ceteris  arctoae  gentis^  legatis  adiri  posset, 
ex  more  constituit.  Tantum'^-*  honorem  destructae  urbi 
tantumque  amorem  habens  exhaustae^  matri,  ut  in  ilia 
diceret  impletum  Scripturae  vaticinium\  quae  dicif":  *Lae- 

15  tare  sterilis,  quae  non  paris,  quia  multi  filii  desertae,  magis  Gai.  4:,  27. 
quam  eius,  quae  habet  virum^ 

LXYIIII*.    Ferunt^  eum  ante  obitus  sui  diem  vix  ter-  (68). 
cium    decubuisse,    quod   a  lecto  surgere  nequiverit^     Nam 
tanta  in  viro  animi^  fortitudo  fuit,  ut  in  gravissima  corporis 

20  infirmitate  nunquam^  ab  aliquo  vellet  sustineri^,  nun  quam® 
emitteret  vocem  doloris.  Cumque  iacens  in  extremis  horam 
vocationis  suae  iam  sentiret^  imminentem,  crebris  iteravit 
suspiriis:  *Heu  [me^]',  inquiens,  'infelicem  et  miserum,  qui 
tantas   in  vanum'  largitiones   consumpsi.     Potui^  vero  esse 

25  beatus^,  si  ea  pauperibus  disperserim\  quae  pro  gloria  seculi 
distraxisse™  me  doleo.  Nunc  autem  ilium  adhibeo  testem, 
cuius  oculus  profunda"  intuetur  abyssi*^,  quod  tota°  intentio 

a)  frequentia  jB2.     b)  sepultumque  C    c)CvimAl.B2.C2.    d)  afflrmarint  jB 2 ; 

ilium  afflrment  C.        e)  ai^a  (antaea)  A  1.       f)  Hammat)  A 1.       g)  predecessores  C. 

30  h)  exigens,  trans  iiber  ex  nachgetragen  von  derselben  oder  gleichzeitiger  Hand,  ex  nicht 

getilgt,  A  1.     i)  gentibus  A  1.     k)  tantum  Bl.  CI.     1)  vacicin.  B  la.     m)  dixit  B  2. 

69:  a)  Cap.  CXCVI.  Bl.  C(l).  2;  Cap.  XXXVII.  B2.  (C2).  b)  Far.  enim 
ante  Bl^;  Fer.  enim  eum  ante  C.  c)  nequiuer  J.1,  vgl.  oben  S.  209,  N.  m.  d)  animi 
fehlt  B2.  e)  nq.  (nonq.)  Al.  f)  sustentari  BC.  g)  sciret  imminere  C.  h)  me 
35  fehlt  Al;  Heu  me  miser,  inq.  et  infel.  £2.  i)  largit.  in  vanum  (7  2.  Is)  Potuissem 
vero  fuisse  b.  C.  1)  dispersissem  C.  m)  dedisse  B  1 ;  detraxisse  C.  n)  intuetur 
abyssi  profunda  BC.       o)  intent,  cordis  mei  tota  BC. 

1)  Spdter  ivar  das  Grab  in  der  Krypta  unter  dem  Chor.     Chron. 

Gozec.  Kap.  12,  SS.  X,  145:  in  medio  criptae  beatae  Dei  genitricis; 
AO  Hist,  monast.  Bastedensis   SS.  XXV,  502:    in    cripta    sub    choro    in 

maiori  ecclesia.  2)  Vgl  ohen  Kap.  27  (26),  S.  170.  3)  Sallust. 

Catil.  59,  6:  cum  magna  gloria;  iW/.  89,  6.  (K).  4)  Das  Folgende 

klingt  zvieder,  als  oh  es  aus  einer  Urkunde  genommen  sein  honnte;  vgl, 

ohen  II,  6  (5),  S.  66,  Z.  4—7;  III,  26  (25),  S.  168,  Z.  5-12,  mit  N.  4—6; 
45  auch  II,  17  (15),  S.  73,  Z.2>if.        5)   Vgl.  Fraef.  S.  1,  Z.  10:  exbaustam 

viribus  matrem.  6)  Vgl.  ohen  III,  2,   S.  144,   Z.  20:    poterat  .  . 

esse  dicique  beatus.         7)  jE/cdi.  23,  28:    oculi  Domini  .  .  profundum 

abyssi  .  .  intuentes.  (K). 


216  M.  ADAM  BREMENSIS 

cordis  mei  fuit  pro  exaltatione  ecclesiae*  meae.  Quae 
licet  mea  culpa  exigente  yel  odio  inimicorum  prevalente 
nimis^  extenuata  ^  videatur,  sunf^  tamen  amplius  quam 
duo  milia  mansi,  quos  ex^  mea  hereditate  vel  meo  labore 
gratulor  adiectos*^  ecclesiae\  Quo  sapientis  Tiri  sermone  5 
potest  agnosci^  quia,  si  peccavit  in  aliquibus  ut  homo, 
sepe  ut  bonus  homo^  penituit  de  erratis. 

[Cuius ^  rei  exemplum  habeo  unum  ^.  quod  in  principio 
introitus  sui,  cum  esset  vir^  superbissimus,  arrogantia  sua 
multos  sibi  mortales  fecit  contraries.  Unde  etiam^^  pro  lo 
nobilitatis  suae  gloria  dixit^  unum  verbum^  quod  utinam 
non  dixisset.  omnes  scilicet  episcopos,  qui  ante  eum  pre- 
sederunt^,  obscures  fuisse  ac  ignobiles,  solum  se  generis 
et  divitiarum  titulis  excellere,  porro  dignuni,  qui  sortiretur^ 
maiorem  cathedram  vel  ipsam  sedem  apostolicam.  Talia  i5 
non  semel  iactanrem  yisio™  dicitur  magna  perterruisse"^. 
quam  pro  sui  magnitudine,  cum  et  veraciter  nobis  com- 
perta  esset,  hie"  adiungere  non  supersedi.  Yidit°  igitur 
nocte  intempesta  se  in  conventum  ecclesiae  raptum.  ubi 
missarum  sollempnia  deberent  celebrari.  astantibus  quatuor-  20 
decim^  suis  ex  ordine  decessoribusP,  ita  ut  proximus.  qui 
ante  eum^i  fuit,  Alebrandus,  perageret  illa^,  quae  ad  mis- 
sas^  fieri  solent,  mvsteria.  Cum  que  lecto  euangelio  sa- 
cerdos  Dei  ad  suscipienda  offerentium  munera  conversus 
pervenisset  ad  domnum  Adalbertum,  qui  stabat  in  ultimo  25 
chori  loco,  mox  torvis  iii^  eum  luminibus  intuens,  oblatio- 
nem  eius  reppulit  dicens:  'Tu  homo  nobilis  et  clarus  non 
potes  habere  partem'^  cum  humilibus'.  et  abscessit"^  in 
haec  verba.  Sane  ex  ilia  hora  penitens  super  his,  quae 
incaute    protulit,  verbis   omnes    decessores^   sues   [in"^"]  in-  30 

a)  ecles.  J.1.         b)  exten.  nim.  C.        c)  Sunt  Bl^.        d)  ex  hered.  mea  vel 
meo  (m.  fehlt  C  1)  lab.  grat.  eccles.  adiectos  C.  e)  cognosci  B:    cogn.  potest  C. 

f)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  Al\  Cap.  CXCMI.  B1.C2;  Cap.  XXXVni. 
B2.  (C2):  l-ein  neues  Kap.  in  CI.  —  Hiiius  Bl.  g)  superb,  uir,  durch  Zeiclien 
umgesteUt,  CI.  h)  et  B2.  i)  unum  dixit  C.  k)  qui  eimi  praecesserunt  35 

B2.  1)  maiorem  sort.  C.  m)  visio  magna  perterruit  C.  n)  his  B2;  haec 
B  lb.  c)  in  CI  fdngt  ein  neues  Kap.  an.  p)  predecess.  C.  q)  ipsimi  fuerat 
B2.  r)  ea  C.  s)  missam  C.  t)  in  jehU  Bl.  u)  abcessit  jBI.  v)  succes- 
sores  B2;  predecess.  C.        ■n-)  in  B2,  fehlt  B  1.  C. 

1)   VgJ.  Praef.   S.  1,  Z.  If.:    ecclesiam    vestram  antiqui  honoris  40 
privilegio   nimis  extenuatam.  2)  Schr  ahnJich  oben  HI,  2,  -S.  145, 

Z.  6/7'.  3)  Diese  Geschichte,  mit  enceiterndem  Zusaiz,  ist  ausgeschrie- 
hen  in  der  Hist,  monast.  Basfedeasis  Kap.  12,  aS-S.  XXV.  .501.  Sprach- 
licli  vgl  III,  38  (37)  An  fang,  oben  S'.  ISO,  N.  4.  4)  lob  39,  35:  Unum 
locutus  sum,  quod  utinam  non  dixissem.  (KJ.  5)  quindecim  richtig  45 
die  Eist.  monast.  Bast,  und  die  gleich  zu  nennende  UrTcunde.  6)  Vgl. 
loll.  13,  8:  non  babebis  partem  mecum.  (Kj. 


LIB.  Ill,  CAR  LXVIIII.  LXX.  217 

genti  veneratione  habuit,  seque  multis  gemitibus^  testaba- 
tur  indignum  sanctorum  consortio  virorum.  Unde  etiam* 
mox  statuit^  per  singulos  antecessorum^  anniversaries  dies 
de  corte°  Bromstede'^  convivia  dari  plenissima®  fratribus 
5  atque  pauperibus,  quod  prius  a^  penitus  nullo  episcopo^ 
solebat  exhiberi^]. 

LXX^.    Nam  et  alia^  multa  reliquit^  signa  penitentiae  (68). 
vel  conversionis  suae'';  ex  quibus  hoc  memorabile  est,  quod^ 
post  vastationem  ecclesiae  vel®  diem  expulsionis  suae,  cum 

10  superviveret    quinquennium,    nunquam^   est    balneis    usus^,  1066— 1072. 
nunquam    est^   hylaris  visus,    rare    processit    in''   publicum 
vel  ad  convivium,  nisi  ad  curiam  isset  aut  diei  festi  neces- 
sitas   poposcisset.     [0^  quotiens  vidimus   eum^  planctu  fa- 
ciem^  turbatum,    si  quando  vastationis  ecclesiae  recordatus 

15  est,  sive  cum  ipsos  conspexisset"'  vastatores !    In^  die  festo° 

natalis  Domini,    cum  Magnus   dux*  adesset^  presens  item- ^^^^^^ ' '^' 
que 'I  magna  coesset  recumbentium  multitudo,  tunc^  hy lares 
convivae  pro  sua   consuetudine  finitis   epulis   plausum   cum 
voce   levaverunt,    quod  tamen  non  parum^  displicuit  archi- 

20  episcopo  ^.     Itaque  innuens  fratribus  nostris,  qui  simul  ade- 

rant,  precepit  cantori,  ut  imponeret  antiphonam:  'Hymnum^s- 136, 3. 
cantate   nobis'.     At   vero    laicis    denuo    perstrepentibus    in- 
choari  fecit  ^;    'Sustinuimus   pacem  et  non  venit'*.     Tercio 

a)  et  B  2.         b)  antec.  suonim  ana.  C.         c)  corte  fehlt  B  2.         d)  Bromst? 
25  (-stet?)  jBla;  Bromsteo  BVo;  Bramsted  B2.        e)  fratr.  plenissima  C.      f)  a  penu 

episcopi  jB2.  C.        g)  adhiberi  £!»;  exhib.  solebat  C. 

70:   a)  Cap.  CXCVIII.  B1.C2;  Cap.  XXXIX  (libri  IV.).  B 2.  (C2);  Jcem  neues 

Eap.  in  C  1.       b)  multa  alia  C.       c)  penit.  signa  reliquit  et  convers.  C.      d)  quod 

uastatione  eccles.  vel  diem  e.xpuls.  sue,  korr.  ciuod  a  uastatione  eccles.  vel  die  ex- 
30  puis,  s.,  CI,  und  so  C2.     e)  vel  d.  exp.  suae  fehlt  B2.      f)  nq.  (nonq.)  Al,  ebenso 

in  der  ndchsten  Zeile;  nunq.  bain,  usus  est  G.      g)  est  jehlt  C.      h)  ad  Bl.      i)  das 

eingeMammerte  nur  BC,  fehlt  Al;    Cap.  CXCIX.  Bl;    kein  neues  Kap.   in  B  2.  C. 

k)  cum  pi.  faciem  turbatam  B2.  C2.      1)  facie  CI.      m)  conspexit  vast.  B2',  vast. 

conspexisset  C.       n)  Cap.  199.  C2.       o)  itaque  statt  fcsto  C.       p)  pres.  adesset  C. 
35  q)  Itemque  Bl^.2;    It.   cum  magna  adesset   recumb.   B2;    itemque   und   coesset 

fehlen  C,  daselbst  magnaque.     r)  tunc  fehlt  C.     s)  par  ||uum  B  2.     t)  venit  Domine  C. 

1)  Vgl.  S.  211,  Z.  10.  2)  Die  Uric,  ist  erlialten,  Eamhurg.  UB,  I, 
n.  102.  (L).  Lappenherg  setzt  zu  Unrecht  (offenhar  im  Hinhlick  auf 
Kap.  70,  niit  clem  diese  Erzdhlunfi  gar  niclits  zu  tun  hat)  die  undatierte 

40  UrJc.  ins  Jahr  1072,  sie  fdllt  siclierUch  viel  fri'iher  (S.  216,  Z.^f.),  wolil 
noch  in  die  Lebenszeit  Herzog  JBernhards  II.  3)  Vgl.  oben  Schol.  89 
(90),  S.  209.  4)  Noch  nicht  ah  Herzog.  Die  Jalire  1066  —  69  stehen  am 
ersten  zur  Wahl,  wed  Adam  zngegen  ivar  und  Adalbert  wohl  noch  nicht 
wieder   an  den  Hof  gegangen   bene,  in  seine  alte  Machtstellung   einge- 

45  riiclct  ivar.  5)  Vgl.  aben  III,  12,  ^S*.  152,  Z.  11/".  6)  Sustinuimus 
pacem  et  non  venit;  quaesivimus  bona  et  ecce  turbatio;  cognovimus, 
Domine,  peccata  nostra  ist  nach  Carol.  3Iarbach,  Carmina  seriptura- 
rum  (Stra/3bnrf)  1907;  S.  335,  das  sechste  licspovsorium  am  ersten 
Sonniag  im  November.     Der  Text  lehnt  sich  an  lerem.  14,  19.20  an. 


218  M.  ADAM  BREMENSIS 

vero  cum  adhuc  in  poculis^  ulularent^,  multum  iratus  levari 
mensam  precepit,  magna  voce  pronuncians:  'Converte',  in- 
Ps.  125,  4.  quit  %  *Domine,  captivitatem  nostram"*;  respondente^  chore: 
'sicut   torrens   in   austro^     Ita  ille   nobis   pone  sequentibus 
in  oratorium  reclusus  flevit  amare  ^.    'Non  cessabo  ^  a  fletu',  5 
Ps.  7, 12.  ait,  'donee  ''iustus  index  fortis  et  patiens^'  liberabit^  ecclesiam 
meam    vel    potius    suam,    quam^   videt    contempto   pastore 
miserabiliter   a  lupis^   discerpi\     Impletum   est  enim  desi- 
Ps.  82, 13.  derium    eorum,    qui    dixerunt^:    'Hereditate    possideamus 
Ps.  73, 8.  sanctuarium  Dei',  et:  '^quiescere  faciamus  omnes  dies  festos  lo 
Ps.  82,  5.  Dei'  a  terra"*,    et:    'disperdamus   eos  de  gente,   et  non  me- 
Ps.  43,23.  moretur    nomen    Israel    ultra\      'Exurge,    quare    obdormis, 
Ps.  73, 23.  Domine,    et   ne    repellas   in   finem';    quia  *superbia   eorum 
Ps.  122,  3.  qui  te  oderunt  ascendit  semper\    'Miserere  nostri,  quoniam^ 
Ps. 68,27.  multum   repleti   sumus   despectione'.     'Quoniam\  quem   tu  i5 
percussisti,  persecuti  sunt,  et  super  dolorem  vulnerum  meo- 
rum  addiderunt\     Haec  et  alia  nos  in  illo  compunctionis™ 
lamenta   sepe    contemplati  sumus,   adeo  ut  monachus  fieri" 
multotiens  desideraverit".     Aliquando  etiam  optabat,    ut  in 
ministerio  legationis  suae  aut  in  SclavaniaP  vel  in  Suedia^  20 
sive  in  ultima  Island^  obire^  mereretur^.     Sepe  vero  talis 
erat  voluntas   eius,    qui*   pro  veritate"  vel   decollari   malle 
non   dubitaverit  "^  in    Christi    confessione.      Ceterum  novif^ 
ille  cognitor*  omnium  secretorum  Deus,   si   melior  fuit^  in 
conspectu  suo,   quam  apparuit^'  coram  hominibus.     Homo  ^  25 
namque  videt  in  facie,  Deus  autem  in  corde]. 
(70).  LXXI'\    Ignosce  igitur^',  quaeso,  lector,  si  tam  diversi 

hominis  diversam  hystoriam  diverse  themate  compaginans^, 
cum  non  potui  breviter  aut  dilucide,  ut  ars  ^  precipit,  om- 

a)  populis  B2.         b)  ulul.  iratus  valde  lev.  C.         c)  inq.  fehlt  C.         d)  Re-  30 
spond.  C 1.        e)  cessabo  ait  a  fletu  C.       f)  liberet  C.        g)  quam  past.  cont.  videt 
niiserab.  C.       h)  Lupo  B  2.        i)  Dei  a  terra  fehlt  B  2.       k)  quia  Vulg.       1)  quon, 
CI.       m)  comp.  tempore  lam.  B2.  C2.       n)  multot.  fieri  mon.  Bl^;  mon.  multot. 
fieri  C.         o)  desiderauit  B2.         p)  Slauon.  B2;    Slauan.  C2.  q)  Sueonia  Bl. 

r)  Islandia  Bl.      s)  abire  51a.  2.      t)  ut  C.      u)  verit.  decollari  velle  C.     v)  dubi-  35 
taverunt  Bl>^.  w)  ille  novit,   durch  Zeichen  umgestcllt,   CI.  x)  fuerit  C. 

y)  cor.  hom.  appar.  C. 

71:   a)  Cap.  CO.  Bl.  C(l).  2;  Cap.  XL  (Hbri  IV.).  B2.  (C2).      b)  igitur  iehlt 
BC.        c)  compagino,  quam  cum  B2. 

1)  Matth.  26,  75;    Luc.  22,  62:    flevit   amare.    (K).  2)  In  der  40 

folgenden  Sammlung  von  Psalmenstellen  liegt  vielleicht  ein  Beisjml  der 
von  Adam  erwdhnten  (S.  200,  Z.  12  f.)  psalmi  spetiales  vor.  (K).  3)  Vgl. 
unten  IV,  36  (35).  (L).  4)  Dan.  18,  42:  Deus  aeterne,  qui  abscon- 
ditorum  es  cognitor.  5)   Vgl.  1.  Meg.  16,  7:    homo    enim  videt  ea, 

quae  parent,  Dominus  autem  intuetur  cor.  (L).        6)  Cicero,  De  arte  45 
rlietorica  1,11:  ut  breviter  et  diiucide  .  .  diceremus;  vgl.  ebda.  IV,  4:9; 
II,  9;   J,  9.  (K).    Marie  ScJiitk,  Die  Lelire  von  der  histor.  Metliode  hei 


LIB.  Ill,  CAP.  LXX— LXXII.  219 

nem*  operam  dedi,  ut  scriberem  veraciter,  secundum^  quod 
scientia  et  opinio  se  habet^  in  hac  parte  ^.  Quamvis  multa 
reticens  ad  ea  presertim^  festinarim '^,  quae  generaliter 
posteris  ad®   sciendum    sunt   digna  vel  spetialiter   ad   reti- 

5  nendum  Hammaburgensi  ^  ecclesiae  utilia.  Postremo  si  qua^ 
sunt,  quae  auditori  displiceant^  in  male  gestis  et  fortasse 
peius  descriptis,  summopere  te  moneo  et  postulo,  ut,  dum 
scriptorem  vituperas,  tu  vitiose  dicta  corrigas;  dum^  ilium, 
de  quo^  scribitur,  accusas,  in  sapientis  viri  casu  tu  cautior 

10  fias,  "^considerans^  te  ipsum,  ne  et  tu  tempteris''"'-^.  Gat.  g,i. 


[LXXII  ^.  In  legatione^  autem  Hammaburgensis^  eccle- 
siae, quae  ad  gentes  fieri  solet,  quamvis  magnus  pontifex 
Adalbertus  vigilanter  omnes  decessores  '^  sues  laborasse 
cognoverit,    ipse   tamen  magnificentius    quam  ceteri  poten- 

15  tiam  archiepiscopalem  longe  lateque  in  exteras  protendebat 
nationes.  Quam  ob  rem  tractavit  sedulo  per  se  ipsum 
ingredi  legationem  illam*^,  si  quam  necdum  conversis® 
posset^  gentibus  afferre  salutem  aut  iam  conversis  addere 
perfectionem.    Ad  quod  laboriosum  iter  peragendum  solita* 

20  gloriari  cepit  iactantia:    primum  fuisse  Ansgarium^,    deinde 

a)  omn.  tamen  op.  C.        b)  habent  B  2.         c)  presertim  fehlt  C.         d)  festi- 

naui  B  2.       e)  digna  sunt  ad  sciend.  C.       f)  Hamb.  B.       g)  quae  B  2.       h)  displi- 

ciant  0  2.      i)  dumqne  C.      k)  quo  describitur  Al.       I)  Consid.  Al.      m)  BC; 

contempneris  Al  verderbt;  in  CI  sleht  Mer  am  Ra7ide:  Si  placet  hie  quarti  maneant 

25  prime rdia  libri;  vgl.  oben  S.  214,  Schol.  92,  N.f;  unten  IV,  1. 

72:  a)  Kap.  72—78  nur  BC,  fehlen  Al;  Cap.  CCI.  £1«.  C(l).  2;  Incipit  Liber 
Quartus  Bl^,    daselbst   Jceine  Eapitelzahl;    Cap.  XLI.  B2.  (C2).  b)  Hamb.  B. 

c)  suos  decess.  B2;  predecess.  s.  C.  d)  suam  B2.  e)  conversus  B2.  f)  gentib. 
posset  C.       g)  Anscar.  ^Ib. 

30  den  GeschichtscUreihern  des  Mittelalters  (1909)  S.  123  fiiJirt  noch 
Martianus  CapeUa  an,  De  niq^tiis  V,  §  551:  Narrationis  —  laudes 
tres  — ,  ut  lucida  sit,  ut  ueri  similis,  ut  breuis. 

1)  Das  hei/3t  sclnverlich,  ivie  Lappenberg  meinte  und  wie  Laurent- 
Watienbach  iibersetzen:  Hnsoiveit  mir  Kenntnis  und  Urteil  in  dieser  Be- 

35  ziehung  zu  Gebote  standen,  sondern  etiva:  ''tvahr,  soiveit  eine  Aussage 
das  ist  nach  den  Megeln  der  Wissenschaft  und  Wahrscheinlichkeit  auf 
diesem  Gebiete\  Adam  meint  wieder  die  theoretischen  Regeln  der  Ge- 
schicMschreibung,  Mer,  soiveit  die  Moglichkeit  der  Wahrheit  in  Frage 
stelit.    Vgl.  S.  ISO,  Z.2Qf.:  misericordia  .  .,  quae  in  hac  parte  melius 

40  dicitur  largitas.  2)  Hier  schlo/3  Adams  drittes  Bucli  in  der  ersten 

Fassung.  (L).  Der  folgende  Anhang  gehort  nach  Sprache  und  Inhalt 
wie  nach  den  Umstdnden  der  Entstehung  des  Werkes  Adam  selber  an. 
3)  Der  Anhang  enthult  voriviegend  oder  ausschlie/3lich  Ereignisse,  die 
vor  1066  liegen,  die  Adam  nach  erstem  Abschhi/3  seines  Werkes  naclv- 

45  trdglich  genauer  erkundet  hat.  4)  Vgl.  Sallust.  Catil.  47,  2:  sermoni- 
bus,  quos  .  .  habere  solitus  erat  .  .  regnum  Romae  tribus  Corneliis 
portendi  .  .  se  tertium  esse,  cui  fatum  foret  urbis  potiri. 


220  M.  ADAM  BREMENSIS 

Rimbertum,  postea  Unni-'^,  se  vero  quartum  euangelistara 
postulari,  quia  ceteros  decessores^  suos  viderit  per  suffra- 
ganeos,  non  per  se  tanto  oneri  insudasse.  Itaque  iam 
certus  eundi  viam^  suam  disposuit  taliter  finire,  ut  cir- 
cuiens^  latitudinem  septentrionis,  hoc  est  Daniam,  Suediam®  5 
et  Nordmamiiam  pertransiens  inde  ad  Orchadas*  extre- 
mamque  orbis  patriam^  Island^  posset  attingere.  Illi  enim 
suo  tempore  et  suo^  labore^  conversi  sunt  ad  fidem^  chri- 
stianam.  A  cuius  profectione^  itineris,  quod  iam  publico 
moliebatur,  debortatu"^  prudentissimi  regis  Danorum  com-  lo 
mode  reflexus"  est,  qui  dixit  ei  barbaras  gentes  facilius 
posse  converti  per  homines  suae  linguae  morumque  simi- 
lium  quam  per  ignotas  ritumque  nationis  abhorrentes  per- 
sonas.  Itaque  ml°  illi  opus^  esse,  nisi  ut  sua  largitate  et 
affabilitate  redderet  illos  benivolos^i  et  fideles,  quos  ad  i5 
predicandum  gentibus  verbum  Dei  paratos  inveniret*^.  In 
qua  exhortatione  metropolitanus  noster^  orthodoxo  regi^ 
consentiens  ea  largitate,  quam  in  omnes  habuit,  multo  in- 
dulgentius  uti  cepit  in  episcopos  gentium  et  legatos  orien- 
talium*  regum.  Quos  tanta"  hylaritate  singulos  recepit,  20 
tenuit  dimisitque,  ut  eum  posthabito  papa  quasi  patrem"^ 
multorum  populorum  ultro  universi  expeterent,  ingentia 
viro  munera  offerentes  eiusque  benedictionem  reportantes^ 
pro  munere. 

LXXIII'\  Archiepiscopus  itaque  in  legatione  sua  talis  ^  25 
erat,  qualem  et  tempora  et  mores  hominum^'  mallent  habere, 
ita  aftabilis,  ita  munificus,  ita  hospitalis  erga'^  omnes  homi- 
nes, ut  parvula  Brema  ex  illius  magnitudine  instar  Romae 
divulgata  ab  omnibus  terrarum  partibus  catervatim '^  petere- 
tur,  maxime  a  septentrionalibus^  populis.  Inter  quos  ex-  30 
tremi  venerant^  Islani,  Grronlani«  Gothorumque  et  Orcha- 
dum'^  legati,  petentes,  ut  illuc'  predicatores  dirigeret;  quod^ 

a)  Vimi  Bl^;  Uiionem  B2.  b)  predecess.  C.  c)  vitam  B2.  d)  circum- 
iens  ^  lb.  2.  e)  Sueoniam  et  Nordwegiam  Bl.  f)  Orchades  B2.  g)  patriam 
getilgt,  von  zweiter  Hand  iiber  der  Zeile  partem,  J51b;  partem  C.  h)  Islandiam  jB  1.  35 
i)  suo  fehlt  C.  k)  christ.  fidem  C2.  1)  itin.  profectione  B2;  perfections  Wei- 
land -Waitz  in  Lappenbergs  ztveiter  Ausgabe.  m)  ex  hortatu  C.  n)  deflexus  Bl. 
o)  personas  nilque  C.  p)  opus  illi  C2.  q)  benev.  B2.  C2;  ben.  et  devotos  flde- 
lesque  ad  predic.  gent.  verb.  Dei  et  (et  fehlt  C  2)  paratos  invenire  C  r)  noster 
fehlt  C.  s)  consent,  regi  C.  t)  orient,  nationum  regumque  C.  u)  tanta  fehlt  40 
-B  1ft.       v)  mult,  patrem  C.      w)  pro  mun.  report.  B2. 

73:    a)  Cap.  CCII.  B  1.  C(l).  2;    Cap.  XLII.  B2.  (C2).  b)  hominem  B2. 

c)  erga  omn.  homin.  fehlt  C2.  d)  catervatim  fehlt  C.  e)  septentrionibus  51a. 
f)  venerunt  5  2.  g)  Islandi,  Gronlandi£2.  h)0rcadum£2.  i)  praedic. 
dirig.  illuc  B2.       k)  Quod  J51a.  45 

1)  Vgl  unten   Kap.  77;   IV,  36  (35).  2)   Die  Worte  von   in 

legatione  sua  talis  —  fecit  (S.221,  Z.\)  fast  genau  ebenso  oben  HI, 
24  (23),  .S'.  167.   (L). 


LIB.  Ill,  CAP.  LXXII— LXXV.  221 

et  statim  fecit.   Nam  et  in  Daniam,  Suediam*  et  Nordwegiam^ 
et  in  insulas  maris  ordinavit  episcopos^  multos;    de  quibus 
et  ipse  gaudens  dicere  solebat:  'Messis  quidem  multa,  oi>e-3iatth.9,BT.ss. 
rarii  autem  pauci.     Rogate  ergo  dominum  messis,  ut  mittat 
5  operarios  in  messem^  suam\ 

LXXIIII^  Quorum  speciosa^  multitudine  tandem  ex- 
hilaratas  pontifex  primus  omnium  statuit  in  Dania  syno- 
dum^  celebrare  cum  suffraganeis  suis,  quoniam  et  temporis 
oportunitatem  habuit,  et  quoniam*'  illud  regnum  sufficienti- 

10  bus  abundaret^  episcopis,  et  quoniam  multa  corrigi  necesse 
fuerat^  in  novella  plantatione,  sicut  hoc^,  quod  episcopi 
benedictionem  vendunt^,  et  quod  populi  decimas  dare 
nolunt,  et  quod  in^  gula  vel^  mulieribus  enormiter  omnes 
excedunt.    Ad^  quae  omnia  E-omani  papae^  fultus^  auctori- 

15  tate  regisque  Danorum  promptissimum  sperans  auxilium 
magnificum  prorsus,  ut  semper  solebat^,  concilium  fieri 
vqluit  omnium  aquilonalium  "^  episcoporum.  Soli  diutius 
expectabantur  transmarini;  ea^  res  hactenus  synodum  remo- 
rata  est.     Ad  cuius   rei   fidem   presto   sunt   epistolae,    quas 

20  papa  in  Daniam  legavit  episcopis  ad  synodum  rebellibus, 
et  ipsius  archiepiscopi  litterae  aliis  directae.  Ex  quibus 
duarum  exemplar  hie  ponere  duxi  necessarium. 

LXXY^    *^ Alexander^'  episcopus*  servus  servorum  Dei  1062? 

omnibus  episcopis  in  regno  Danorum  constitutis,  apostolicae 

25  sedi  et  nostro  ^  vicario  obedientibus  salutem  et  apostolicam 

benedictionem.   A[dalbertus^]  Hammaburgensis®  archiepisco- 

pus^  venerabilis  vicarius  noster^  litteris  et  legatis  suis  conque- 

a)  Sueoniam  Bl.     b)  Noruegiara  B2.     c)  mult.  Episc.  (7  2.     d)  vineam  B2. 

74:   a)  Cap.  CCIII.  jBI.  C2;  kein  neues  Eap.  in  B2.  CI.      b)  spciosa  (spree.) 

30  Sla;  spaciosa  JBlb.         c)  quoniaiB  fehlt  C,  daselbst  regn.  illud.         d)  habund.  CI. 

e)  fuerit  Bl.        f)  sicut  et  in  hoc  B.        g)  in  fehlt  CI.        h)  et  C.        1)  ad  51a. 

k)  pontificis  C.        1)  fultus  feJilt  CI.        ni)  aquilonarium  5  lb.  2.        n)  Ea  Bl^.  C. 

75:  a)  Cap.  CCIIII.  Bl.  C(l).2;  Cap.  XLIII.  B2.  (C2).  b)  am  Rande  in 
jBI*:  Exemplar  litterarum  Alexandri  pape.  c)  vie.  nostro  C.  d)  Adalbertus 

35  JSl;  der  Name  fehlt  B2;  A.  C.  e)  Hamburgensis  B.  f)  episcopus  B.  g)  noster 
fehlt  C2. 

1)  Als  Zeitpimkt  der  geplanten  Schleswiger  Synode  wlrd  man 
etiva  das  Jahr  1063  oder'  eins  der  heiden  folgenden  ansehen  Iconnen. 
Deliio  I,  241,  iV.  1;   242,  N.  4;   dazu  Ewald,  N.  Archiv  Y,  328,  N.  4; 

40  347.  Anlialtspunkte  zur  Datierung  gibt  allein  der  Brief  Adalberts 
hei  Adam  III,  76,  sielie  die  Noten  dazu.  2)  Vgl.  unten  IV,  31  (30). 
3)  Vgl.  oben  III,  16  (15),  *S'.  158:  amplifico  sermone,  ut  solebat  (Adal- 
bertus); III,  37  (36),  S.  179:  cum  ingenti,  ut  solebat  (Adalb.),  multi- 
tudine armatorum.        4)  J.- L.  n.  44,13,  zu  1061;  nach  Uwald,  N.  Arch. 

45  V,  328,  hat  dieser  Brief  Alexanders  nichfs  mit  der  Schlesiviger  Synode 
zu  tun,  er  gehort  ebenso  tvie  das  von  Ewald  erstmalig  veroffentlichte 
Brief- Fragment  Alexanders  an  Svend  in  das  Jahr  1062. 


222  M.  ADAM  BREMENSIS 

stus  est,  quod  quidam  Eilbertus%  Farriensis^  episcopus,  multis 
criminibus  involutus  ad  synodum  suam  per  triennium  voca- 
tus  venire  contempserit^.  Quod  quia  consilio  quorandam 
vestrorum  dicitur  esse  factum,  mandamus  et  apostolica 
auctoritate  precipimus,  ut  ab  huiusmodi"^  consilio  recedatis  5 
omnino  eumque  ad  audientiam  predicti  fratris  nostri  ire 
admoneatis,  quatinus  post  factam  exarainationem  canonice 
iudicetur\  Et  alia^,  quibus  ibidem®  precipitur,  ut  ei  obe- 
diant  et  subiectionem  exhibeant.     Item  alia^: 

LXXYI^.    'Adalbertus^  sanctae  Romanae  et  apostolicae  lo 
sedis   legatus   necnon^  universarum   septentrionalium  natio- 
num    archiepiscopus,   Hammaburgensis    quoque    ecclesiae^^ 
provisor    indignus   W.®-^  Roschildensi^    episcopo    salutem. 
Ad  synodum,  quam  apud  Sleswich^  celebrandam  esse  con- 
stitui,  vos  venisse  aut  nuncium  vestrum  misisse  grato  perci-  lo 
perem''  animo.    Sed  de  hoc  alias.    Nunc  autem  fraternitatem 
vestram   latere  nolo,    quid  molestiae  mihi  Adalwardus  epi- 
scopus-"^  intulit,  quem  vobis  teste  ^,  qui  ordination!  eius  inter- 
fuistis,    Sictonensis   ecclesiae  consecravi  pontificem.     Quem 
dum  barbara  gens   sibi  preesse  nollet^,  Scariensem^  eccle-  20 
siam    invadere   cepit.     Peto  igitur,   ut  nuncium  meum,  qui 
illuc  iturus  est,  ad  Dalbogiensem^"  velitis  episcopum*  diri- 
gere\     Hec  habui   de   synodo   quae    dicerem,    cum   et  alia 
multa  sint,  quae  fastidii  causa  omitto. 

LXXYII''^.    Isti^'  vero,   quos  metropolitanus  ad  gentes  25 
ordinavit,  plures  sunt^^;  quorum  sedes  et  nomina  didicimus'^ 
ipso  narrante.     In  Daniam^  itaque  novem  constituit,  Ratol- 


a)  Edbertus  B;  Ekbertus  C;  sonst  stets  Eilbertus,  vgl.  das  Register.  b)  Fa- 
riensis  B2.  c)  contemsit  B2.  d)  liuiusm.  reced.  omnino  consilio  B2.  e)  ibi 
.5  2.       f)  aliarum  litterarum  exemplar  Bl.  30 

76:  a)  Cap.  CCV.  Bl.  C(l).2;  Jcein  neues  Kap.  in  B2.  (C2).  b)  am  Rande 
in  Bl^:  Exemplar  litterarmii  Adalberti  archiepiscopi.  c)  necnon  et  univ.  B2. 
d)  ecclesiae  fehlt  B2.  e)  W.  fehlt  Bl.  f)  E.oskildensi  Bl^;   scheldensi,  mit 

anderer  Tinte  korr.  Roscheldensi,  Bl^.        g)  Slasuich  B2;  Sleswig  C.         h)  animo 
percip.  ^1.      i)  testibus  B2.C2.       k)  uellet  Bl;  noluit  B2.       1)  Scarensem  B2.  Zb 
m)  Dalbyensem  B  2. 

77:   a)  Cap.  CCVI.  Bl.  C(l).  2;    Cap.  XLIIII.  B2.  (C2).  b)  Plures  vero 

sunt,  quos  metrop.  ad  gentes  ordinavit  C.       c)  ipso  narr.  didic.  C.       d)  Dania  C. 


1)  Eioald  S.  329,  N.  1  sieht  das  JEnd fragment  eines  Papsibriefes 
der  Britischen  Sammlung  fi'tr  den  Schluf^  dieses  Brief es  an.  2)  ^yil-  40 
helm.  (L).  3)  Zur  Sache  vgl  Scliol.  136  (131).  Die  dort  erzdhlten 
Ereignisse  haben  ivahrscheinlich  1064/65  stattgefiinden,  also  ist  die 
Schlesiviger  Synode  tcohl  1065  geplant  geivesen.  Vgl.  Meyer  von  Kfionau 
J,  416 ff.  mit  N.  45.  49.        4)  Egino.    Vgl.  ilUr  iJin  IV,  8.  9.  (L). 


LIB.  Ill,  CAP.  LXXV— LXXYII.  223 

fum*-^  ad  Sleswich^  civitatem^,  Oddonem^  ad  civita- 
tem^  Ripam,  Christianum  "^  ad  civitatem'^  Arhusin®,  Heri- 
bertum  ad  Wibergh^  civitatem^,  Magnum  monachum^-^ 
et   Albricum^-*    in    Wendilam    insulam^,    Eilbertum^    mo-  Schol.93. 

5  nachum^  in  Farriam  et  Fiunem^  insulas™,  Willelmum  in  in- 
sulam""  Seland^,   Eginonem°  in  SconiamP  provinciam.     In 
Suediam^  vero^  consecravitsex:  Adalwardum^  et  Acilinum^-^,  Schol.94. 
item  Adalwardum'^  et  Tadicum^,  necnon  Symeonem*-^  atque 
lohannem^  monachum^^.     In  Norwegiam""  duos  tantum  ipse 

10  consecravit,  Tholf  "^  et  Sewardum^-^^.    Ceterum  aliunde  ordi- 

Schol.  93.    Albricus*  Magno  successit^^  (^l^), 

Schol.  94  (94).    Adalwardus  senior  utrique*  prefectus  est  Go- 
thiae,  iunio  rad  Sictunam^  et  Ubsalam^  directus  est^,  Symon®-^  ad 
Scritefingos  ^,  lohannes  ^^  ad  insulas  Baltici  ^  maris  destinatus  est 
15  (B  P.  2.C). 

a)  Ratolpum,  von  zweiter  Hand  korr.  Rodolphum,  B lb ;  Rotulfum  B2.  b)  Slas- 
uich  B2;  Sleswig  C.  c)  civit.  nur  B  1,  fehlt  B  2.  C.  d)  Cristianum  B  la;  Cristier- 
num  B  lb.  e)  Arusiam  B  1 ;  Arhus  B  2.  f)  Wybergh  B  lb;  Viburg  B  2 ;  Wibergon  C. 
g)  monachum  nur  Bl,  fehlt  B2.  C.       h)  Albrittum  B2.       i)  insulam  nur  Bl,  fehlt 

20  jB2.  C.  k)  Eabertuin  B2.  1)  Fiuniam,  korr.  Fioniam,  £lb;  Eabert.  in  Fionem 
insulam  et  Falstriam  B2;  Finnen  02.  m)  insul.  B,  fehlt  C.  n)  Selandiam^l. 
o)  Egmonem  51b;  Eigin.  CI;  Eigmon.  C2.  p)  Scaniam  B.  q)  Sueoniam  Bl. 
r)  vero  fehlt  Bl^.  s)  Accilin.  B2.  t)  Simeon.  B2;  Simon.  C2.  u)  loann.  B2, 
mon.  fehlt  daselbst.       v)  Nordweg.  JB  lb.  C.       w)  Tholff  JSlb.2.      x)  Siuardum  B2: 

25  Schol.  94:   a)  senior  et  iunior  uterque  J51a;    utrique  fehlt  B2;   utique  C2. 

b)  Sict,  et  fehlt  JB2;  Sictonam  C.  c)  Ubsa  Bl>^;  Upsalam  B2;  Ubsolam  C.  d)  est 
fehlt  BU.  e)  Simon  B2.C2.  f)  Scricflngos  B2.  g)  Baltici  fehlt  B2;  Bait.— 
destin.  est  fehlt  C. 

1)  Ratolf  unterschreibt  im  J.  1053  (?)  die  GriindungsurJcunde  von 

30  Goseck  (Hamburg.  UB.  I,  n.  76;  SS.  X,  143  f.)  als  Bremer  KanoniJcer; 
1072  war  er  bei  der  Weihe  der  Mindener  Kirclie  zugegen  (Hermann, 
de  Lerbelce  bei  3Ieibom,  SS.  rer.  Germ.  I,  498).  Vgl.  unten  IV,  3.  (L). 
2)  Die  gleichen  Nachrichten  iiber  Oddo  und  die  drei  folgenden  Bischofe 
in  IV,  2.  3)  Als  monachus   bezeichnet  ilin   audi  Schol.  105  (103). 

35  4)  Ein  Albericus  unterschreibt  1059  unter  den  prepositi  die  Uric, 
Hamburg.  UB.  I,  n.  80.  (L).  5)  Den  alteren,  nach  III,  15  (14)  ff.  in 
der  ersten  Hal  fie  der  50  er  Jahre  geiveiht  und  nach  Schiveden  entsandt. 
6)  Acilinus  unterschreibt  unter  den  prepositi  die  Urkunde  Adalberts 
Hamburg.  UB.  I,  n.  82,  vermutlich  vom  J.  1059.  (L).    Vgl.  unten  IV,  23. 

40  7)  Adalward  der  JiAngere  mufi  nach  Adalberts  Brief  im  vorigen  Ka- 
pitel  vol'  1065  geiveiht  loorden  sein;  7nancherlei  fiber  ihn  im  4.  Buch. 
8)  Tadico  unterschreibt  als  presbyter  die  Uric.  Hamb.  UB.  I,  n.  80 
vom  J.  1059;  vgl.  unten  IV,  30  (29).  (L).  9)  Mit  seinem  eigentlichen 
Namen  Stenphi,  unten  IV,  24.  (L).  10)  lohannes,  mit  eigentlichem 

45  Namen  Hiltinus,  war  von  1053  (?)  an  Abt  von  Goseck,  SS.  X,  145, 
N.  49.  Die  Uric.  Hamburg.  UB.  I,  n.  101  vom  11.  Juni  1069  unter- 
zeiehnet  er  noch  (oder  wieder?)  als  solcher.  1071  erscheint  er  (SS.  VI, 
698;  SS.  XXIII,  96)  als  episcopus  Bircensis,  tvas  er  nach  SS.  X,  145 
zivei  Jahre  lang  ivar.  (L).       11)  Als  Thoolf  und  Siguardus  unten  IV, 

60  34  (33)  bezeichnet.  12)  Schol.  93  verzeichnete  Lappenberg  nur  als  Note 
im  Apparat. 


224  M.  ADAM  BREMENSIS 

natos,  cum  ^  satisfacerent  ^,  et  secum  tenuit^'  misericorditer 
et  abeuntes  dimisit^  hilariter;  sicut  Meinliardum*^-^,  Osmun- 
dum  ^,  Bernardum  et  Asgotum  aliosque  multos.  Preterea® 
Turolfum^  quendam  posuit  ad  Orchadas*.  Illucs  etiam 
misit  lohannem  in  Scotia  ordinatum  ^  et  alium  quendam  5 
Adalbertum,  cognominem^  suum^-^.  Isleph  ad  Island  insu- 
Schol.95.  lam'-'^.  Sunf^  episcopi  quos  omnes^  ordinavit^  XX,  quo- 
rum tres  abortivi^  et™  extra  vineam  ociosi^  remanserunt, 
sua  querentes,  non  quae  lesu  Christi^^.  Quos^  universes 
gloriosus^^  archiepiscopus  decenti  honore^^  habens  ad  pre- 10 
dicandum  barbaris  verbum  Dei  prece  et  premio^^  com- 
monebat^.  Ita  sepissime  vidimus  cum  septem^  aut  quin- 
que  stipatum  episcopis;  prout  ipsum  audivimus  dicentem 
absque  multitudine  esse  non  posse  ^^.  Cum^  vero  eos  a  se 
dimiserat,  solito  molestior'^-^^  videbatur  propter  solitudinem.  15 
Nunquam  tamen   carere   maluit^-^^  vel  tribus,    quorum  fre- 

Schol.  95  (94).     Vigesimus   erat  Ezzo*-^^,    quem  ipse^  ordi- 
navit  in  Sclavaniam^  (Bl^.2.  C). 

a)  cum  sibi  satisf.  C.  b)  tenuit  fehlt  B  !»;  miseric.  ten.  C.  c)  hylar. 

(hil.  C2)  dimisit  C.  d)  Meynh.  Bl\  Meinard.  C.  e)  pret.  5  lb.  2.  f)  Thurolf.  20 
Bl^.  g)  Illuc  —  cognom.  suum  fehlt  B2;  in  C  sind  die  Sdtze  so  umgestellt:  Orcha- 
das  et  alium  quend.  Adalb.  (cogn.  s.  fehlt).  Isleph  ad  Island  insulas.  Illuc 
etiam  —  Scot,  ordinatum.  h)  id  est  equivocum  steht  in  B  la  Uber  der  Zeile;  cognom. 
s.  fehlt  C.  i)  insulas  C.  k)  Sunt  enim  omn.  episc.  quos  ordin.  C.  1)  ordin. 
omnes  B2.  m)  et  fehlt  B2.  n)  quos  Bl.  o)  commendabat  B2.  p)  IIII  25 
aut  Y  B2,   durch  ivillMrliche  Anderung  von   Vedel.  q)  Cap.  XLV.  B2.  (C2). 

r)  mestior  esse  propter  solit.  videb.  C.       s)  voluit  B2. 

Schol.  95:   a)  Eizo  C.       b)  ipse  fehlt  B2.       c)  Slauiam  B2. 

1)  Fast  dieselhen  Worte  ohen  II,  49  (47),  S.  110/;.  2)  Er  ist 
wohl  Icaum,  ivie  Lappenberg  fur  moglich  Melt,  der  Meinhardus  pres-  30 
byter  der  Uric.  Hamburg.  UB.  1,  n.  101  vom  J.  1069.  Vql  Schol  148 
(142).  3)  Vgl  oben  HI,  15  (14).  (L).  4)  Vgl  unten  IV,  35  (34)  (L).  — 
Maurer,  BeJcehrung  II,  617.  5)  Ob  dies  der  loJiannes  Scotus  (unten 
S.  225,  Z.  Sff.)  sein  hann,  ivie  Maurer,  Bekelirung  II,  585,  mit  N.  14: 
will,  ist  doch  recht  siveifelhaft ;  eine  andere  Identifizierung  Lappenbergs  35 
belcdmpft  Maurer  a.  a.  0.  In  den  einheimischen  Quellen  der  Orkneys 
werden   diese  ersten  Biscliofe  nicht  genannt.  6)   Wohl  derselbe  wie 

der  in  Schol.  148  (142)  genannte  Albertus.   (L).  7)   Vgl  unten  IV, 

36  (35).  (L).       8)  1.  Cor.  15,  8:  tanquam  abortive.       9)  Matth.  20,  3.  4: 
in    foro    otiosos.      Ite   .    .    in    vineam.      Vgl.   oben    S.  2,    Z.  13.    (L).  40 
Matth.  21,  39  (usw.):    extra   vineam.   (K).     Sachlich  gemeint  sind  Aci- 
linus    (IV,  23),    Tadico    (IV,  39^    und    vielleicht    lohannes  -  Hiltimus , 
S.  223,  N.  10.  10)  Phil.  2,  21:    Omnes  enim,  quae  sua  sunt,  quae- 

runt,  non  quae  lesu  Christi.     Ehenso  unten  IV,  21.  (L).       11)  Ebenso 
oben  II,  62  (60),  .S'.  122,  Z.  22 ;  III,  65  (64),  S.  212,  Z.  7.  (L).      12)  Vgl  45 
oben  S.  25,  .^.11.  13)  Die  Alliteration   prece   pretio   ist   hdufig  im 

Mittelalter.  14)   Vgl  III,  36  (35),  S.  179,  Z.  2ff.  (L).  15)  Siehe 

malle,   molestus   im    Wort-  und  Sachregister.         16)   Vgl  H.  Bre/3lau, 
Forschungen  z.  Brandenb.  u.  Preu/3.  Gesch.  I,  4.06  f. 


LIB.  Ill,  CAP.  LXXVII.  LXXVIII.  225 

quentissimi  erant  Tangwardus^  Brandenburgensis^-i,  vir  sa- 
piens et  comes  episcopi  etiam  ante  episcopatum ;  alter  erat 
Johannes,  quidam  Scothorum^  episcopus^,   Vir  simplex  et^iobi,i. 
timens  Deum',    qui   postea    in   Sclavaniam«  missus    ibidem 
scum    principe    Gotescalco^  interfectus    est;    tercius  Bovo^-3 
nomen  habuit,   incertum  unde  natus  aut  ubi  ordinatus,  qui 
se  tamen  peregrinationis  amore  lerosolimam  ter  accessisse 
lactabat,   indeque^^  Babyloniam^  deportatum   a   Sarracenis^ 
tandemque  solutum   multas  per  orbem  transisse  provincias.' 
loHos    tres,    cum    non  essent    eius    suffraganei\    comperimus 
eum,   quodi   sedes^  proprias  non  haberent,   maiori  fovisse 
dementia  ^ 

LXXyIII^    Eodemque    studio^    benignitatis    utebatur 
erga  Komanae    sedis   legates,    quorum   clientelam^   et  con- 

15  tubermum  in  summo  coluit  amicitiarum^  loco,  pariter  glo- 
riatus  se  duos  tantum  habere  dominos,  hoc  est  papam  et 
regem,  quorum «  dominio  iure  subiaceant  omnes  seculi  et 
ecclesiae  potestates;  illos  nimirum  sibi  esse^  timori  ac^  ho- 
nori.    Apparuit  hoc*  in  fide  viri,  quam  ita  integram  serva- 

20vit  utrisque,  ut  auctoritati^  apostolicae  nihil  preponens^ 
antiqui  honoris  privilegia  sedi  apostolicae  contenderet  Inte- 
gra servant  debere  eiusque  legates  summo  recipiendos 
amore  1  censeret.  Maiestatem"^  vero  imperatoriam  quanti 
taceret,   episcopatus   eius   testis   est,   ideo  vel  maxime  de- 

25  structus,  quod  a  fidelitate  regis  sui^  nee  minis  nee  blandi- 
mentis  prmcipum  rescindi  potuit.  Formidolosa  est«  enim 
mahs  regiaP  potestas^.  Unde  etiam  frequentes^  in  regno 
conspirationes  fieri  solent^  quibus  ipse  tamen  nee  in« 
verbo    communicare*   unquam  voluit.     Pro  cuius   fidei  me- 

2)  Vgl.  obenlll,  21  (20),  S.  164.  (L).     Ill,  51  (50),  .?  193/         3)  Nafh 

suspecfores  sunt,  semperque  eis  aliena  virtus  formidulosLTst,% 
Adam  Bremensis.  i  c 


226   M.ADAM  BREMENSIS  LIB.III,CAP.LXXVIIT-LIB.IV,CAP.I. 

rito  a  reffe   quidem  ut^  maior  domus^  in  palatio    constitu- 
tus    dono  eius  multa  bona^  lucrabatur  Bremensi  ecclesiae, 
de'quibus  supra«  plenius  dictum  est.    A  papa  vero  meruit^ 
hoc    dignitatis    privilegium2,    ut   totum   ius    suum   domnus 
apostolicus    in    ilium ^   transfunderet    successoresque    ems, 
adeo  ut  ipse§  per  totum  aquilonem,  in  quibus^  locis  opor- 
tunum  videbatur^S   sepe  invitisi  regibus  episcopatus  consti- 
tueret   ordinaretque   episcopos   ex  capella  sua,   quos  vellet 
electos     Quorum  ordinationes  vel  sedes,  quoniam  hue  usque    ^ 
distulimus,    non    incongruum   videtur   simul   etiam   de   situ  lo 
Daniae  vel  reliquarum,   quae  trans  Daniam  sunt,  regionum 
natura  describere^]. 

Si*^  placet  hic^  quarti  maneant  primordia  libri. 

DESCRIPTION  INSULARUM  AQUILONIS^ 

Jd     Provintia  Danorum  tota«  fere  in  insulas^  dispertita  15 
est,  sicut^  etiam  legitur  in  Gestis  sancti  Anscariij^-  .    Hanc 
autem  Daniam  a  nostris^  Nordalbingis  flumen  Egdore ^^^i" 
Schol.96.  mit,  qui^  oritur  in  profundissimo  saltu  paganorum  Isarnho   • 

Schol.  96  (95).     Saltus  Isarnho  a  stagno  incipit*  Danorum, 

disttocta  est   (et^-f  8'-   ',  f»P''""S  nostTisiehlt  AS        k)  Eydora  B3=-';  Egdora 

AB^'.  B 1^.  5 ;  Isoriiho  B  3^-^. 

Schol.  96:   a)  incipit  a  stagno  Bl^. 

ouia   omnis  fere  patria  ilia  in  msulis  est  constitiita.  (i.;.     ^0^'^^'' 
J^26  (28)7^.  32,  NA.       5)  Uher  den  Isarnho  vgl  Kohhnann  S.  109.     i 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONJS.  227 

quern*  dicunt  extendi*  secus  mare  barbarum  usque ^  ad 
Sliam  lacum.  Ceterum  flumen  Egdore^  descendit  usque 
in  ^  occeanum  Fresonicum,  quern  Romani  scribunt  Britanni- 
cum®.  Et^  prima  quidem  pars  Daniae,  quae  ludland^  dici- 
5  tur^,  ab  Egdore^  in  boream  longitudine  protenditur,  habens 
iter  tridui,  si  in  Funem^  insulam  divertis^  Si  vero"^  a 
Sliaswig^  in  Alaburg^  per  directum  ^  viani  metiris^,  quin- 
que*  aut  VII '^  babes  ^  iter  dierum.  Haec  est  strata*  Ottonis 
cesaris   usque  ^   ad   mare   novissimum  Wendilae,   quod^^  in 

10  hodiernum  diem  ex^  victoria  regis  appellatur  Ottinsand^. 
Latitude  ludland^  secus  Egdoram^  difFusior  est,  inde  vero 
paulatim  contrahitur  ad  formam^  linguae  in  eum  angulum, 
qui  Wendila  dicitur,  ubi  ludland*  finem  habet.  Inde^ 
brevissimus   in  Nordmanniam^  transitus'^  est  ^-2.     Ager    ibi 

i5sterilis;  preter  loca  flumini^  propinqua  omnia  fere  deser- 
tum^   videntur;    terra ^^    salsuginis^    et    vastae    solitudinis. 

quod*  Slia  dicitur,  [et^]  pertingit  usque  ad  civitatem  Sclavorum, 
quae  dicitur  Liubicen^,  et  flumen  Travennam  (A2.  Bl^.C), 

*)  quinque  in  Alaburch  aut  VII  in  Wendilam  habes^2,  in  AL 
20  und  in  Wend,  vom  Schreiber  uber  quinque  und  VII  nachgefragen. 

a)  et  extenditur  C.  b)  usque  —  lacum  vom  Schreiber  uber  der  Zeile  nachge- 
tragen  A2;  usque  ad  scagnum  (stagnum  J.3a';  scagum  J. 3b)  Danorum,  quod  Slia 
dicitur  A  3.  c)  Egdora  5  3c.  5.  C;  Eydora  5  3<i-f.  d)  ad  JS3c-f.  e)  Brittann. 
J.2.  £la;   Brictann.  £lb.        f)  Et  quid,  prima  J.3a.a'.  51a;  At  S3c-f.        g)  lud- 

25  lant  J.  2.  8a;  ludlandia  vel  lucia  (liicia)  (d  und  t,  c  und  t,  u  und  u  wechseln)  B; 
Jutland  C.  h)  vocatur  £3i>-f.  i)  Egdora  51.4.5.  C;  Eydora  5  3d-f.  k)  Fimeu 
J.3a'-b;  Fiuniam  51.3b;  Funiam  5  3ti-f.4;  Fioniam  55,  diese  vollen  latinisierten 
Formen  stets  in  B;  Fiunem  CI;  Finnem  0  2.  1)  diuerteris  C2;  divertaris  55. 
m)  autem  BC.         n)  Sliaswich  ^3;  Sleswich  51;  Sleswiga  5  3"-?.  5;  Slasuich  5  4. 

30  o)  in  Alab.  lehlt  BC.  p)  directam  ^3.5  lb.  3<i-f,  q)  mecieris  (met.  A  3b)  .4  3a.  b; 
mearis  J.  3*'.  r)  sex  (VI  A3)  J.  3.  5.  s)  VI  dierum  habens  tunc  in  Wendilam 
.4  3;  sex  dierum  habes  iter  (it.  hab.  51b)  5.  t)  sfta  (sturta)  Al;  stata  (statura) 
A2;  stacio  J.  3.  u)  usque  ad  mare  novissimum  folgt  hier  ivieder  in  AS^-o^';  quod 
usque  in  C.       v)  ex  vict.  regis  fehlt  B3<^-f.       w)  vocatur  Ottensant  ex  vict,  Ipsius 

35  cesaris  A3;  Otte  Oddesund,  Otte  getilgt,  Bl-^;  0ddesund53b;  Oddesunt51b;  Ottin- 
sund  appell.  C;  Oddesunt  (Ottesund  5  5)  appell.  5  3<!-f.  4.5.  x)  ludlant  A2.  3a-a'; 
lutlandie  sive  lucie  (d  und  t,  c  und  t,  u  und  ii  wechseln)  B;  lutland  C.  y)  Ey- 
doram  5  3<:-f.  z)  forma  Al.  a)  ludlant  J.  2.  3;  lutlandia  51a;  ludlandia  (lUdl. 
5  3e-0  die  anderen  Ess.  5,   daselbst  stets  die  vollen  Formen;   lutland  C.       h)  vier 

40  folgende  Buchstaben  sind  ausradiert  Al]  Ibi  C.  c)  Normanniam  A3;  Nordwegiam 
51;  Norweg.  (Norveg.)  5  3 — 5.  d)  transsitus  Al.  e)  est  fehlt  5  auPer  5  5. 
f)  fluminis  CI.  g)  deserta  (so  J.3a'-b.  C2),  vom  Schreiber  korr.  desertnm,  J. 3a. 
h)  terra  fehlt  A  3a.  a'. 

Schol.  96:  a)  qui  A2.        b)  et  fehlt  BU,  in  A2  ist  die  Stelle  abgeschnitten, 

45  c)  Lubicen  5  la ;  qua  die  .  .  cen  ist  in  A  2  erhalten. 

1)  usque  —  Ottinsand  fast  wortUch  dben  II,  3,  S.  63.    Deut  84,  2 

(usw.):   usque  —  novissimum  (K).  2)   Vgl.  unten   Kaj).  11,  8.240, 

Z.  11  ff.        3)  ler.  17,  6:    In  terra   salsuginis   et  inhabitabili ;   Deut. 

32, 10:   in  loco  horroris  et  vastae  solitudinis.   (K).     Oben  II,  68  (66), 

50  S.  128,  iV.  4. 

15* 


228  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  I. 

PoiTo  cum  omnis^  tractus  Germaniae^  profundis  horreat* 
saltibus,  sola  est  ludland^  ceteris  horridior^,  quae  in  terra ^ 
fugitur  propter  inopiam  fructuum,  in  mari  vero  propter 
infestationem  pyratarum.  Yix  invenitur  culta  in  aliquibus 
locis ,  vix  humanae  habitacioni  oportuna  '^.  Sicubi  vero  5 
brachia  maris  occurrunt,  ibi®  civitates  habet^  maximas. 
Hanc  regionem^  quondam  cesar^  Otto'  subiciens  tribute'^ 
Schol.97.  in  tres  divisit^  episcopatus^,  unum  constituens"^  apud  Slias- 
wig^,  quae  et  Heidiba^  dicitur^,  quam^  brachium  quoddam 
freti  barbari  alluifi,  quod  incolae^  Sliam  vocant,  undo  et  lo 
civitas  nomen  trahit.  Ex  eo^  portu  naves  emitti  solent* 
in  Sclavaniam*  vel  in  Suediam^  vel  ad  Semland"^  usque ^ 
Schol.98. 99  in   Greciam.      Alterum    fecit "^   episcopatura   in    Eipa,    quae 

Schol.  97  (98).     Primus   in    Sleswich    episcopus  Haraldus^-^ 
erat,  secundus  Poppo,  tertius  *^  Rodulphus^   (B^^-^^-^'^A).  i5 

Schol.  98  (102).     Primus^  in  Ripa  episcopus  Lyafdagus  erat*, 
secundus'' Othencarus^,  tertiusWal^,  quartus  Odo^  ^^S'^-^'-^'^- 
Schol.  99  (96).     De^  Ripa  in  Flandriam  ad  Gincfal*-^  velifi- 

a)  omnes  .  .  horreant  C.  b)  sieTw  S.  227,  Z.  38,  JV.  a.  c)  horridior.  Hec 
terra  A3.  d)  oport.  sit.  Ubi  vero  A3^'.  e)  ibi  fehlt  A2.  Bl^.  f)  habent  20 
A  3a-  a'.  B  3d-f.  g)  quond.  regionem  C.  h)  predictus  cesar  A  3.  i)  Ottho  B  4. 
k)  subic.  interduto  (nicht  ganz  deutlich,  auch  nicht  interdicto^  A  3^;  in  tribute 
J.3a'. b;  tribute  subic.  G.  1)  divisit  (dimisit?  A3^)  in  tres  episc.  A3,  m)  Unum 
constituit  B.  n)  Sliaswich  JL3a. a';  Sleswicli  Bl;  Slesuich  5  4.  o)  Heidbu  Bl^] 
HedbuJBlb;    Hetthbu  J5  3J-f ;    Heideby  £4.         p)  qr(quem)  4  3a.a'.  q)  aliud  25 

J. 3a  a'.  r)  incolae  fehlt  BC.  s)  quo  G.  t)  Slauan.  A3.  B4..C2.  u)  Sueo- 
niam  B.  v)  Seland  J.1;  Seralant  A2;  Semlandiam  5  1a;  Seinlandiam  Bl^.  3d-f; 
in  S.  5  3c-f.  4;  in  B  stets  die  voile  latinisierte  Form,  w)  vel  usque  B;  et  usque  C. 
x)  fee.  episc.  fehlt  C. 

Schol.97:   a)  Haroldus  5  4;    fuit  Harold.  5  3'i.         b)  Rodolphus  5  3*';    Ro- 30 
dulperus  5  3J-f. 

Schol.  98:   a)  Prim,  episc.  in  R.  fuit  Eyasda  5  3J-f.         b)  Othencanus  5  3*; 
sec.  (alter  5  3e.O   Othemarus  5  3d-f.  c)  Wallo  5  3d-f.  d)   Oddo   5  3d.f; 

Oldo  5  3e. 

Schol.  99:   a)  Cuicfal  C2;  Cinkfal  J. 41.  35 

1)  Martianus  Capella,  De  nuptiis  VI,  §  663:  Germaniae  omnis 
tractus ;  die  Fortsetzung  der  Stelle  ist  unten  Kap.  20  zitiert.  Vgl.  Kohl- 
mann  S.  34  und  oben  S.  75,  N.  5.  2)  Vgl.  oben  II,  8,  S.  64.  3)  Vgl 
oben  S.  57,  N.  1.  4)  Vgl  oben  II,  22  (19),  S.  80,  Z.  8f.  5)  Hored. 
Schol  97  und  98  sind  nicht  von  Adam.  6)  Ekkehard-  Esico  ist  hier  40 
ausgelassen.  7)  Folgbert  (Folgh'act)   ist  hier  nicht  genannt;    vgl 

oben  S.  85,  JV.  5.  8)  Dies  nicht  von  Adam  herriihrende  Scholion  steht 
aufSer  in  den  G-Hss.  Adams  (darans  bei  Albert  von  Stade  SS.  X  VI, 
340)  gesondert  in  der  Hs.  J.  41  der  Stockholmer  Kgl  Bibliothek  in 
Schrift  des  14.  Jh.  Facsimile  bei  Steenstrup,  Danmarks  Biges  Historic  45 
I,  695,  Druck  bei  Langebek,  SS.  rer.  Dan.  V,  622.  Zur  JErlduterung 
vgl  zuletzt  J.  Knudson,  Lodsboger  i  Oldtiden  og  Middelalderen.  Tids- 
skrift  for  Sovdsen  LXXXIIII  (Kopenh.  1913^,  1^.,  S.  9—18.  K.  setzt 
das  Schol  aber  zu  frilh  an,  es  ist  nicht  alter  als  etwa  1200  —  1230. 
9)  Uber  Sinkfal  s.  v,  Bichthofen,  Fries.  Bechtsqiiellen  S.  VIII,  N.  50 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  229 

civitas   alio    cingitur*  alveo,  qui^  ab  occeano  influit  et  per 

quern   vela    torquentur  in  Fresiam*'   aut   certe    in  Angliam  Schol.  100. 

vel   in  nostram"^  Saxoniam^     Tercium^  voluit  episcopatum 

esse  in®  Arhusan^,    et  hanc^  fretum  quoddam  a  Fune^  di-  Scnol.lOl. 

Scari^  potest  duobus  diebus  et  totidem^  noctibus.  De  Gincfal^ 
ad  Pro]  in  Angliam  II  diebus  et  I*  nocte.  Illud  est  ultimum 
caput  Anglie  versus  austrum  ^,  et  est  processus  illuc  de  Ripa 
angulosus  inter  austrum  et  occidentem.  De  Prol  in  Britanniam^ 
ad  Sanctum  Mathiam®   uno   die.     Inde   ad  Far^  iuxta  Sanctum 

10  lacobum  tribus  ^  diebus  et  tribus  noctibus.  Inde  ad  ^  Leskebone 
duobus  diebus  et^  duabus  noctibus,  et^  est  processus  iste  angu- 
laris  totus'^  inter  austrum  et  occidentem.  De  Leskebone^  ad 
Narvese  ^  tribus  diebus  et  tribus  noctibus,  angulariter  inter  orien- 
tem    et    austrum.      De   Narvese^   ad    Arragun*"    IIII^^   diebus    et 

15  1111°^  noctibus,  angulariter  inter  aquilonem  et  orientem.  De" 
Arragun  ad  Barzalun"  uno  die  similiter  inter  aquilonem  et 
orientem.  De  Barzalun^  ad  MarsiliamP  uno  die  et  una  nocte, 
fere  versus  orientem,  declinando  tamen  parum  ad  plagam  austra- 
lem.     De  Marsilia^   ad   Mezcin   in   Sicilia   IIII^^'   diebus    et  IIIF^" 

20  noctibus,  angulariter  inter  orientem  et  austrum.  De  Mezcin^  ad 
Accharon^  XIIII  diebus  et  totidem  noctibus  inter  orientem  et 
austrum,  magis  appropiando*  ad  orientem"  (G). 

Schol.  100  (97).     Ad^-*   A[n]gliam   f[lantibus]    euris    [triduo 
ve]la  pan[duntur]    (A  2)  . 
25  Schol.  101.      Primus^   in   Arusia    episcopus  Reginbrundus * 

erat,  secundus  Ghristianus  (E'd^-^^'"^). 

a)  tangituT  BC.  b)  que  B 1*.  c)  Friseam  A  3 ;  Fresiam  vel  in  nostr. 
Saxon,  vel  certe  in  Angliam  BC.  d)  nra:  (der  letzte  Buchstabe  ist  unleserlich) 
A3>^',  narrate  ^.3^'.       e)  Tert,  voluit  (volunt  J.  3a')  esse  episc.  J.  2.  3;  T.  episc.  vol. 

30  esse  B  3b.  J-f.  4;  Tertium  vero  in  C.     f)  Arhusa  J.  1;  Arhuson  A  3a.  a';  Aiusia  B  stets; 

Arhusen  C.       g)  et  in  hunc  J.3.       h)  a  Funella  Fune  4  3*;  Fiune  CI;  Finne  0  2. 

Schol.  99:   a)  ueUcari   CI.         b)  II.  J. 41.         c)CuicfalC2;   Cinkfal^41. 

d)  Brittann.  ^41.  e)  Matthiam  C2;   I  die  ad  s.  M.  Ail.  f)  trib.  dieb.  et 

fehlt  C2.         g)  ad  fehlt  C2.  h)  ct  —  angul.  totus  fehlt  C2.  i)  et  totus  est 

35  iste  proc.  angul.  Ail.  k)  Leschebone  CI.  1)  Ncruese  C2.  m)  Langebek; 
Arrugen,  korr.  Arrugun,  CI;  Arrugnen  C2.  n)  Inde  ad  Barzalim  Lang.  o)  Bar- 
salun  C2;  Barzalim  Lang,  p)  Marsili  Lang.  q)  Marsili  ad  Mezin  Lang,  r)  Me- 
zin  Lang.       s)  Accaron  Lang.       t)  appropinquando  Lang.       u)  austrum  C  2. 

Schol.  100 :   a)  das  Schol.  ist  in  A  2  nicht  rot  umrdndert,   damit  sogleich  als 
40  neiier  Zusatz  gekennzeichnet. 

Schol.  101:  a)  Reginbr. —  Primus  in  Wendila  episcopus  (Schol.  105^  fehlt  jBSa', 
Schol.  101  und  105  sind  daselbst  in  eins  zusammengezogen. 

1)  Nicht  ganz  richtig;    Lizard  Point  und  Landsend  liegen  siid- 
licher  als  Praiole.        2)  Herkommlich  als  Ferrol,  Frov.  Coruna,  erhlart. 
45  Nicht    vielmehr    Capo    de    Vdres?  3)    Skandinavisch   Niorvasund, 

strictum  mare,  ivie  Albert  von  Stade  schreiht,  die  StrafSe  von  Gibral- 
tar. (L).  4)  Das  nicht  von  Adam  hcrriihrende  Schol.  ist  loortlich 
aus  II,  52  (50),  S.  113,  Z.  6f.  entnommen.  5)  Das  Schol.  nicht  bei 


230  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  I— III. 

rimit  brevissimum,  quod  ab  orientali ''^  pelago  ingrediens 
Schol.  103.  longis  ^  anfractibus  inter  Funem^  et  ludland^  protenditur 
in  boream  usque  ad  eandem  civitatem  Arhusan^.  A  qua® 
navigatur  in  Funem^  aut  Selands  sive  in  Sconiam^  vel 
usque  in  Norvegiam\  5 

11^.    Postea  vero    deficiente^  hoc  episcopatu^,   quem^ 

tercium   posuimus,   ludland^  duos^  solummodo   episcopatus 

retinuit,  Sleswicensem^  videlicet  ac  Ripensem,   donee  mor- 

'  tuo^  nuper^  Wal^",  Ripensi  episcopo^,  diocesis^  ilia  discreta^ 

est  in  IIII^^  episcopatus^,  auctoritatem  suam  prebente  archi-  10 
«;  h  1  104.  ^piscopo.     Qui  mox   consecravit  ^   in  Ripam^  Oddonem,  in 
IQ^      '  Arhusan"^  Christianum,  in  Wiberg^'  Heribertum,  in  Wendi- 
1am  Magnum,  cui,  dum°  post  ordinationem  rediret,  in  Albia 


Schol.  102  (99).      Inter    [Ar]husa[n    et   Wendi]lam   civ[itas] 
medi[a]  .  .  Wiberg  .  .   [a]pud  .  .  ta  .  .  .  si  .  .    (A2).  15 

Schol.  103  (100).     Inter*  .  .  Wen[dil]    .  .    pro   .  .  quod  .  . 
contra  .  .  sula  .  .  nal  .  .    (A2) . 

Schol.  104  (101).     Wen[dil]    .  .   [in]sula   .  .    tripartit   .  .   in 
osti[o]  .  .  mari  .  [oce]ano  .  .  [injgred  *  (A2) . 

Schol.  105  (103).     Primus   in  ^   Wendila   episcopus   Magnus  20 
monachus  erat^,  secundus  Albricus  (B3^-^^'^-^). 


a)  orientale  J.3«-»'.         b)  Funen  4  3a';  Fune  A  3^;  Fiunem  £1«.  CI;  Finne 
0  2.        c)  ludlant  A3^;  lutland  A3^'.  C;  ludlandium  £4.        d)  Arhusam  Al]  At- 
husen  J.3a-a'.      e)  aqua  4  3".      f)  Funen  4.3"';  Fiunem  CI;   Finnem  C2.      g)  Se- 
lant  4.2.3a'.      h)  Scaniam4.3.  £1.3b.e;  Sconiam,  korr.  Scauiani,  .B3f'-f;  Schaniam  25 
B  4. 5.      i)  Norweg.  A  3a- «'.  B  lb.  3d-f.  C  2 ;  Nordweg.  B  U.  C  1. 

2:  a)  Cap.  CCIX.  £  1.  C2;  kein  neues  Kap.  in  A3.  B  3'i.  C  1.  b)  hoc  defic. 
episc,  qiiod  4  3*'.  c)  lutland  C.  d)  solunim.  duos  4  3a- a'.  Bl^.  e)  Slieswi- 
censem4  3a;  Sliaswicensem  C.  f)  mortuo  —  Rip.  episcopo  fehlt  A3;  nuper  mortuo 
5  3<i-f.  C.  g)  Walriljpensi  41;  Wallone  (Vallone,  Walone)  B.  h)  ilia  dyoc.  30 
(dioc.)  4  3.  i)  in  quatuor  discr.  est  episc.  C.  k)  episcopatus,  scilicet  Eipen- 
sem,  Arhusensem,  Wibergensem,  quartum  in  Wendila  4  3,  daselbst  fehlen  die  Worte: 
auctoritatem  —  subrogavit  Albricum.  1)  Eipa  C.  m)  Arhusa  41;  Arhusen  CI; 
Arhusem  C2.  n)  Wiberch  4  2;  WyberghJ51b;  Wibergh  5  S^-f ;  Viburgh  £4; 
Wibergis  CI.       o)  cui  post  ordin.  cum  B;  cui  cum  post  ordin.  C.  35 

Schol.  103:   a)   Lappenberg   ergdnzte:   Inter   oceanum   et   Wendile   mare  pro- 
munctorium  Skagen,  quod  respicit  contra  insulas  aquilonales. 

Schol.  104:   a)  ingreditur  L. 

Schol.  105:   a)  in  W.  ep.  fehlt  B3<i.       b)  erat  fehlt  B3<',  daselbst:  Albericus. 


Lappenberg.    Schol.  101  unci  alle  folgenden,   die  nur  in  A2  oder  nur  40 
in  BS  uberliefert  sind,  sind  nicht  von  Adam. 

1)  Lucan.  Pharsal.  7,605:  longis  aufractibus.  (K).      2)  Vgl.  oben 
II,  46  (44),   S.  106/:  3)    Urn   1057—1060,    vgl.  oben  S.  167,   N.  6. 

4)  Vgl.  oben  III,  25  (24),  8.  167,   wo  auctorit.  —  archiepiscopo  ziemlich 
ivmiich.        5)   Vgl.  oben  III,  11  (70),  S.  223.  45 


DESCRIPTIO  mSULARUM  AQUILONJS.  231 

naufrago''^  subrogavit  Albricum^.     Hii  IIII^'^  episcopi^  tunc 
Ripensem'^  dono  Suein^  regis  sortiti  sunt  parrochiam^. 

III^.    Archiepiscopus^   vero    de  suis  clericis^  ordinavit 
in  Sliaswig*^  Ratolfum^   in  Seland  Willelmum,  in  Funem^  Schol.  lOG. 

5  Eilbertum,  quern  tradunt  conversum^  a  piratis^  Farriam^ 
insulam,  quae  in  ostio  ^  fluminis  Albiae  longo  secessu^  latet 
in  occeano,  primum^  reperisse  constmctoque  ibi  monasterio 
fecisse^  habitabilem.  Haec*  insula ^  contra  Hadeloam^  sita 
est.     Cuius    latitude*   vix  VIII    miliaria   panditur,    latitude 

10 IIIP^,  homines  stramine  fragmentisque  navium  pro  igne 
utuntur.  Sermo  est  piratas"^,  si  quando  predam^^  inde  yel^ 
minimam  tulerint^,  aut  mox  perisse  naufragio*i  aut  occisos 
ab  aliquo,  nullum  domum  redisse  indempnem.  Quapropter 
solent    heremitis    ibi    viventibus   decimas   predarum  offerre 

16  cum  magna  devotione*.  Est^'  enim  haec**  insula  feracis- 
sima  frugum,  ditissima  volucrum  et^  pecudum  nutrix;  col- 
lem  habet  unicum,  arborem  nullam;  scopulis  includitur 
asperrimis*,  nullo  aditu"  preter  unum,  ubi  et  aqua^  dulcis. 

Schol.  106  (106).    Primus  in  Fiunia  episcopus  Rehinherus^-^ 
20  erat,  secundus  Eilbertus  monachus  (BS^-^^J. 

*)  Haec  —  devotione  nur  Al—S,  fehlt  BC. 
**)  haec  insula  nur  A 1—3,  fehlt  BC. 

a)  pereunti  naufragio  A2;  naufragio  periens  J5  5.         b)  Albericum  £1^.  C2; 
vgl.  S.  230,  N  k.         c)  episcopi   fehlt  A  3.         d)  Rip.  parroch.    sortiti   sunt  dono 
25  Sueui  (Sueni  J.3a'-b)  tunc  temporis  regis,   ordinante  id  ipsum  ac  procurante  Bre- 
mense  archiepiscopo  A3.       e)  Sueni  J. 2. (3);  Suenonis  B. 

3:   a)  Cap.  COX.  Bl.  C2;    kein  neues  Eap.  in  JS  3>i-f.  CI.         b)  Archiep.— 

piratis  fZ. 5)  feJilt  A3,     c)  ecclesiis  B 3c-f.     d)  Sliaswich  A 2 ;  Sleswich  B 1^;  Sleswigh 

Bib;    Rotolphum  (Ratolph.  £  3'i)  in   Sl.   £3<i-f.4.  e)  Fiune  CI;    Finne  C2. 

30  f)  Fama  est  Farriam  AS.  g)  hostio  JB3J-f.  CI.  h)  recessu  (recessit  £1"; 

recessum,  korr.  recessu,  Bi)  AS.  BC.       i)  tunc  pr.  repertam  fuisse  (esse  J.  3b)  con- 

structoque  ^3.       k)  habit,  factam  esse  A  3.       1)  Hadeleam  J.  3.       m)  piratis  ^2. 

n)  pdca  (predicta)  A  3^;  praedictam  ASa-'-^.      o)  vel  fehlt  A2;  licet  A  S.       p)  abs- 

tulcrint  A3.         q)  naufrago  Al.         r)  Est  et  alia  insula  ferae.  .B5.        s)  et  fehlt 

35  J.  3.        t)  acerrimis  £3'i-f.  4.5.        u)  aditu  nisi  uno  C.        v)aqueJ.3. 

Schol.  106:   a)  Rcninherus  jB3ft. 

1)  Vgl  oben  S.  223,  N.l.  2)  Wattenbach  iibersetzt  mit  Beeht: 
"der,  ivie  man  erzdhlt,  ein  bekehrter  Seerduber  loar,  gegen  Lappenbergs 
Deutung:   fliehend  vor  den  Seerdubern.        3)   Uber  diesen  Bericht,  ins- 

40  besonde're  die  Ubereinstimmung  der  Grd/3enangaben  mit  der  heutigen 
Gro^e  von  Helgoland  vgl.  E.  Tittel,  Die  naiurlichen  Verdnderungen 
Helgolands  und  die  Quellen  iiber  dieselben  (Leipzig  1894^,  S.  18.  27. 
4)  So  statt  longitude.  Der  nur  in  ^  1—3  ilberlieferte  Satz  ist  von  Adam 
erst  in  a  bei  dessen  JEntstehung  eingefiigt,   das  erUdrt  diesen  Fliichtig- 

45  keitsfehler.  5)  Verderbt  axis  Reginbertus;  vgl.  oben  II,  55  (53),  S.  115, 
Z.  13  mit  N.  h. 


232  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  Ill— VI. 

Locus  venerabilis  omnibus  nautis,  precipue  vero  pyratis. 
Unde*  accepit  nomen,  ut  Heiligland^-^  dicatur.  Hanc  in 
Schol.  107.  Yita  sancti  Willebrordi^-^  Fosetisland**  appellari^  discimns^, 
quae  sita  est  in  confinio  Danorum  et  Fresonum.  Sunt  et 
aliae  insulae  contra  Fresiam^  et  Daniam,  sed  nulla  earum 
tarn  memorabilis. 

IIII^  Funis ^  insula  est  non  modica  post  earn,  quae 
Wendila^  dicitur,  in  ostio^  barbari  sinus  occurrens.  Haec® 
adhaeret  regioni,  quae  ludland^  dicitur ^^5  in  quam^  brevissi- 
mus  a  ludland^  transitus  ex  omni  parte;  civitas^  ibi  magna^  lo 
Odansue',  insulae  in  giro  parvulae,  omnes  frugibus  plenae^. 
Et  notandum  est,  si  per  ludland  in  Funem™  tenderis", 
directam^  in  septentrionem  viam  habes  *.  At^  vero  per 
Funem  transeunti  ad  Seland  oriens  in  faciem  currit^i.  Duo 
traiectus  sunt  in  Seland  "■,  unus  a  Fune,  alter  ab  Arhusan^,  i5 
pari  uterque*  distant*^  spacio.  Mare  natura  tempestuosum 
duplicique  plenum  periculo,  ut,  etiam  si  ventum  habeas 
prosperum^,  vix  effugias  manus  pyratarum. 

Schol.  107  (105).  [In  Vita  LJiudgeri  ^  .  .  .  **  Karoli  [tempore] 
quidam  Lan[dricus  nomine]  baptiza  .  .  .  episcopus^  (A  2).  20 

a)  unde  et  nom.  ace.  JB3c-f;  Unde  nom.  ace.  C.  b)  Heligland  u4  3a'.b,  am 
Rande  Heligeland,  A  3a' ;  Heilighland  B  !»;  Heilichland  B  lb,  c)  Willibrordi  A  2.  3*. 
d)  Fotislandt  BA;  appellatam  discimus  Fortisland  J5  3«-f.  e)  appelari  J.1.  f)  di- 
cimus  A3;  didicimus  C.       g)  Frisiam  AS. 

4:  a)  Cap.  CCXI.  Bl.  C(l).2.  b)  Finni  C2.  c)  Wendula  A3.  d)  in  25 
ostio  —  ludland  dicitur  fehlt  A3;  hostio  CI.  e)  haec  Al.  f)  Jutland  C.  g)  qua 
A3.  h)  a  Jutland  est  transitus  C.  i)  Civ.  A3.  Bl.  k)  magna  est  Odense  A3. 
1)  Odanswe  B  la,  Odansue  B  3J,  in  beiden  Ess.  iiber  der  Zeile  nachgetragen  vom 
Schreiber:  Othonia;  Othonia  (Odansue)  (so)  J5  3e-f;  Odansoe  id  est  Ottonia  B5; 
Odanse  C.  m)  Fiunem  CI;  Finnem  iisw.  stets  C2.  n)  tendis  A3;  tetenderis  30 
B.C2.  o)  directed  2.  B.Cl;  directo  C2.  p)  Aduo  (Aduero)  J.  3a;  Aduo4  3a'.b. 
q)  occurrit  BC.  r)  Selant  J.  3a. a',  g)  Arhusa  Al;  Arhuse  J.  3a;  Arhusen  J.  3a'.  C. 
t)  utrique  Bi.5.       u)  distat  C.       v)  procerum  Al. 

Schol.  107:   a)  f  als  Wortende  ist  sicMbar;   es  Tcann  wohl  kaum  mit  Lappen- 
berg:  narratur  erganzt  werden.       b)  epc  (episcopus)  J.  2;  Lapp,  ergdnzte:  baptiza[tus  35 
esse  abj  episcopo. 

1)  Diese  Etymologie  Adams  trifft  diesmal  anscJieinend  das  Bich- 
tige;  MullenJioff,  Deutsche  Alterkwiskmide  IV,  471.  2)  Vita  S.  Willi- 
hrordi  Kap.  10^  Jaffe,  Bihl.  VI,  47:  perveinfc  (Willibrordus)  in  con- 
finio Fresonum  et  Danorum  ad  quandam  insulam,  quae  a  quodam  40 
deo  suo  Fosite  ab  accolis  terrae  Fositeslaud  appellabatur.  Vgl. 
V.  Liudgeri  auct.  AUfrido  J,  19,  SS.  II,  410.  (L).  3)  Ndheres  iiber 

diese  unten   Kap.  16,    S.  243.  4)  Adam   hat  sich   oifenhar  Fi'inen 

nordUcher  vorgesfeUt,  als  dcr  Wirkliclikeit  entsjwicht.  (L).  Vgl.  Bjornho 
S.  149.  151.  5)  I,  22  (19),  GescMchtsquellen  des  JBist.  3Iimster  IV,  27  45 
(SS.  II,  410^,  ivo  es  lieiftt:  Cuiusdam  enim  principis  eorum  filium, 
Landricum  nomine,  accepit  a  fonte;  quern  sacris  litteris  imbutum 
ordinavit  presbiterum.  Qui  multis  annis  genti  Fresonum  in  doctri- 
nae  praefuit  studio. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUTLONIS.  233 

Y*.  Seland  insula  est  in  interiori  sinu  maris  Baltici  Schol.l08» 
sita,  quantitate  maxima.  Haec^  tam  fortitudine  virorum 
quam  opulentia  frugum  celeberrima  longitudinem  habet*^ 
bidui,  cum  latitude  fere  sit  aequalis.  Civitas  eius  maxima 
5  Roscald^,  sedes  regia^  Danorum.  Haec  insula  aequali  spa- 
tio  distans  a  Fune  vel  Sconia*  per  noctem  transitur^  habet- 
que  ab  occidente  ludland,  civitatem  Arhusan^  veP  Ala- 
burg'^  et  Wendilam^;  a  borea  vero'",  ubi  et  deserta  est, 
fretum  Nortmanniae";    a  meridie    autem  Funem   predictam 

10  et  sinum  Sclavanicum.  Ab  ortu°  respicit  promunctorium 
Sconiae,  ubi  est  civitas  LundonaP. 

Yl*.  Aurura  ibi  plurimum,  quod  raptu  congeritur  pi- 
ratico.  Ipsi  vero^  pyratae,  quos  illi  Wichingos^  appellant, 
nostri    Ascomannos^,    regi    Danico     tributum     solvunt,    ut 

15  liceat  eis  predam  exercere  a  barbaris,  qui  circa  hoc  mare 
plurimi®  abundant^.  Undo  etiam  contingit^,  ut  licentia^, 
quam  in  hostes  acceperunt,  sepe  abutantur^  in  suos;  adeo^ 
fide  nulla  utrique^  ad  invicem  sunt,  et  sine  misericordia 
quisque""    alteram,    mox   ut   ceperit,    in   ius    famulicii  vel^ 

20  socio  vendit  vel  barbaro.  Et  nmlta  quidem  alia  tam  in 
legibus  quam  in°  moribus  aequo  bonoque  contraria  Dani^ 
habent;    ex  quibus  niH  utile  mihi  visum   est  ut   dicerem^, 

Schol.  108  (107)^.     Inter^  Seland  et  Funem  insula  est  par- 
vula,  quam  Sprogam  dicunt ;  ea  est  spelunca  latronum  ^,  magnus 
25timor  omnium  transeuntium  (A  2. 3). 

Schol.  109  (108).  Primus  in  Selandia  episcopus  Gerbrandus^ 
erat,  secundus  Avocco,  tertius  Willelmus^    (B^^-^'-^-^). 

5:  a)  Cap.  CCII  (so)  BU;  Cap.  CCXII.  Bl^.  C(l).  2;  kein  neues  Kap.  in  AS. 
b)  hec  CI.         c)  habens  B4t.         d)  lloschald  A2;  Boschylt  J.3a;   Eoschilt  J.  3a  ; 

30  Hoskeld  iila.3d-f;  Roskelt  Bl^;  Roscheld  5  3b.  4;  Roscliild  C.  e)  regis  ^31.  a', 
f)  Sconia,  korr.  Scania,  A>,  so  J.  3a'.  B.  g)  pertransitur  J.  3a.  a'.  h)  Arliusen 
A3.  C;  Arusiam  civitatem  £3b-<i-f.  i)  vel  fehlt  BC.  k)  Alaburch  A2.3;  Ala- 
borgh  £la;    Alaburgh  jBlb.3^^-f;    Allaburgh  civitatem  5  4.  1)  Wend,  insulam 

jg  3b.  d-f ;    5gi  a  borea  und  a  meridie   beginnen  alle  mafigebenden  Hss.  netoe  Sdtze. 

35  m)  vero  fehlt  A  2;   vere  J.  3a.  a'.  n)  Nordniann.  ^2.3.  C;   Nordweg.,  Nordveg. 

(usw.)  B.        o)  ortu  quidem  resp.  C.       p)  Londona  51.3.5;  Londana54. 

6:  a)  Cap.  CCIII.  B  la;  Cap.  Ct'XIII.  B1^.C2;  kein  neues  Kap.  in  ^3.  CI. 
b)  enim  A2.3.BC.  c)  Winchigos  Al;    Niningingos  A3;    Wichinger  (?)  53b; 

Withingos  C2.         d)  Aschomann.  A2.         e)  plurimum  A3.  5  3fi-f.         f)  habund. 

40  ^  2. 3a,  C 1.  g)  contigit  ^  1.  5  4.  C  2.  h)  liceat  Al.  i)  abutuntur  A  3a.  k)  ab 
eo  J.  3a.  a',  1)  uterque  4  3"'.  51b;  utque  5  3'i-f ;  virtuteque  5  5.  m)  quisquia 
43a.a'.  n)\elfehltA3.  o)  in  Al— 3.  Bi. 5.  fefdt  Bl. 3. C.  p)  hab.  Dani4  3n.a'. 
q)  nichil  (nihil)  BC.       r)  dicem  51a;  dicerem,  korr.  dicemus,  51b. 

Schol.  108:  a)  das  Schol.  steht  in  A3  im  Text  am  SchluH  von  Kap.  6.      b)  Item 
45  a  Seland  et  Funen  A3. 

Schol.  109:  a)  erat  Gerbr.  5  3<^.f.       b)  Wilhelmus  5  3'i-f. 
1)  Vgl.  audi  oben  II,  40  (38),  S.  100,  Z.  16. 


/ 


234  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  VI— VIII. 

nisi  quod  mulieres,  si  constupratae^  fuerint^,  statim  ven- 
Schol.  110.  duntur;  viri'^  autem,  si  veH  regiae  maiestatis  rei  veP  in 
aliquo  fuerint^  scelere  deprehensi,  decollari  maiunt  quam 
verberari^.  Alia  non  est  ibi  species  penae^  preter  securem 
veP  servitutem,  et  tunc\  cum  dampnatus  fuerit,  laetum  5 
esse  gloria  est,  Nam  lacrimas  et  planctum  ceteraque 
genera^  compunctionis,  quae  nos  salubria  censemus,  ita 
abhominantur  Dani,  ut  nee  pro  peccatis  suis^  ulli  flere"^ 
liceat  nee  pro  caris  defunctis°. 

YII*.    A  Seland  in  Sconiam  traiectus  multi,   brevissi-  lo 
Schol.  111.  mus    in   Halsinpurg^,    qui    et    videri    potest.      Sconia^   est 
pulcherrima  visu  Daniae  provintia,  unde  et  dicitur^,  armata 
viris,   opulenta  frugibus  divesque^^  mercibus,  et  nunc  plena 

Schol.  110  (109).     Publica*-^  securis  in  foro  pendet  minitans 
reis  capitalem  sententiam,  qua^,  si  ita  contigerit^,  accepta  videas^^  lo 
moriturum    exultantem    ire   ad   supplicium    quasi    ad    convivium 
(A  2.  3;. 

Schol.  Ill  (111).     Ab^  hac^    insula^    primum    egressi    sunt 
Longobardi  vel  Gothi,  et  vocatur  ab  historicis  Romanorum  Scan- 
tia^  vel  Gangavia*'-^  sive  Scandinavia^-^.    Cuius  metropohs  civitas  20 
Lundona,    quam    victor   Anghae   Ghnud®   Britannicae   Lundonae 
aemulam  "^  esse  prece[pit]  ^  (A  2.  3j . 

a)  constrnpratae  A2.  i?3<-f;  stupratae  Bi.  b)  fucrunt  B3"-f.  c)  Viri 
J.  3a.  i?  1.4.  C2.  d)  simul  J.  3"- a',  lorr.  si  vel,  J.  3^',  e)  vel  fehlt  BC  au/ier  Bb. 
f)  in  A3  folgt  hier  Schol.  110  im  Texte.  g)  poenae  (mortis)  [oh^ie  Klammern  in  25 
B3oJ  £3c-<i-f;  poenae  sive  mortis  if3e.  li)  et  C.  1)  tunc  fehlt  C2.  k)  com- 
piinct.  genera  C.  1)  suis  nee  pro  caris  defunct,  ulli  fl.  liceat  JS5.  C.  m)  liceat 
flere  A  3a-  a'.       n)  in  A  3  folgt  hier  im  Texte  Schol.  108. 

7:   a)  Cap.  CCXIIII.  Bl.  C'(l).2.  b)  Halsinpurch  A2:    Halsingburg  A3. 

JSla.  3b;   Halsingburgh  Bl^;   Halsingeburg  C.         c)  Scon,  itaque  est  C.        d)  div.  30 
in  mere.  Al. 

Schol.  110:  a)  das  Schol.  steht  in  A3  im  Text  hinter  verberari,  Kap.  6,  N.  f. 
b)  quasi  ita  A3.        c)  contigit  A  3^.       d)  videns  A3. 

Schol.  Ill:   a)  das  Schol.  steht  in  A3  im  Text  am  Schlufi  von  Kap.  7,    hinter 
preponere.         b)  hanc,  n  getilgt,  A3>K        c)  Gangania  A3.        d)  Scandanavia  A3.  35 
e)  Chund  A3.       f)  pre  ce  ist  in  A  2  noch  erhalten;  iussit  emulam  esse  A3. 

1)  Nacli  Adams  Meinung.  2)  Die  ScJiolien  110  und  111  sind  nach 
der  tiberlieferung  wahrscheinlich  nicht  von  Adam.  3)  Ndmlich  Schcnien; 
siehe  S.  235,  Z.  df.  4)  lordanis  Gctica  passim  (A A.  V,  1)  nennt  sie 
Scandza,  Scandzia,  Scandia.  (L).  5)  Solinus  20,  7  (ed.  Mommsen-,  40 

S.  97/*    Gangavia  insula  e  regione  Germaniae;    20,  8:   De  Germanicis 
insulis    Gangavia    maxima    est.  Q>)   Paidns   diac.  Hist.  Lang.  I,  1 

(SS.  rer.  Langob.  8.  48):   Winnilorum,   hoc  est  Langobardorum,   gens 
.  .  .  ab  insula  quae  Scadinavia  dicitur  adventavit.  (L).    VgJ.  Mi'dlenhoff, 
Deutsche  AUerUimsJmnde  11^,  Sb^ff.        7)  Vgl  oben  II,  22  (19),  /S'.  80:  45 
Chive,  aemula  sceptri  Constantinopolitani,  und  daselbst  N.  4. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  235 

ecclesiis.  Sconia  bis  tantum  habet  in  spacio  quam^  Seland,  Schol.  112. 
hoc  est^  CCC*^^  ecclesias^,  cum  Seland  dicatur  habere  di- 
midium,  Funis  terciam  partem.  Sconia''  est  pars  ultima 
Daniae,  fere  insula;  undique  enim^  cincta  est^  mari,  preter 
5  unum  terrae  brachium,  quod  ab  oriente  continens^  Sueo- 
niam^  disterminat^  a  Dania.  Ubi^  sunt  profundi^  saltus 
montesque  asperrimi,  per  quos  a  Sconia  in  Gothiam  ne- 
cessario  iter  agitur,  ut  dubites,  utrum  levius^^  sit  marino 
discrimine    terrestre    periculum    vitare,    an    istud    illi    pre- 

10  ponere^ 

YIII^    In  eadem  regione  Sconia^  nemo  adhuc  episco- 
pus   fuit   incardinatus,    nisi   quod  ab  aliis  partibus  quidam^  Schol.  113. 
venientes   interdum   illam^   procurabant   diocesim.      Deinde 
Selandensis*^  episcopus  Gerbrand^  et  post  eum  Avoco  simul 

15  gubernabant  utrasque^  ecclesias.  Nuper  vero  mortuo  Avo- 
cone^  rex  Suein^  parrochiam  Sconiensem  in  duos  episco- 
patus  segregavit*,    unum   [id   est  Lundensem^-^]  Heinrico'  1060/61. 

Schol.  112  (110).     Primus^   in   Scania   episcopus   Bernardus 
erat,  secundus  Henricus,  et  Egino  (BS^''^^-^~^). 

20  Schol.  113  (112).      Sci[licet]'^   Lif[dag],    Pop[po],    Odink[ar], 

[Gotejbald  et  (?)  [Ber]na[rdus]  el  .  .  ie  .  .^  (A2). 

a)  ut  C.        b)  Seland.    Haec  est  Habet  A  3a',  Haec  est  getilgt.        c)  Scania 

usw.  B  stets;  Scon,  insula  est  ultima  fere  pars  Dan.  C.       d)  enim  und  est  feJilen  C. 

e)  continet  Sueon.  disterminans  A2.         f)  Sconiam  A3;   Suediam  C.         g)  dister- 
25  minant  Bl^.       h)  ubi  BC.        i)  profundissimi  A2.       k)  sit  levius  C.        1)  in  A3 

folgt  Schol.  Ill  im  Texte;  proponere  £1«. 

8:   a)  Cap.  CCXV.  B1.C(1).2;    Kap.S  und  9  fehlen  in  A3.  b)  Scanie 

jB  1.3.4;    Scania  B5;    Sconiae  C2.         c)  aliam  i?3c.  ci.  f;   etiam  J5  3e,        d)  Gerbr. 

Seladensis  episc.  C.      e)  Gerbrandus  B.      f)  utramque  gub.  ecclesiam  C.      g)  Suem 
30  A2;    Sueno  B.       h)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  Al — 3;    id  est  fehlt  iJ3^'-f; 

Lundoniensem  U  1.3^.4.5;   Lundonensem  jB  3<^-f.       i)  Hcnric.  B  stets. 

1)  Eine   dhnliche  Beschreibung  DdnemarJcs   nacli   Kirclien   (und 
Schiffen)  gibt  die   Knytlingasaga,   SS.  XXIX,  21Qf.  2)  Ohen  II,  ^ 

55  (53),   S.  115   hat  Adam  gesagt,   da/3  Knut  d.  Gr.  Bischof  Bernard 

35  nach  Schonen  gesetzt  liahe.  (L).  Vgl.  II,  4,  S.  64,  Z.  11  f.;  II,  36  (34), 
>9.  96;  77,41(39),  /S'.  101.  2ki  quidam  geliort  Schol.  US.  3)  Urn 
1057;   vgl  ohen  S.  167,  N.  6.  4)  Fiir  Egino,  der  1072  starh,  ergibt 

sich  aus  dem  ndchsten  Kapitel  das  Jahr  1060  als  Anfang  seines  Bis- 
turns;   also  wird  die   Jcirchliche  Neuordnung  Schonens   nicht   sogleich 

40  nach  Avocos  Tode  er folgt  sein,  Anders  Dehio  1, 192,  mit  N.  7.  5)  In 
Lund  war  Rihcwal  ivohl  seit  1072  der  gegen  Hamburg -Bremen  er- 
wdhlte  Bischof;  vgl.  N.  Archiv  XXXVII,  SOiff.;  ebda.  XXXVIII,  746, 
n.  317;    Langebek,  SS.  rer.  Dan.  IX  (Register),  S.  592.  6)   Das 

Scholion  ist  nicht  von  Adam.        7)  Das  Scholion  gibt  die  Erlduterung 

45  .zu  quidam  in  Z.  12.  Uber  die  einzelnen  hier  genannten  Bischofe  vgl. 
die  in  N.  2  bezeichneten  Snellen.  8)  Nach  11,  64  (62),  S.  123,  Z.  22 

konnte  man  Gotescalcus  ergdnzen  tvollen;  aber  dem  tviderspricht  IV,  23. 


236  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  VIII— X. 

1060/61.  tribuens,  alteram  [id  est  Dalboiensem  ^]  Eginoni.  Yerum 
istum  ordinavit  arcliiepiscopus;  Heinricus^-^  apud  Orchadas*' 
ante  fuit*^  episcopus,  isque®  in  Anglia  sacellarius^  Chnud^ 
regis  fuisse  narratur^;  cuius  ^  tesauros  in  Daniam  perferens 
luxuriose  vitam  peregit*.  De  quo  narrant^  etiam,  quod  5 
pestifera  consuetudine  delectatus  inebriandi  ventris  tandem 
suffocatus  crepuit.  Hoc  et  de  Avocone  factum  esse  com- 
perimus,  similiterque  de  aliis.  Egino^  vero  cum  esset  vir"^ 
sapiens^  in  litteris  et  castitate  insignis,  tunc  etiam  totum  ^ 
studium  eius  exarsit  in  conversione  paganorum.  Quapropter  lo 
multos  adhuc  populos  ydolorum  cultui  deditos  ille  vir° 
Christo  lucratus  est,  illos  presertim  barbaros,  qui  PleicaniP-^ 
dicuntur,  et  qui  in  Hulmo^  insula  degunt  affines^  Gothis. 
Qui  omnes  dicuntur^  ad  eius  predicationem  conversi  ad* 
lacrimas  penitentiam  sui  erroris  ita  monstrasse",  ut  con-  i5 
fractis  statim^  ydolis  ultro  certarent  ad  baptismum^'.  Mox 
etiam  tesauros  et  omnia,  quae  habebant,  sternentes  ad 
pedes  episcopi  flagitabant'',  quo^  haec  ille''  dignaretur 
recipere^  Quod^  renuens  episcopus  docuit  eos  ex  eadem 
pecunia  fabricare  ecclesias,  egenos  alere  [ac^]  redimere  20 
captives,  qui  multi  sunt  in  illis  partibus. 

YIIII^.    Ferfcur  idem  vir  magnanimus  eo  tempore,  quo 

106G.  in   Suedia^    persecutio    maxima''    christianitatis    incanduit*, 

Scaranensem  ccclesiam  ceterosque  fideles,  eo  quod  pastore 

carebant,  frequenter  visitasse,  consolationem  ministrans  hiis,  25 

qui   in    Christum    crediderant,    et^   incredulis    verbum    Dei 

*)  exegit  A^.BC. 

a)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  A 1 — 3.  b)  Heinr.  autem  ap.  C.  c)  Archa- 
das  J.2;  Orchades  J5  5.  d)  fuit  ante  C.  e)  Isque  B.  f)  saccellarius  £1.3d-f.  5. 
g)  Chund  J.1;  Chnd,  vom  Schndber  Icon.  Chnud,  J.  2;  Kanuti  51.3c-f.  4;  Canuti  30 
Bb;  Knut  (regis  Kniit  0  2)  C.  h)  memoratiir  A2.  i)  Cuius  C.  k)  nar- 
ratur  BC.  1)  Esnio  ^3c-f.  \\\)  \ir  iehlt  B.  n)  sap.  et  litteratus  ac  casti- 
tate C.  o)  vir  ille  C.  p)  Pleichani  (PleJthani  J5  lb)  Bl.  C;  Bleychani  5  3^'-f ; 
Bleichani  £4.5.  q)  Ulmo  J.  2.  jS  a^'-^".  4;  in  ultima  Burgundeholma  insula  J5  5; 
Hulmo  i?  8b,  iiber  der  Zeile  nachgetragen  Burgundeholm,  so  hatte  die  Soroer  Hs.;  35 
in  (Burgingholm)  Ulmo  [soj  jS3''-f;  Hulmi  CI.  r)  affin.  Gothis  fehlt  C.  s)  di- 
cuntur feJilt  C.  t)  in  C.  u)  m onstraverunt  C.  v)  ydol.  statini  Bl.  w)  bapt. 
properare.  Mox  B'd'.i.b.  C.  x)  flagitarent  £  3b- ti-f.  4.  5.  y)  quo  fehlt  Bl»; 
quod  B  lb;  ut  B3 — 5.  C.  z)  dignar.  ille  B;  ille  fehlt  C.  a)  accipere  C.  b)  Quos 
BS'^-i.A;  Quae  B5.       c)  ac  fehlt  Al;  et  Bl^.  C.  40 

9:    a)  Cap.  CCXVI.  Bl.  C2;    keiii  neues  Kap.  in  CI;  das  Kap.  fehlt  in  A3. 
b)  Sueonia  (-niam  i?  lb)  B;  Suediam  C2.       c)  magna  BC.       d)  et  fehlt  £5.  C2. 

1)  Vgl.  iiber  ihn  31aurer,  Bekehrung  II,  585/1  2)  totum  stu- 

dium .  .  in  convert,  pagan,  und  dhnlich  oft  hei  Adam.    Siehe  das  Wort- 
und  Sachregister  unter  studium.         3)  Der  Name  ist  noch  Jebendig  in  45 
dem,   des  Lcin  (Begieningahezirk)  Blekinge.   (L).  4)  Vgl.  oben  III, 

53  (52),  S.  198. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  237 

constanter  annuncians.  Ibi  etiam  opinatissimum  Fricconis* 
simulacrum  in  frusta^  concidit.  Pro  quibus  virtutum  in- 
signibus  a  rege  Danorum  magno  deinceps^  vir  Dei  honore 
habitus,    defuncto    mox  pingui  Heinrico    utramque  Sconiae 

5  parrochiam'*,    quae    est   in   Lundona®  vel    Dalboia,   recepit  Schol.  114. 
gubernandam.     Qui   mox  Lundonae^  sedem^  suam    consti- 
tuit,  apuds  Dalboiam  vero''  preposituram  fratrum  regulariter 
viventium  esse  precepit.     Itaque  XII    annis  in  sacerdotio  ^  1060—1072. 
nobiliter  exactis  clarissimus  vir  ^  Egino  regressus^  a  Romana 

10  urbe,   mox  ut  domum   pervenit,   feliciter  migravit  ad  Chri-  1072. 
stum^.    Cuius^  obitus  et  Funensis  episcopi '"^  contigit  eodem  Schol.  115. 
anno,  quo  noster  excessit  metropolitanus^. 

X^.  Nunc  autem,  quoniam  locorum  se  prebuit  occasio*, 
ad   rem^  videtur   aliquid    de   natura  Baltici'^   m.aris   dicere.  Schol.  116. 

15  Schol.  114  (113).     [Lundo]na,    civitas   prima   Sconiae,    [tarn] 

longe*  .  .  [s]ita  est  ut  a  Dal[bo]ia  (A  2). 

Schol.  115  (114).  .  .  Funensis^  ille  .  .  .^  capitalibus  .  .  [a]b 
archiepiscopo  [suspenjsus  ^  ab  of[ficio],  cum  sic  in  .  .  us^  Ro- 
mam  ....  leret^,  vi[ta]  defun[ctus]  est  ^  (A '2). 

20  Schol.  116  (115).     Mare    orientale    seu   mare  Barbaram  sive 

mare  Scithicum  vel  mare  Balticum  unum  et  idem  mare  est*, 
quod  Marcianus  et  antiqui  Romani  Scithicas  vel  Meoticas  paludes 
sive    deserta   Getharum    aut   Scithicmn    littus    appellant'^.     Hoc 

a)  Friconis  B  S^-f.  5.     b)  frustra  Al.  Bl.  5.     c)  vir  Dei  deinceps  B3^-f.  4.  5. 
25  d)  parr.,  scilicet  Luadensem   et  Dalboiensem  (Dalboensem  C2)  gubern   jecepit  C. 

e)  Londona  £1.3b-d-f.  4;   Lundonae  et  Dalboiae  JSS.         f)  Londone  B;   Lunde  C. 

g)  sed.  episcopalem  constituens  apud  C.      h)  autem  B3^;  vero  fehlt  C.      i)  a  Rom. 

regr.  urbe  C.       k)  Christum,  eodem  anno  quo  noster  metr.  et  Fiunensis  (Finnensis 

C  2)  episcopus  decesserunt  C.        1)  Quibus  B  1^. 
30  10:   a)  Cap.  CCXVII.  S  1.0(1).  2;  £  3b-f.  5  haben  den  Titel:  De  mari  Baltico 

et  insulis  in  eo  et  regionibus  circa  illud;    Ann.Saxo:    De  Baltico  mari;    hein  neues 

Kap.  in  A  3^-^'.       b)  rem  pertinere  vid.  C.        c)  mar.  Bait.  jB  lb.  3d--f. 

Schol.  114:   a)  longe  a  mari  vermutete  Lappenberg. 

Schol.  115:   a)  in  Lappenberg,  das  ist  zweifelhaft.         b)  invitus?  invitatus? 
35  c)  ascenderet? 

Schol.  116:   a)  est  mare  £3^';  et  statt  est  jB3<i. 

1)  Dies  hann  doch  nur  auf  die  ganze  Bischofszeit  Eginos  gehen, 
nicht  allein  auf  die  Jahre  nach  dem  Tode  des  Heinricus  pinguis; 
danach  sind  hier  alle  Berechnungen  gegebeyt.      2)  Vgl.  ohen  HI,  63  (62), 

40  S.  208,  N.  4.  (L).  _  3)  MlberL  4)  VgL  ohen  II,  17  (15),  S.  12,  Z.  bf.: 
Et  quoniam  occasio  se  locorum  prebuit,  utile  videtur  exponere. 
5)  Vgl.  ohen  III,  lb,  S.  221  f.  6)  Die  Schol.  114—120  riihren  alle  nicht 
von  Adam  her,  haben  aber  unter  sich  auch  noch  verschiedene  Verfasser. 
7)   Vgl.  imlen  Kap.  20.   (L).     Auch  andere  Sdtze  und  Worte  des  Scho- 

45  lions  sind  aus  Adams  Text,  von  verschiedenen  Stellen,  genommen. 


238  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  X. 

Cuius  freti  mentionem  cum  supra  in*  gestis  Adaldagi  ponti- 
ficis  ^  ex  scriptis  Einhardi^  fecerira,  explanationis  more 
utor^,    ea,    quae'^    ille    per    compendium    dixit "^5    pleniori® 

Einh.v^^Kar.  Q^\r^^Yn.o  nostris  scienda  proponens^.  Sinus,  inquit^,  quidam 
ab  occidentali  occeano  orientem'^  versus  porrigitur.  Sinus  ille  ab  5 
incolis  appellatur  Balticus,  eo*  quod^  in  modum  baltei 
longo  tractu  per  Scithicas^  regiones  tendatur  usque  in^ 
Greciam,  idemque  mare  Barbarum  seu  pelagus  Sciticum^ 
vocatur   a  gentibus"^,    quas    alluit^,   barbaris.     Occidentalis 

SchoL  117.  autem    occeanus   ille    videtur,    quem    Romani   Britannicum  10 
scribunt,    cuius    latitudo    inmensa,    terribilis    et    periculosa 
complectitur^  ab  occasu  Britanniam,  quae  nunc  Anglia  dici- 


igitur  mare  ab  occidentali  occeano  inter  Daniam  et  Nordwegiam  ^ 
ingrediens  versus  orientem  porrigitur  longitudine  incomperta 
(B3^.^\^-^).  15 

Schol.  117  (104).  [In  hoc  occjeano^,  qui  an[te  commemora- 
bjatur,  insula  est  [modica,  q]ue  nunc  Far[ria  vel]  Heiligland 
[nomen  ha]bet.  Hec  dis[tat  ab  AJnglia  re[migatione  trjidui. 
Gete[rum  vici]na  est  Fre[sonum  terr]e  vel  nostre  [Wirrajhe,  ita 
.  .  deri^  pos  ....  ere°  su  .  e  .  .  e^  ab  in[sula],  que  [in  o]stio  20 
.  .  ore®  .  .  sita  .  .  olmo,  .  .  m  me  .  .  [v]ela  pan  .  .  r  usque  ad 
[banc  Fa]rriam  in[sulam,    de  q]ua  etiam  [supra  dix]imus  (A  2). 

*)  eo  quod  —  in  Greciam  niir  A 1 — 3,  fehlt  BC. 


a)  in  —  pontificis  jehlt  A3.  b)  ex  scripturis  fecerim  A3;    Eginardi  ^l^^; 

andere  Verderbnisse  in  B  3'i-f.  4.  5,       c)  utar  B;  utens  C.       d)  que  per  comp.  dicta  25 
sunt  A3.         e)  planiori  A3.        i)  proponere  J.  2.  3;  preponam  CI;  proponam  C2. 
g)  quidam  inquit  A2.  BC;  inquit  fehlt  A3.       h)  vers.  or.  A3.  C.       i)  Scitic.  A2; 
Cithic.  4  3a- a',      k)  ad  A3.      1)  Scytic.  £1«.  CI;    Scythic.  £lb.4.  C2.      m)  gent, 
barbaris  quas  alluit  B.        n)  aluit  A  3^.  B4.        o)  ab  occ.  complectitur  C. 

Schol.  116:   a)  Norweg.  B  3fi-f.  80 

Schol.  117 :  a)  A3  ?iat  im  Text  (Kap.  10,  S.  239,  N. i)  die  Worte:  In  hoc  occeano 
insula  est  modica  Heiligland,  de  qua  supra  dictum  est;  danach  ist  der  Wortlaut  des 
Satzes  in  A  2  hier  erganzt.  Das  Schol.  ist  in  A  2  nicht  rot  umrdndert.  b)  ita  quod 
fbesser  wohl  ut>  videri  ergdnzte  L.  c)  possit  iacere  L.  d)  super  mare.  Quidem  L., 
besser  ware  wohl  Item.  e)  dies  und  das  folgende  konnte  man  nach  den  Raumverhdlt-  35 
nissen  am  besten  ergdnzen:  in  ostio  Egdore  fluminis  sita  est  Holmo,  triduum  (oder 
biduum^  metiris  vela  pandens  iter  usque  usw.  Aber  eine  solche  Insel  Holm  an  der 
Eidermiindung  gibt  es  (wenigstens  heute)  nicht. 


1)  Ohen  II,  19  (16).  (L).        2)  Der  Satz:  eo  quod  —  in  Greciam 
kann   entweder  in  Al — 3  (a;  von  Adam)   nachtrdglich  zugesetzt   oder  40 
in  BC  (X;  vermutlich  audi  von  Adam)  nachtrdglich  getilgt  sein.     Vgl. 
auch  Kohlmann  S.  112  und  W.  SchlUter,  SB.  d.  gel  Estn.  Gesellsch. 
1902,  Dorpat  1903,  S.  12—18. 


DE3CRIPTI0  INSULAR  QM  AQUILONIS.  239 

tur.     A  meridie  Fresos^   tangit    cum   ea   parte   Saxonum^,  Schol.  118 


qui°  nostrae^  diocesi  pertinent®  Hammaburgensi^.  A  soils 
ortu  habet  Danes  §"  ostiumque^  Baltic!  maris  et  Nortraan- 
nos^,  qui  ultra  Daniam  consistunt.  Ab  aquilone^  vero  idem 
5  occeanus  insula s  preterlabitur  Orchadas,  delude^  infinitis'^ 
orbem  terrae  spaciis  ambit,  sinistrorsum  habens  Hyberniam"-^, 
Scothorum*^  patriam,  quae  nunc  Irland  dicitur,  dextrorsum 
vero  scopulos  Nortmanniae^,  ulterius^  autem  insulas  Island  ^, 
Gronland.     Ibi  terminaf^"  occeanus,  qui  dicitur  caligans. 

10  Schol.  118  (3).     Fresia^  regio  est  maritima,  inviis  inaccessa 

paludibus,  habetque  pagos  XVII.  Quorum  pars  tercia  Bremen- 
sem  respicit  episcopatum,  hiis  distincti^  vocabulis:  Ostraga,  Rustri^, 
Triesmeri^,  Wanga,  Herloga,  Nordi*^  atque  Morseti.  Et  hii  VII 
pagi  ecclesias  tenant  [circiter®]  L.    Hanc  Fresiae  partem  a  Saxonia 

15  dirimit  palus,  quae  Waplinga^  dicitur,  et  Wirrahae^  fluvii  ostia. 
A  reliqua  Fresia   palus   Emisgoe   termJnat   et  mare  occeanum^ 

Schol.  119  (4).    De  illis*-*  X[VII  pa]gis  quinque  pertin[ent  ad] 

Monasterie[nsem   episcopajtum,    quos    sanctus  [Liudgejrus,    illius 

20  lo[ci   prijmus   episcopus,    a   K[arolo]    imperatore    in    donati[one] 

percepit.    Sunt  his  disti[n]cti  vocab[u]lis:  Hug[merchi],  Hunusga^, 

Fpvilga^,  Emisga,  Federitga  et  insula  Bant]*^   M^y. 

a)  Frisos  A3;  tang.  Fresos  i5  3<i-f.  b)  Saxonie  C.  c)  que  A3.  CI,  in 
d   am   Rande   von  under er   Hand   saec.   XIII.   oder  XIV:    num    qui;    quae   (7  2. 

2  5  d)  nostrae  teUt  A3.  e)  pertinet  A3.  Bl^.  C.  f)  in  A3  folge^i  hier  im  Texte 

die  Worte  aus  Scfiol.  117,  daselbst  N.  a.  g)  denos  A3.  h)  host.  B3A-f.  CI. 

i)  Nordm.  A2.  B1.3.  C;   Nordimann.  A3;   Normann.  J5  4.  5.  k)  aquiloni  J.3-i. 

1)  Dora  (Oder  Deiri?^  ^3*;  Demum  J. 3a'.  m)  infln.  spatiis  orbem  terr.  ambit 
jBS'i-f;    spaciis  orb.   infln.   terrae  ambit  J? 4;    infln.   orb.   spac.    terr.   ambit  B5. 

30  n)  Hibern.  J.2.3a'.  Bl^.  o)  h  vielleicht  durch  Punkt  getilgt  in  Al;  Scottor.  A2; 
Scotor.  A3.  £3<!-f.  (7  2.  p)  Xordm.  A2.3.  Bl.  C;  Normanniae  (Norwegiae)  [so] 
£3d^f;    Normanniae  5  5,  q)Yslant^3«;    Isl.  et  (ac  £1")  Gr.JSC         r)  ter- 

minatur  C 

Schol.  118:   a)  distincta  B3.       b)  etwa  Kustrici,  getilgt,  dann  Kustrui,  B3»^; 

35  Rustrui  2?3a'-e.  f;  Rustiui  B3<^.       c)  Diesmeri  £3"-e.  f;  Dresmeri  B3^';  Dies  meri. 

Icon.  Dier  meri,  J5  3<i.  —  Wanga  steht  vor  Triesm.  in  B3.      d)  Norde  A2.       e)  cir- 

citer  fehlt  A  2,  hat  auf  dem  abgeschnittenen  Rand  schwerlich  Platz  gehabt.       f)  Wal- 

pinga  jB3.        g)  Wiserae  fluminis  £3.        h)  oceanus  B3. 

Schol.  119:   a)  das  Schol.  steht  in  A2  auf  fol.  10 1-  hinter  Schol.  118.      b)  husga 
40  (hunpsga?)  A  2.      c)  hinter  dem  f  ist  nichts  sicher  mehr  lesbar.      d)  unter  dem  Schol. 
steht  noch:  Sic  (Sicut)  .  .  pu  (?)  .  .  mandi  .  . 

1)  Adam  halt  naeh  verbreiteter  mittclalferlicher  Anschauung  Irland 
und  Schottland  fur  dasselhe  Land;  vgl.  Bjornbo  S.  156,  N.l.  2)  Nicht 
iveiter  nach  Norden,  sondern  nach  Osten,  nordlich  von  Norwegen;  vgl. 
45  unten  Kap.  87  (86)  folgende  und  die  fiir  das  Welthild  Adams  in  diesen 
Gegenden  grundlegenden Ausfuhrungen  von  Bjornbo  S.  11  Iff.  8)  Das 
Scholion  ist  schon  ohen  als  n.  3  (S.  itf.)  aus  B2.  C  gedruclct.  4)  Das 
ScJiolion  stammt  aus  der  V.  S.  Liudgeri  auct.  Altfrido  J,  19  (SS.  JJ,  410^, 
danacli  hat  schon  Lappenberg  den  zerstoHen  'Text  hergestelU. 


119. 


240  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XI— XIII. 

EinhardV.Kar.  xi^.  Quod  autem  dicit ^  eundem  siuum  londtudinia 
incompertae,  apparuit  noc  nuper^  in  sollertia  tortissimorum 
virorum  Ganuz  Wolf'^,  satrapae  Danorum,  sive  Haroldi®, 
regis  Nortmannorum^-^,  qui  magno  viae  labore  multoque 
sociorum  periculo  quantitatem  huius  maris  perscrutantes  6 
ancipitis  demnm  iactura  ventorum  ac  pyratarum  fracti 
victique  redierunt.  Affirmant  autem  Dani  longitudinem  huius 
ponti  sepe  a  pluribus^  expertam^,  secundo  flatu  per  men- 
Schol.  120.  sem  aliquos  a  Dania  pervenisse^  in  Ostrogard^  Ruzziae™-^. 

Einhard  ebda.  Latitudinem"  vero  ^  illam  ponit,  quae  nusquam  C  milia  passuum  10 
excedat,  cum  in  multis,  ait^,  locis  contractior  inveniatur.  Quod^ 
in  ostio""  eiusdem  sinus  videri  potest,  cuius  ab  occeano 
introitus^  inter ^  Alaburg*  [vel'^  Wendilam],  promunctorium 
Daniae,  scopulosque^  Nortmanniae^  tam  strictus"^  invenitur^, 
ut  facili  saltu^  per  noctem  carbasa^  traiciantur.  Item  egres- 15 
sus^  limitem  Danorum*  idem  pontus  late  brachial  tendit, 
quae^    denuo    contraliit  e  regione  Gothorum,  qui  a  latere^ 

Schol.  120  (116).     Ruzzia*  vocatur^  a  barbaris  Danis  Ostro- 
gard  ^,  60  quod  in  orients^  posita  quasi   hortus'^  irriguus  abun- 
dat  omnibus  bonis.     Haec  etiam  Ghungard®  appellatur,  eo  quod  20 
ibi  sedes  Hunorum^  primo  fuerit^  fA2.3J. 

11:   a)  Cap.  CCXVIII.  B1.C2;    Tcein  neues  Eap.  in  A3.  01.  b)  dicitur 

idem  (ydem  J. 3a)  sinus  AS.        c)  quondam  A3;    hoc  nup.  appar.  C.       d)  Ganuz- 
wolf  Al;   Ganur  Wolf  ^3a.b;   Gamir  W.  A3^';   Ganund  W.  jB  1*.  C;   Gannind  (?) 
W.  JBl^;    Gamund  W.  £3'i-f;    Gunun j j duudf  B 4 ;    Gauge  Rolf  £5.         e)  Haraldi  25 
£3d-f,4.         f)  Nordmann.  A2.S.  BC.         g)  ancupati  A'S^->^'.         h)  a  plur.  fehlt 
A3.         i)  exp.  ac  sec.  B.  k)  venisse  a  Dania  B3'^-L  1)  Ostrogart  J.  3a.  a', 

m)  E,uzie  J.3,  daselbst  jolgt  im  Text  Schol.  120;  Uuzzye  Bl^;  Russiae  Bl^.5. 
n)  Cap.  CCXIX.  Bl.  C  (1).  2;  ein  neues  Kap.  auch  in  A2,  nicht  in  A  1.  3.  o)  vero 
iam  dicti  ponti  ponunt  A3a-b;  Lat.  boream  dicti  ponti  ponunt  J.3a'.  p)  ait  fehlt  30 
^3a.a'.  q)  quod  BC.  r)  host.  £  3J-f.  01.  s)  iter  J[3a-a'.  t)  Alaburc  Al; 
Alaburch  J.3a-a',  u)  vel  (et  5  3c-f)  Wend.  J5C, /eM  ^1 1— 3.  v)  scopulasque 
Nordemanne  (NordomanuQ  J. 3a')  J.3a. «'.  w)  Nordra.  A2.  BO.  x)  trictus  Al. 
y)  inven.  —  carbasa  fehlt  £4.  z)  saltu  (cnrsu)   fsoj  jB3d-f,  daselbst   fehlt  per 

noctem.       a)  limitem  egressus  O.       b)  brach.  tenditque  den.  J.  3a- a'.  35 

Schol.  120:  a)  das  Schol.  steht  in  A3  im  Text,  siehe  Eap.  11,  N.  m;  Rusia 
^3.  b)  uo'-  ^3a;  vero  J.  3a'.  c)  orientem  ^  3b.  d)  ortus  J.  3a.  e)  .  .  gard 
A2;  Thungard  J.3a.  b;  Chunigard  Helmold.       f)  Hunnor.  J.  3a'.       g)  fuit  A  3^. 

1)  Harold  Hardrade,  also  vor  1066.  2)    Vgl,  ohen  II,  22  (19), 

S.  80.  (L).        3)  Vgl  unten  Kap.  33  (32),  S.  267,  Z.  15—17.        4)  Das  40 
Gehiet  von  Ddnemark  und  den   ddnischen  Insehi,   nicht  die   ddnische 
Mark.  (L).  5)  Auf  den  romischen  und  mitielalterlichen  Karten  lag 

der  Osten  ohen,  a  latere  hedeutet  also  hier:  ""auf  der  (rechten)  Seite',  im 
Silden.         6)  Das  Schol.  ist  nach   der  tiberlieferung   nicht  von  Adam. 
Das  wird  auch  dadurch  bestdtigt,  da/3  Ostrogard  hier  Ru/SIand  hezeichnet,  45 
dagegen  im  Text  IV,  11  und  II,  22  (19)  eine  Stadt  in  Ru/3land  (ohen 
S.'SO,  N.  3;.     Vgl.  Bjornho  S.  158. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS  241 

Wilzos^  habent.     Deinde  quanto  interius  vadit,  tanto  latius 
hinc^  inde  diffunditur. 

XII ^.     Hunc,  inquit^,  sinum  multae  circunsedent^  nationes.  ^^"^J^^J^*  ^^'"' 
Dani  siquidem    ac   Sueones^,   quos  Nortmannos  ®   vocamus,   et^  sep- 

5  tentrionale  litus°  et  omnes  in  eo  insulas  tenent^.  Ad^  litus^  australe 
Sclavi,  Haisti  aliaeque  diversae  incolunt  nationes,  inter  quas^  pre- 
cipuae^  sunt  Welatabi™,  qui  et  Wilzi^  dicuntur.  Dam°  et  Sueo- 
nes  ceterique  trans  Daniam  populi  ab  liystoricis  Francorum 
omnes  vocanturP  Nortmaimi  ^,  cum  tamen  Romani  scriptores 

10  eiusmodi'i  vocent  Yperboreos^,  quos  Martianus  Capella  ^ 
multis  laudibus  extoUit^ 

XIIP.  Itaque  primi  ad  ostium  predicti  sinus  habitant^ 
in  australi  ripa  versus  nos  Dani,  quos  luddas^  appellant, 
usque    ad  Sliam^  lacum.     Unde®  incipiunt   fines  ^  Hamma- 

15  burgensis  parrochiae^,  qui  per  maritimos  Sclavorum  popu- 
los  longo  tractu  porriguntur  usque  ad  Panim^  flumen^; 
ibi  est  limes  ^  nostrae^  diocesis.  Inde  Wilzi^  et  Leuticii"^ 
sedes^  habent  usque  ad  Oddaram°  flumenP.  Trans ^  Odda- 
ram'^    comperimus    degere    Pomeranos^;    deinde*    latissima 

20  Polanorum "^  terra  diffunditur,  cuius  terminum  dicunt  in 
Ruzziae^  regnum  connecti.  Haec  est^  ultima  vel"^  maxima 
Winulorum^  provintia,  quae  et  finem  facit^  illius  sinus. 

a)  Wirlos  AS.       b)  hie  B3'i-f.4.5. 

12:   a)  Cap.  CCXX.  JBl.  C(l).2;    kein  neues  Kap.  in  4  3.         b)  inquit  fehlt 
25  AS.        c)  circumcident  Bl^;   circurasident  5  3ti-f.  4.  5.  0  2.        d)  Sweonea  J.  3a.  a'. 

e)  Nordra.  A2.  BC;  Norm.  4 3a. a'.  f)  et  iehlt  O.  Ann.  Saxo.  g)  littus  et  omn. 
insulas  in  eo  tenent  J.  3;  litus  tenant  et  omn.  in  eo  insulas  C.  h)  At  £1.4;  at 
S3d-f;  ad  C.  i)  lit.  autem  austr.  C.  k)  quos  jB1.3d.  5.  C;  qu:s  jB3e.  1)  precipui 
(zweifelhaft  in  BU)  £1.5.  C.       m)  Welecabi  A3.      n)  Wlzi  (=  Vulzi)  A1.2.  Bl; 

30  uulzi  Einh.  B2;  uuUzi  Einh.  02;  Wlcri  43a;  Voltri  43^';  Wltri  43b;  Wilzi 
£3d-i.  c,  aber  am  Rande  steht  in  £3<i:  ita  in  Mss.  Vizi;  am  Rande  in  jB3e.  f;  MSC 
Vezi;  Ulzi  £4;  Valzi  B6.  o)  D.  vero  et  C.  p)  Nordm.  vocantur  C.  q)  eos 
modo  4  3a.b;  eos  vocent  4  3a'.      r)  Hyperb.  4  3a'.  £3d-f.4.5.  C2.      s)  extulit  BG. 

13:   a)  Cap.  CCXXI.  Bl.  C2;    kein  neues   Kap.   in  AS.  01.         b)  habitant 

35  steht  hinter  Sliam  lacum  0.        c)  ludtas  4  3a.  a';    Widdas  B1.3b.d;   Widdos  £3e.  f; 

Viddas  £4.5;  luthas  O.       d)  suam  43,  am  Rande  in  43a':  Sliam.        e)  unde  B. 

f)  toparchiae  42.  g)Pauim43a;  Canim  £  la.  3b.  d.  5 ;  Canum£lb;  Carrim 
£3e.  f.  h)  ft  41.2;  fluvium  4  3.  BO.  i)  limes  est  0.  k)  nostrae  fehlt  4  3a. a'. 
1)  Wl||Wilri  4  3a,  wi  durch  feine  Linien  durchstrichen;   Wilri  4  3a';   Wlwilri  4  3b; 

40  Wilzy  £lft;  Wiltzi  £  3e.  f.         m)  Lcnticii  4  3a;  Lentici  4  3a';  Leutici  £lb.  3'i-f.5. 

n)  sedem  £3'i-f.  4.5.        o)  Oddoram  4  2.  £;  Odorara  ^^orr.  Oderara  4  3a';  4  3.  0  2; 

Ogdoram  01.       p)  ft  41.2;  fluvium  BC.       q)  trans  C.       r)  Oddor.  42.  £;  Oder. 

43a. a';  Ogdor.  (Odor.  0  2)  autem  comp.  O;  comper.  zweimal  in  4  2.         s)  Ponicra- 

nos  41.2;   Panitranos  43.        t)  Deinde  43.  O.        u)  Polonorum  43;  Palanorum 
45  £3fi-f.  4.     V)  Rusie  4  3;  Russiae  £lb.  5;  Ruziziae  0  2,     w)  est  fehlt  A  3.     x)  et  C. 

y)  Vinulor.  ^A;or/-.  Winulor.  4  3 ^^  4  3;  Vinnulor.  £3'i-f.  4.5.     z)  illius  facit  sinus  0. 

1)  Vgl.  oben  I,  14  (16),  S.  19,  Z.  13 /f.  (mit  N.  i).  (K).  2)  De 

nuptiis   PhiloJogiae  et  Mercurii  VI,  §  664;    vgl.  665.  698.      Vgl.  audi 
Solinus  ed.  Mommsen''  S.  8Sf.  (L).      '    3)  Vgl.  oben  II,  21  (18),  aS'.  76; 
50  Schol.  70  (72),  S.  162. 

Adam  Bremensis.  16 


242  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XIV— XVI. 

XIIII^  At^  vero  ^  a  parte  aquilonari^  revertentibus  ad 
ostium  Baltici  freti**,  primi^  occurrunt  Nortmanni^,  deinde 
Sconia^  prominet  regio^  Danorum,  et  supra  ^  earn  tenso 
limite  Gothi  habitant  usque  ad  Bircam\  Postea^  longis 
terrarum  spatiis  regnant  Siieones  usque  ad  terram  femina-  s 
rum^.  Supra^  illas^  Wizzi™-*,  Mirri 5,  Lanii^-^,  Scuti''  et 
Turci°-^  habitare  feruntur  usque  ad  RuzziamP.  In  qua 
denuo  finem  habet  ille  sinus.  Itaque  latera  illius  ponti  ab 
austro  Sclavi^i,  ab  aquilone  Suedi  possederunt. 

XV*.    Asserunt  etiam^  periti  locorum  a  Sueonia^  ter-  lo 
restri  via*'  permeasse    quosdam'^   usque    in  Greciam.     Sed 
barbarae®  gentes,  quae  in  medio  sunt,  hoc  iter  impediunt^, 
propterea  navibus  temptatur^  periculum. 

XYI^.  Multae  sunt  insulae  in  hoc  sinu,  quas  omnes^ 
Dani  et  Sueones  habent  in  sua  ditione^,  aliquas  etiam  is 
Sclavi  tenent.  Earum  prima  est  in  capite  illius  fretiWen- 
dila^,  secunda®  Morse,  tercia  Thud^,  modico  ab  invicem 
intervallo  divisae.  Quarta  est  Samse^,  quae  opposita  est 
civitati  Arhusin^.     Quinta  Funis  \ 

14:   a)  Cap.  CCXXII.  B1.C2;    Jcein  neues  Kap.  in  Ad.  CI.  h)  Ac  3aa'.  20 

c)  aquilonali  £1^.4.  C;  aquilo  nati  £3d;  aquilonati  BS^-f.  d)  sinuses,  e)  pro- 
ximi  £3<'-d;  proxime  £  3  e- f.  f)  Nordm.  A  2.  3.  J5C.  g)  Scania  JS.  h)  pro- 
vintiaA2.  i)  Byrcham  £  la;  Birkam  CI.  k)  postea  A3a  a'.  £i,  4,  c.  1)  ilia  J.1; 
illos  J.3a.b.  m)  Wirsi  AS;  Wilzy  BU;  Wilzi  jBlb.  3<i.  C,  dhnlich  £3e.f.4.5, 
n)  MirRilami  J.1;    Mirrilami  J.  2 ;    Murtilani  A  3.  o)  Curtl  A3;    Thurci  £!«.  25 

p)  Rusciam  A  2;  Rusiam  AS;  Ruzliam  jB  la.  31.4;  Rurham  Bl^;  Uussiam  B5. 
q>  Slaui  J.3.  C2;    Sclavi  et  Suedi  ab  aquil.  possed.  B. 

15:  a)  kein  neues  Kap.  in  A  3.  BC.      b)  eciam  quidam  a  Suedia  AS.      c)  uia 
quosd.  usque  in  Gr.  permeasse  C.     d)  perm,  quousque  usque  ad  A.  3a;  perm,  usque 
ad  J.  3«',    quosdam   fehlt  daselbst.         e)  barbara  J.3a.         f)  impediunt  propterea.  30 
Propterea  nav.  J.  3a.         g)  temperatur  £3e-f;  tentatur  JB4.  C2,  Jcorr.  aus  vitatur, 
J54;  evitatur  B5. 

16:   a)  Cap.  CCXXII.  Bl.  C(l).2;   Jcein  neues  Eap.  in  AS.       b)  omnes  steht 
hinter  Sueones  C.  c)  dominatione  BS^-f.  d)  in  Wend.  A2.  e)  Secunda 

.  .  Tercia  usw.  A  1  und  die  meisten  Ess.      f)  Thund  (?  n  iiber  u  nachgetragen)  J.  2;  35 
Chud  A 3a. a',  richtig  in  AS^;   Thuthia  J5;   Thiut  CI;   Thuit  C2.         g)  Sase  A 3a; 
Sanse  A.3a'.  b;  Sampse  C.      h)  Arhusein  (?  i  iiber  e  nachgetragen)  A  1;  Arhu8anA2. 
CI;    Arhusen  J. 3a.  a'.  C2:   Arusiae  B.        i)  est  Fiunia  B;   Fiunis  CI;   Finnis  C2. 

1)  Der  ettvas  ungescliickt  gebaute  Satz  hedeutet:   '^Auf  der  Noi'd- 
seite  (der  Ostsee)  aber  begegnen,  tvenn  man  zum  Ausgang  des  Baltisclien  40 
Meeres  zuriickhelirt  (vgl.  S.  241,  Z.  12  f.),  zuersf  usw.        2)  Supra  be- 
deutet  ostlich  nach  Bjornbo  S.  161,  N.  2.      3)  Vgl.  iiber  sie  Kap.  19.  (L). 
4)   Vgl.  ebda.   (L).     Die  Wizzi  sind  offenbar  die  Wes'  bei  Nestor,  ein 
Stamm   der  Ostfinnen;   Zeu/3,  Die  Deiitschen   und  die  NacKbarstdmme 
S.  688.     Vgl.  Miillenhoff,  Deutsche  Altertumskunde  11%  71—73   iiber  id 
diese  Volker.       5)  Merens  bei  lordanis  Getica  XXIII,  116;  bei  Nestor 
II,  24  Merja.    Zeu/3,  Die  Deutschen  S.  688.  690.   (L).         6)  Ein  esth- 
niscJies  Volk  neben  Kurland;  ZeufS  S.  681/.   (L).     Miillenhoff  vermutet, 
es  masse   lami  (Jdmen   am  Ladogasee)   statt  Lami  bei  Adam  heifien, 
ivas  nicht  wahrscheinlich  ist.       7)  Ein  Stamm  der  Ostfinnen,  bei  Nestor  50 
a.  a.  0.  Czjud.  (L).        8)  Zeu/3  S.  689 :  die  Turd  vielleicht  in  Abo,  das 
finnisch  Turku  hei/3t,  oder  in  der  Landschaft  Tracia,   Tricatia  iiber 
der  Diina?    Vgl.  Schol.  122  (118).  (L). 


I 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS. 


243 


AC. 

sexta*  Seland,  septima,  quae 
illi   adhaeret^,    et   quarum  ^ 
supra   mentionem°  fecimus. 
5  Octavam  dicunt 


B. 

Selandia  sexta,  quae  illi  ad- 
haeret,  et^  quarum  supra 
mentionem  fecimus.  Septi- 
mam  dicunt 

illam,  quae  Sconiae®  ac  Gothiae  proxima^  Holmus^  appel- 
latur,  celeberrimus  Daniae  portus  et  fida  stacio  navium,  quae 
ad  barbaros^  et^  in  Greciam  dirigi  solent.  Ceterum  insu- 
lae^  Funi  adiacent  aliae  VII  minores  ab  euro^,  quas  supra 
lodiximus^  frugibus  opulentas,  hoc  est  Moyland\  Imbra""*, 
Falstra^,  Laland<^,LanglandP-^,  itemque^  aliae  omnes  sibi  vici- 
nae,  cum  Laland^  interius  vadat  ad  confinia  Sclavorum^-^. 


AG. 
Hae*  XY"  insulae 


B. 
Hae*  XIIII  insulae 


15  Danorum   regnum   aspiciunt,   omnesque   iam^  christianitatis 
titulo  decoratae  sunt.     Sunt'^  et  aliae  interius^,  quae  sub- 

a)  VI t»  Al.  b)  adherent  J.  3.  c)  memoriam  C.  d)  quarum  duarum 
statt  et  quarum  £4.  e)  Scaniae  B.  f)  prox.  est  que  H.  J.  3.  g)  a  barbaris 
BVo.  0  2.  h)  et  iehlt  EC.  i)  Fiuni  (Finni  C2)  ins,  alie  septem  adiac.  minores  G. 
20  k)  coro  4  3.  1)  Noylant  43*;  Noyland  43a';  Noiland  43b;  Moiland  C.  m)  In- 
bra  41;  Umbra  (so  4  3a';,  jcorr,  Ymbra,  4  3a,  so  CI;  Ybra  B.  n)  Faltra  41; 
Falstre  BC.  o)  Lalant  C.  p)  Langl.  iehlt  BC.  q)  it'que  4  3a;  atque  4  3a'; 
que  Iehlt  BC.  r)  Seland  £4.  s)  Slau.  4  3.  C  2.  t)  Haec  4  2.  £3d-f.  u)  XX 
4  3a- a'.       v)  iam  iehlt  4  3.       w)  Sed  et  alie  inter,  sunt  C. 


25  1)  Nur  Seeland  und  Funen  sind  oben  Kap.  4 — 7  genannt,  nicht 

eine  siebente  bei  Seeland  liegende  Insel.  Sprogoe  aus  Schol.  108  (107) 
kann  nicht  gemeint  sein,  da  dies  Scholion  nicht  von  Adam  herrilhrt 
und  jeden falls  der  A- Text  sich  nicht  darauf  heziehen  Jconnte;  auch 
spricht  der  Wortlaut  des  Textes  nicht  fiXr  eine  solche  Beziehung.    Adam 

30  irrt  sich  also,  er  hat  die  septima  noch  gar  nicht  genannt.  Der  B-  Text 
hietet  also  sachlich  unzweifelhaft  eine  Verhesserung,  die  aher  gegenuher 
AC  ebenso  unzweifelhaft  nicht  von  Adam  herrilhrt.  2)  Sollte  Adam 
hier  nicht  Bornholm  und  Gotland  (Gothiae  proxima)  in  eins  ver- 
schmelzen  lassen?     Gotland    ist  gar  nicht    bei  ihm  genannt,   aber  in 

35  Wahrheit  nach  Ausweis  der  Milnzen  und  anderer  Quellen  im  11.  Jh. 
der  gro/3e  Handelsmittelpunkt  gewesen,  von  dem  hier  die  Rede  ist.  Vgl. 
G.  Jacob,  Welche  Handelsartikel  bezogen  die  Araber  des  Mittelalters 
aus  den  nordisch-baltischen  Ldndern?  Berlin  1891.  Von  Bornholm 
ist  nichts  dergleichen  beJcannt.    Lonberg  S.  142  nimmt  Verwechslung  mit 

40  der  schwedischen  Provinz    Gotaland   an.         3)   Kap.  4,   S.  232,   Z.  11. 

4)  Imbra  ist  dasselbe  wie  Fehmarn  (unten  Kap.  18^;  der  Name  Ymbria 
fiir  Fehmarn  begegnet  z.  B.  in  den  schleswig  -holsteinischen  Urkunden 
und  Regesten  bei  Hasse  erstmalig  1234  (Hasse  I,  n.  52  Ij.  Adam  hat 
also   die  zwei  Namen,    die   ihm   wahrscheinlich  von  verschiedenen   Ge- 

45  wdhrsmdnnern    zukamen,    fijtr   zwei  Inseln   gehalten;    Bjornbo  S.  149. 

5)  Adam  hat  von  den  7  insulae  minores  nur  5,  in  BC  nur  4,  mit 
Namen  genannt,  Alsen  undAro  (und  in  BC  Langland)  uusgelassen.  (L). 

6)  Vgl.' S.  24:^,  Z.2hf  (L). 

16* 


244  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XVI— XVIII. 

iacent  imperio^  Sueonum,  quarum  veP  maxima  est  ilia, 
quae  Churland^  dicitur;  iter^  habet  octo  dierum;  gens® 
crudelissima  propter  nimium  ydolatriae  cultum  fugitur  ab 
omnibus.  Aurum^  ibi  plurimum,  equi  optimi;  diviniss^ 
auguribus^  atque  nigromanticis^  omnes  domus  plenae^  sunt,  5 
[qui^  etiam  vestitu  monachico  induti  sunt].  A  toto  orbe 
ibi°^  responsa''  petuntur,  maxime  ab  Hispanis°  et  Grecis. 
HancP  insulam  credimus'i  in  Vita  sancti  Ansgarii^  Chori'^ 
nominatam,  quam  tunc  Sueones  tributo  subiecerunt.  Una 
ibi^  nunc*  facta  est^  ecclesia,  cuiusdam  studio  negotiatoris,  lo 
quern  rex  Danorum  multis  ad  hoc  illexit  muneribus.  Ipse^ 
rex  gaudens  in  Domino  recitavit  mihi  banc  cantilenam^. 

XYII^  Preterea^  recitatum  est  nobis  alias  plures  in- 
sulas  in  eo^  ponto*^  esse^,  quarum  una  grandis  Aestland® 
dicitur,  non  minor  ilia,  de  qua  prius  diximus  ^.  Nam  §  et  15 
ipsi^  Deum^  christianorum  prorsus^  ignorant.  Dracones^ 
adorant  cum  volucribus,  quibus  etiam™  litant^  vivos  homi- 
nes, quos  a  mercatoribus  emunt,  diligenter  omnino  proba- 
tos,  ne  maculam  in  corpore  habeant°,  pro  qua  refutari 
dicuntur  a  draconibus.  Et  haec  quidem  insula  terrae  femi-  20 
narum  proxima  narratur,  cum  ilia  superior^  non  longe  sit^ 
a  Birca*!  Sueonum. 

XYIII^.    Illae^  autem  insulae,   quae  Sclavis  adiacent, 
insigniores   accepimus«  esse*'  tres.     Quarum   prima  Fembre 
vocatur.     Haec"^  opposita  est  Wagris*^,  ita^  ut  videri  possit  25 
ab  Aldinburg^,  sicut  ilia,  quae  Laland  dicitur^.    Altera^  est 

a)  Sueon.  imp.  C.  b)  vel  iehlt  A^.  C.  c)  Curland  ^3.  Bh.  C;  Kurland 
jB3d-f. 4,  d)  iter  octo  dier.  habens  (habetur  Bl^)  jB1.4.5.  C;  octo  diet,  iter  ha- 
bens  JB3d-f.  e)  Gens£.  f)  aurum  J.3a.  C.  g)  Divin.  S.  h)  auguriis  et  nigr.  J.1. 
i)  nigromaticis  A  1;  nicromant.  Bl^.  5.  C;  Necromant.  5  4.  k)  sunt  plane  jBI*.  C.  30 
1)  das  eingeklammerte  nur  BC,  fehlt  Al — 3.  m)  ibi,  iiber  der Zeile  nachgetragen,  Al, 
n)  mesa,  am  Bande  vom  Korrektor  rnsa,  J.  3a.  o)  his  panis  Al;  Ispanis  Bl^; 
Hyspan.  CI.  p)  Hanc  ins.  —  cantilenam  (Z.  12)  fehlt  AS.  q)  credimus  steht 

hinter   Ansgarii  J5  lb.  8d-f,   hinter  nominatam   C  r)  Cori  £  3'i-f .  5 ;    KorijB4. 

s)  nunc  ibi   £3d-f.  4.5.  t)   n   (non)   Al.  u)   est   fehlt   Al.  v)  Ipse  35 

enim  rex  C. 

17:  a)  Cap.  CCXXIIII.  Bl.  C(l).2;  kein  neues  Kap.  in  A3.  b)  Pret.  sunt 
et  alie  plures  ins.  in  eo  ponto  AS.  c)  eodem  C.  d)  porto  Al.  e)  Estland 
A2.  BC;  grand,  est  Lifflandt  Bl^.  f)  dixi  C2.  g)  Nam  fehlt  B.  h)  ipse 
B4:.  i)  Dominum  B  1^.4.  5.  k)  prorsus  fehlt  A2,  ignorant  ist  daselbst  vom  40 

Schreiber  iiber  der  Zeile  nachgetragen.  1)  drac.J.  3«  »'.  C.  m)  et  5  4.5.  n)  vivos 
litant  hom.  C  o)  habeant  fehlt  A  2.  p)  sit  fehlt  AS.  q)  abhirca  J. 2;  Byrcha 
JBla;  Birka  C. 

18:   a)  Cap.  CCXXV.  B1.C(1).2;    kein  neues  Kap.   in  AS.  b)  Illanim 

autem  insularum  B.C2.  c)  tres  esse  AS.  5  3c-f;    esse  fehlt  C.  d)  hec  Al.  45 

51a.  e)  uugris  (Wergris?)  Al;  Wasgris  A  2;  Wardgris  ^3a.  a'.  f)  ita  —  Laland 
dicitur  fehlt  0  2.  g)  Aldinburch  A  2;  Aldingburg  AS.  B5;  Aldinburgh  5  3d-f.  4. 
h)  Cap.  CCXXVI.  Bl.  C2;  ein  neues  Kap.  auch  in  A  2,  nicht  in  Al.  3.  CI. 

i;  Kap.  BO,  SS.  rer.  Germ.  ed.  Waitz  S.  60.  (L)  2)  Vgl  oben 
Scliol.  11  (12),  S.  72:   sicut  ille  superior.  50 


i 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  245 

contra  "Wilzos  posita,  quam  Rani  [vel^  Runi]  possident,  Schol.  121. 
gens^  fortissima  Sclavorum'',  extra  quorum  sentenciam  de 
publicis*^  rebus  ^  nihil  agi  lex  est%  ita^  [illi]  metuuntur^  prop- 
ter familiaritatem  deorum  vel  potius  demonum,  quos  maiori 
5  cultu^  venerantur  quam  ceteri.  Ambae  igitur  hae  insulae 
pyratis  et^  cruentissimis  latronibus  plenae  sunt,  et^  qui  nemini 
parcant^  ex  transeuntibus.  Omnes™  enim,  quos  alii  ven- 
dere  solent,  illi  occidunt"^.  Tercia^  est  ilia,  quae  Semland 
dicitur°,    contigua   Ruzzis^   vel^i   Polanis;   hanc'^   inhabitant  Schol.  122. 

10  Sembi  vel  Pruzzi^  ^,  homines  humanissimi,  qui  obviam*  ten- 
dunt  his*^  ad  auxiliandum,  qui^  periclitantur  in  mari  vel 
qui  a  pyratis  infestantur.  Aurum  et  argentum^  pro  mi- 
nimo  ducunt"^,  pellibus  abundant ^  peregrinis,  quarum^  odor* 
letiferum^    nostro^    orbi    superbiae*^    venenum    propinavit. 

15  Et  illi  quidem  uti^  stercora  haec^  habent  ad  nostram,  credo ^, 
dampnationem^,    qui    per   fas^    et   nefas    ad^    marturinam^ 

Schol.  121  (117).    Reune  insula  est  Runorum,  vicina  lumne* 
civitati,  qui  soli  habent^  regem  (A2.  Bl^.S^^'.  C). 

Schol.  122  (118).  De  quarum  laude*  gentium  Horatius^  in 
20  lyricis  suis  ^  ita  meminit :  'Gampestres',  inquit  ^,  'Scitae  ^  melius 
vivunt  et  rigidi  Getae,  quorum®  plaustra  vagas^  rite^  trahunt  de- 
mos, nee  cultura  placet  longior^  annual  Dos  est  magna  paren- 
tum  virtus;  et  peccare  nefas,  aut  precium  est  mori\  Usque 
hodie  Turci,  qui  prope^  Ruzzos^  sunt*,  ita  vivunt,  et  reliqui 
25  Scithiae  popuU  (A2.  Bl^S^-^'-^-^.  C). 

a)  vel  Runi  (Rugi  J55)  nur  BC,  nicht  A 1—3.  b)  fort,  gens  B;  fort.  Sclau.  gens  C. 
c)  Danorum  jB  la.  d)  pulbicis  J.1.  e)  licet  J.  2,  vom  Schreiber  iiber  der  Zeile  nach- 
getragen:  vel  lex  est;  est  lex  £4.  f)  ista  ita  J. 3;  illi  nur  BC,  fehlt  J.  1—3.  g)  me- 
tuunt  A  1,  vgl.  zuletzt  III,  62  (61),  S.  208,  iV^.  n;  metiuntur  A  2.  Bib;  menciuntur 
30  A  3a.  a' ;  mctiiitur  A  3b,  h)  cultu  ceteris  venerantur  C.  i)  et  fehlt  A  3a.  a',  k)  qui  et  BC. 
1)  parcent  J.  3a- a',  ^orr.  parcunt,  .4  3a;  parcunt  J33*i.  5.  C.  m)  Oinnes  —  occidunt /eftZt  C 
n)   Cap.  CCXXVII.    B1.C2;     ein  neues  Eap.   auch   in  A  2,    nicht   in  A  1.3.  CI. 

0)  appellari  solet  BC.     p)  Rutzis  A3;  E.ussis  Bl^.b;  Ruzis  CI.     q)  et  Polonis  C. 
r)  Hanc^2.  ^l-i.     s)  Pruczi.4.3a;  Prutzi  J. 3a'. b ;  Prussi£5;  Pruzci  C.     t)  obvium 

35  J51a.         u)  ad  aux.  hiis  C.  v)  qui  in  mari  pericl.  C.         w)  Aur.  argentumque 

^1.4.5.  C.         X)  due.  pro  min.  £3<i-'".4;    ducunt  fehlt  Bb.        y)  habund.  J.  2.  3*. 

CI.     z)  quorum  Bl.  C.     a)  odor  nostro  orbi  letif.  superb.  BC.     b)  lactiferum  Bl. 

3'i-f.  5;   lethifer.  A3a'.  £4;    laetifer.  C2.       c)  mo  (modo)  ^  3.      d)  superb.  /eAZt  J.  1. 

e)  \xt  A3.  BC.     f)  hec  ad  nostram  forte  habent  dampn.  C.     g)  adeo.i4  3b;  credo  fehlt 
40  J5  3e.  f. 5.       h)  perniciem  et  damnationem  B3'-^.      i)  fas  nefasque  C.      k)  per  Al. 

1)  marurinam  ^3a;    mardurinara  £1.3'i-f. 4;   vestem  anhel.  martur.  C. 

Schol.  121:   a)  luminne^la;  lumme  jB3a;  lunine  C2.    b)  regem  habent  Bl".  C. 

Schol.  122:    a)  gent,  laude  B3.      b)  Oracius  S  la.      c)  itaque  C.      d)  Scytae 

5  la.  3a.  a'.  e)  quaium  J.  2.  51a,  c,  der  Scholiast  (Adam)  hat  ivohl  so  geschrie- 

45  ben.     f)  vaga  B  3='.     g)  rite  A  2,  fehlt  £  la.  3.  C.     h)  longior  fehlt  B  3a.  a' ;  longa  B  la.  C. 

i)  anona  B  la.      k)  aput  J.2;   proprio  JB3J;   proprie  i?3«.  f.       1)  lluzzi  Bl>^;  Ruzi 

B  3a.  a' ;   sunt  Ruzzi  B  3<^-f. 

1)  Vgl  ohen  III,  31  (30),  S.  173,  Z.  12 f.       2)    tjber  Fruzzi  und 
Semhi  vgl.  MilUenhoff,  Deutsche  AUcrtumskunde  11^,  348/1        3)  Carm. 
50  III,  24,  7.  9-11;  14;  21  f.  24.   (L).        4)  Vgl  S.  242,  N.  8. 


246         M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XVIII.  XIX. 

vestem  anhelamus  quasi  ad  summam  beatitudinem.  Itaque 
pro  laneis  indumentis,  quae  nos  dicimus  faldones%  illi  offe- 
runt  tam^  preciosos  martures^  Multa*^  possent  dici®  ex^ 
illis  populis  laudabilia  in  moribus,  si  haberent^  solam  fidem 
Christi,  cuius  predicatores '^  immaniter^  persecuntur.  Apud  5 
illos^  martyrio^  coronatus  est  illustris°^  Boemiorum^  episco- 
pus  Adalbertus'^.  Usqiie  hodie  profecto  inter  illos,  cum 
cetera  P  omnia  sint^  communia  nostris,  solus ^  prohibetur 
accessus  lucorum  et  fontium,  quos  autumant^  pollui  chri- 
stianorum  accessu.  Carnes*  iumentorum  pro  cibo  sumunt,  lo 
quorum  lacte  vel^  cruore  utuntur  in  potu,  ita  ut  inebriari^ 
dicantur.  Homines  cerulei^,  facie  rubea,  et  criniti^.  Pre- 
terea^  inaccessi^  paludibus  nullum  inter  se  dominum''  pati 
volunt. 

XIX*.    Sunt    et   aliae   in   hoc  ponto^  insulae   plures^,  is 
ferocibus  barbaris  omnes^  plenae,  ideoque  fugiuntur  a  na'sd- 
gantibus.    Item  circa  haec  littora  Baltici  maris®  ferunt  esse 
Schol.  123.  Amazonas^-2,    quod^   nunc    terra    feminarum    dicitur;    eas^ 

Schol.  123  (119).  Gum  rex  Sueonum  Emund*  filium^  Amun- 
dum^  misisset^^  in  Scithiam^  ad^  dilatandum   imperium=  suum,  20 

a)  falcones  Bl^;  Paldones  C2.  b)  tarn  fehlt  B.  c)  iSfes  Al;  mardures  B; 
mardires  51b.  d)  Multa  ergo  poss.  C.  e)  dici  steht  Mnter  populis  jB3<i-f. 
4.  5.  C.  f)  de  B.  g)  horent  (honorent?)  J.  3*;    solam  Chr.  fidem  haberent  C. 

h)  persecutores,  vom  Schreiber  oder  von  gleichzeitiger  Hand  korr.  predicatores,  Al. 
i)  inaniter  A1.2.  3a.     k)  illos  enim  illiistr.  Boem.  episc.  Adalb.  martyr,  est  coron.  C.  25 
1)  coron.  mart,  est  jBI;    coron.  est  mart.  i?3d-f. 4.5.  m)   illustrissimus  Ad. 

n)  Boemorum   A3.B1.C2;    Bohemorum   ^S^-f.  4.5.  o)   Adelbertus  J.  3a- a'. 

p)  cetera  fehlt  C.     q)  comraun.  sint  nostr.  C.      r)  sol.  accessus  prohib.  C.     s)  acu- 
mant  polui  J.  3a;  auctumant  CI.  —  christian,  pollui  C.         t)  Cam.  eciam  ium.  C. 
u)  vel  cr.  zweimal  A2.        v)  inebriati  A  1.         w)  cnice  oder  cuice  mit  einem  Haken  30 
Oder  i  ohne  Punkt   uber  dem   n  oder  u  (~  crinice  oder  cervice  usw.)  A  3a;    cervice 
ul3a'.  b;  crinis  £4.      x)  preterea  .6  4.  C.      y)  in  accessu  AS.      z)  pati  dominum  C. 

19:   a)  Cap.  CCXXVin.  Bl.C  (1).  2;  kein  neues  Kap.  in  A  3.       b)  porto  A  1, 
ebenso  Kap.  17,  N.  d.      c)  Sunt  et  plures  al.  .  .  insulae  C      d)  omnes  fehlt  J.  3a.  a', 
e)  maris   longo   transitu  versus  CJ.3a'.b;   usque  AS^J  oriens  sunt  Amazones  35 
(Amazonae  J.  3')  A3,      i)  que  AS.BS^.o.      g)  Eas  £1.4;  et  eas  .B  3d-f ;  Quas  C. 

Schol.  123:  a)  Emundus  B.  b)  fll.  suum  C.  c)  Anundum  £la.3a';  Enun- 
dum  CI;  Emundum  C2.         d)  misisset  steht  Mnter  regnum  suum  C.  e)  Scyth. 

BU.  C.       f)  ad  —  suum  feJUt  B.       g)  regnum  C. 

1)  JEs  ist  wohl  an  Tdtoicierung  geclaclit,  wie  hei  Solin.  15,  3,  ed.  io 
Mommsen  ^  S.  82,  Martiamis  Capella  VI,  §  696.       2)  Die  gleiche  Fabel 
hringt  nach  dem  Bericht  des  Wulfstan  hereits  Konig  Aelfred  in  seimr 
Ubersetzung  des  Orosiiis,  vgl.  Dahhnann,  Forschungen  aiif  dem  Gebiete 
der  GeschicJite  J,  420.     Sie  ist  vermutlich  aus  dem  einheimischen  Namen 
von   Finnland,  Kainulaiset,   entstanden,   was   die  Sckweden   als  Qi<d?i'  45 
land  auffa/3ten,  Wulfstan  als  Mdgdhaland  ilbersetzte.  (L).     Vgl.  Miillen- 
lioff  11^,  10.      Ein  neuentdecl-tes    Zeugnis    liegt  ror    in    dem    Bericht 
des  Ahraliam  JaJcohsen   iiher  die  Slarenlande  Kap.  7,  Geschichtschr.  d. 
deutsch.  Vorzeit  2.  Gesamtausg.  Bd.  33   (Widiikind),   S.  142.     Wesiberg 
(vgl.  oben  S.  75,  N.  i)  S.  88  f.  sucht  die  Stadt  der  Weiber  itn  Gebiet  der  50 
litauischen  Stdmme. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  247 

aquae  gustu  dicunt*  aliqui  concipere.  Sunt  etiam,  qui  refe- 
runt^  eas  fieri  pregnantes  ab  his,  qui  pretereunt,  negocia- 
toribus,  vel  ab  his^,  quos  inter  se  habent  captives,  sive 
ab  aliis  monstris,  quae  ibi  non^  rara  habentur,  et®  hoc 
5  credimus  etiam  fide  dignius.  Cumque  pervenerint^  ad  par- 
turn,  si  quid^  masculini  generis''  est,  fiunt  cinocephali^,  si 
quid  feminini'^,  speciosissimae  mulieres^*.  Hae™  simul 
viventes  spernunt  consortia  virorum,  quos  etiam,  si  advene- 
rint,  a^  se  repellunt^  viriliter™.     Cynocephali  sunt,  qui^  in 

10  ille  navigio  pervenit  *  in  terram  feminarum.  Quae  mox  venenum 
fontibus  immiscentes  ipsum  regem  et  exercitum  eius  tali  modo 
peremerunt.  Hoc^  et  supra  diximus  ^,  et  ipse  Adalwardus  epi- 
scopus  2  recitavit  nobis,  haec^  et  aha  contestans  esse  vera*^ 
(A2.B1^.^^-^'.C). 

15  *)  J.3  hat:  mulieres.    Hec  secundum  opinionem.    Re  vera  enim 

singule   singulos   habent  viros,    sicut  in  epistola  ipsarum  ad  Alexan- 
drum   Magnum^  coutinetur.     Sic   enim    habet   inter   cetera:    'Si   n\^  Leo  archipresh. 
scire   conversacionem   nostram,   talis   est;    habitacio  nostra  est  ultra 
fluvium,  et  sumus  numero  feminarum  habitancium  CCXIIII   (lies  du-    . 

20  centa  quatuordecim  milia  mit  dem  Briefe),  que  non  sunt  coinquinate 
a  viris.  Viri  nostri  nullo  modo  habitant  inter  nos,  sed  ultra  flu- 
vium in  alia  parte.  Un  o  qu  o  que  ann  o  celebramus  festivitatem 
lovis  per  XXX  dies;  qui  vult  manere  in  leticia  cum  uxore  sua,  tenet 
eam  per  annum  unum;  quod  si  mulier  parturiens  peperit  masculum, 

25  tenet  eum  secum  pater;  et  si  feminam  peperit,  retinet  eam  pater 
secum,  et  post  septem  annos  reddet  (redet^S*;  reddit  ^S^'-b)  earn 
matri.  Cum  autem  pugnature  cum  aliquo  venimus,  sumus  numero 
decies  dena  milia  equitantes ;  alie  autem  custodiunt  insulam  nostram'. 
Ad  priora  revertamur.     In  predicta  insula  sunt  Cynocephali  usw. 

30  a)  aliqui  die.  C.  b)  referant  eas  irapregnari   a  pretereuntibus  neg.   C. 

c)  eis  C.  d)  rara  non  J.  3a- a'.  e)  et  —  dignius  fehlt  A3',  Et  hoc  eciam  credi- 
bilius  est  C.  f)  pervenerunt  J.3«-a'.  g)  siquidem  C2.  h)  generis  fuerit, 

cynoceph.  £C  i)  cinocephagi  J.  1 ;  cinoc.,  korr.  cynoc.,  A2,  so  BC.  k)  feminei  B. 
1)  mul.  nascuntur  £4,      m)  Hae  —  viriliter  fehlt  Ad.      n)  ad  Al.      o)  viril.  repel- 

35  lunt  C.       p)  qui  cap.  in  pect.  habentes  in  C. 

Scliol.  123:   a)  in  terr,  perven.  BC.  b)   Haec    L:    Hoc  —  vera   fehlt    C. 

c)  hoc  L.       d)  verissima  B. 

1)  III,  16  (15),  S.  157.  (L).  2)  Hier  Tcann  nur  der  jiingere  Adal- 
ward  gemeint  sein,  da  der  dltere  nach  IV,  23  und  Scliol.  136  (131)  schon 
40  vor  1066  gestorhen  ist.  Von  dem  jiingeren  Adalward  hei/3t  es  auch  IV, 
30  (29):  defuncto  apud  nos.  3)  In  dem  Alexanderroman  des  Archi- 
presbyters  Leo  Buck  III,  Kap.  25  (ed.  Pfister,  Sammlung  mittellateini- 
scher  Texte  von  Hilka  Heft  6,  S.  119  f.). 


248  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XIX.  XX. 

pectore  caput ^  habent^;  in  E-uzzia^  videntur^  sepe  captivi, 
et  cum  verbis  latrant  in  voce.  Ibi  sunt  etiam*^,  qui  dicun- 
Schol.  124.  tur  Alani  vel  Albani,  qui'^  lingua  eorum  Wizzi^  dicuntur^, 
crudelissimi  ambrones^;  cum^  canitie  nascuntur;  de^'  qui- 
bus  auctor'  Solinus  ^  meminit;  eorum^  patriam  canes  defen- 
dunt;  si^  quando  pugnandum  est,  canibus  aciem  struunt*. 
Ibi  sunt  homines  pallidi,  virides  et  macrobii™-^,  id  est  longi, 
quos  appellant  Husos^;  postremo  illi,  qui  dicuntur  Antropo- 
fagi°  et  humanis  vescuntur  carnibus.  Ibi  sunt  aliaP  monstra 
plurima,  quae  recitantur  a  navigantibus  sepe  inspecta,  quam-  lo 
vis  hoc  nostris  vix  credibile  putetur^i. 

XX*.   Haec^  habui,  quae  de  sinu  illo  Baltico  [vel^Bar- 
baro]  dicerem,  cuius*^  nullam  mentionem   audivi  quempiam 
fecisse®  doctorum   nisi  solum,    de  quo  supra  diximus,  Ein- 
hardum^^    Et  fortasse  mutatis  nominibus  arbitror  illud  fre-  i5 
tum^   ab    antiquis    [Romanis^J    vocari   paludes    Scithicas^-^ 

Schol.  124  (120).  Qui  lingua  eorum  Wilzi*  dicuntur,  crude- 
lissimi^ ambrones,    quos   poeta'^  Gelanos^  vocat  (Bl^.S^.^'-^.  C). 

a)  capud  Al.  b)  Rutzia  J.  3a- a'.  c)  sepe  videntur  J.  2.  3.  C.  d)  et 
(Et  A  3^)  J.  3a- a'.  5  4.5.  e^  qui  — ambrones  fefilt  im  Text  BC,  ist  Schol.  (124)  in  20 
£la.  3a.a'.  c.  Q.  f)  Wirzi  A3.  g)  ambiones  J.3a(?).b.  h)  de  quib.  auctor  Sol. 
meminit.  Cum  canicie  nascuntur  B.  i)  Sol.  auctor  C.  k)  Eorum  A3.  JB  la.  C2. 
1)  Si  B.C2.  m)  id  est  longi  ist  ilber  der  Zeile  vom  Schreiber  nachgetragen  Al, 
fehlt  A 2,  steht  im  Text  BC;  A3  hat  im  Text:  id  est  lenti.  n)  Busos  B;  Bus. 
appall.  C.  o)  antropophagi  £3d-f.  C.  p)  et  alia  A3;    alia  fehlt  B3'^-i.4.5.  25 

q)  putem  J.  3a';  videatur  B1.3<'-f.6;  videtur  Bi. 

20:  a)  Cap.  CCXXIX.  BU;  Capit.  CCXXVIII.  (so)  Bl^}  kein  neues  Kap.  in 
A3.  C.  b)  Hec  breviter  de  illo  sinu  (sin.  ill.  A3b)  Baltici  dixerim  J.3.  c)  vel 
Barb.  BC,   fehlt  Al — 3.  d)   cuius  —  Einhardum   fehlt  A3.   —    Einardum  JBl. 

e)  doct.  fee.  BC.       f)  fretum  fehlt  A  3.       g)  Romanis  BC,  fehlt  A  1—3.      h)  Scitic.  30 
A2;  Scythic.  £1.3d-f.4.  C. 

Schol.  124:  a)  Wiltzi  £3a;  Wiltri  5  3a';  vitze,  mit  KorreUur,  B3>\  b)  cru- 
del.  sunt  ambr.  jB3e.        c)  etwa  Getanos  B3<^. 

1)  Ahnlicli  iiher  die  Blemyae  (Blemmyae)  in  hmerafriJca  Solinus 
31,  5  (ed.  Mommsen^  S.  137^  und  Martiamis  Capella  VI,  §  674  (rec.  Ey/3en-  35 
hardt  S.  2dS) ;  vgl.  audi  Solinus  52,  27  C*S'.  187^  iiher  indische  Volker: 
ad  sermonem  humanum  nulla  voce,  sed  latratibus  tantum  sonantes 
rictibusque.  (L).  2)  Vgl.  oben  Kap.  14,  S.  242,  N.  4.  8)  Kap.  15,  5, 
S.  83.  (L).  4)  Solinus  15,  9,  S.  84.  (K).  5)  _  Vgl  Solinus  30,  9, 
S.  131;  30,12:  deinde  .  .  moDstrosae  gentium  facies,  aber  anders  als  40 
Adam.  Vgl.  iiher  alle  diese  Wundermenschen  Miillenhoff,  Deutsche 
AltertumsJcunde    11^,   49/.;    iiher    die    Hnsi    ehcnda   11^,  72,    N.  *. 

6)  Dieser  AusdrucTc  Adams  (ohen  11,  22  (19)^  kommt  loeder  hei  Orosius 
noch  hei  Solinus  nocli  hei  Martianus  Capella  vor,  aber  z.  B.  hei  Jordanes. 

7)  Nur  Geloni  Jcommen   nach  De  Vit,   Onomasticon  III  (=  Forcellini,  45 
Lexicon  IX),  222  hei  Dichtern  vor;    vgl.   Vergil.   Georg.  HI,  461,  unten 
Scliol,  134;  Lucan.  Fharsal.  Ill,  283.     Die  Gelani  hei  Ammian  17,  5,  1 
und  hei  Plinius  3,  14.  15  Jcami  Adam  nicht  meinen. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  249 

vel  Meoticas^-i,  sive  deserta  Getharum^-2,  aut  litus  Scithicum«,  ^^fj-^Zl"'' 
quod    Martianus    ait  confertum'^    esse   multiplici   diversitate   bar- 
bar  o  rum.      Illic,  in  quit,  Gethae®,  Daci,  Sarmatae,  Alani,  [Neutri^,]  Schol.  125. 
Geloni,  Antropofagi ^,   TrogoditaeK     Quorum^    errori    condolens  Schol.  126. 
5  noster  metropolitanus   statuit  Bircam^  illis  gentibus  metro- 
polem\  quae  in  medio  Sueoniae™  posita"-^  contra  civitatem 
Sclavorum"   respicit   lumnemP-*   paribusque    spaciis    omnes 
illius  ponti  amplectitur  horas.     In  qua  civitate  primum  ex  Schol.  127. 
nostris  ordinavit  Hiltinum'i  abbatem,   quern  ipse  voluit  ap- 
10  pellari'^-^   Iohanneni\     Itaque    de   insulis  Danorum    dictum 
est  satis.     Nunc  vero  ad  Sueonum  sive  ISTortmannorum  po- 
pulos,  qui  proximi  sunt^  [Danis^],  convertamus  articulos*. 

Schol.  125.     Amaxobii^-^,    Arimaspi,    Agathirsi^    (A2.B1^. 

8a- a'.  CJ. 

15  Schol.  126  (121).    A  Sconia^  Danorum  navigantibus  ad  Bir- 

cam^  quinque  dierum  iter  est*^,  a  Birca^  in  Ruzziam®  similiter 
per  mare  habes  iter  quinque  dierum  (A2.  Bl^.S^-^'.  C). 

Schol.  127  (122).    Ubi  est^  portus  sancti  Ansgarii  et  tumu- 
lus sancti  Unni  archiepiscopi,  familiare,  inquam,  hospitium  sancto- 
20  rum  nostrae  sedis  confessorum  (A2.  Bl^.S^-^'.  C). 

a)  Meocicas,  korr.  Meotides,  J.  3a.       b)  Getar.  51.3d.  C2.      c)  Scythic.  Bl. 

3.5.  C.         d)  confectum  i?1.5;    Consitiim  jB4;    consertum  C.         e)  Gete  £1.4.  C. 

f)  Neutri   fehlt  J.  1.3,   steht  iiber  Alani  A  2;   Neutri  Alani  BC.  g)  Antr.  fehlt 

Al;  Antropophagi  C.  h)  Trogodete  J.  1 ;  Trogodite,  lorr.  Tragodite,  .4  3a;  Troglo- 
25  dytae  J.  3a';     Tragoditae  J.  3b;    Antrop.,   dariiber  Trogodite  A2.  Bl>^;     Antropoph., 

dariiber   Goditae   B3<^;     Antrophagi    (Goditae)    [so]    J5  3e.  f;     Trogod.   fehlt   51b.  4; 

Troglod.  Bb.C2.        i)   Quorum  —  appellari  lohannem  fehlt  J.  3.        k)  Hircam  A2; 

Byrcam  Bl^;   Birkam  C.        1)  metropolim  C.       m)  Sueonia  51a.       n)  dahinter  e 

(est),   durch  Punkt   getilgt,  A  2.  o)    Sclav,   opposita  resp.  C.  p)  lummem 

30  fkorr.  lumnem  5  4>  51.4.5;    liimmen  usw.  5  3<^-f;   luminem  C2.        q)  Heltinum 

5  4;    Hillinum  5  5.  r)   appellare    (mit  anderer  Tinte    korr.   appellari  5  4;  5; 

ipse   loll,   appellauit  C.  s)  Danis  fehlt  A 1 — 3,   steht  an  dieser  Stelle  B;    qui 

Danis   prox.   sunt  C.         t)  articulum  A  3.  5  1. 3*i.  4.  C;    ad  articulum  5  3e- i";   ora- 

tionem  5  5. 

35  Schol.  125:   a)  Amorobii  5  3a;  Amarobii  5  3a'.       b)  Agathyrsi  CI. 

Schol.  12G:   a)  Scania  5.  b)  Hyrcam  51a.  c)  interest  5  3a';    iter  est 

fehlt  51a.  c,  ist  abgeschnitten  A  2 .  d)  Byrca  51a;  Birca  et  Buzzia  C2.  e)  Bus- 
siam  5  3";  nochmals  tibus  (navigantibus?)  hat  A  2,  in  die  Konstruktion  von  BC 
(habes)  Idjit  sich  das  nicht  einfugen. 

40  Schol.  127:   a)  Ibi  in  Birca  est  5. 

1)  Orosius  I,  2,  5. 52:  Meotidas  (Meotidis)  paludes.  (L).  2)  Ver- 
gil Georg.  Ill,  462.  (L).  Unten  Schol  134.  3)  J£benso  ohm  I, 
60  (62),  S.  58,  Z.\2f.  (L),  4)  Biese  Vorstellung  der  Lage  von  Bjorko 
zu  Jiimne  ist  ganz  f'dlsch,  aher  entschekknd  fiir  die  An ffasntng  Adams 
45  V071  Lage  und  Gestalt  der  Ostsee,  Bjornbo  S.  153/'.  Behio  I,  198,  mit 
N.  1  halt  vermutungsiveise  Borgholm  auf  (Hand  fiir  das  hier  genannte 
Birka  (schwedisch  Bjorko,  Birkeninsel),  nicht  mit  Becht.  5)  Vgl  iibcr 
ihn  III,  11 ;  Schol  94,  S.  223.  6)  Auch  diese  drei  Volker  iverden 
bei  Martianus  Capclla  VI,  §  663  genamit. 


250  M.  ADAM  BKEMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXI. 

XXP.  .  Transeuntibus^  insulas  Danorum  alter  mundus 
Schol.  128.  aperitur   in   Sueoniam   vel   Nortmanniam  ^,    quae    sunt   duo 
latissima  regna^  aquilonis   et   nostro    orbi  adhuc   fere   in- 
cognita.   De*^  quibus  narravit  mihi  scientissimus^  rex^  Da- 
Schol.  129.  norum^,  quod®  Nortmannia^  vix  queat  transiri'  per  mensem,  5 
cum    Sueonia ,  duobus^    mensibus    non    facile    percurratur. 
'Quod^  ipse"*,  inquit,  'probaveram,   q\i\^  nuper^  sub  lacobo 
c.  1028— 1039.  rege  XII  annis  militavi"  in  illis  regionibus,  quae^  altissimis 
ambae    montibus    includuntur,    magis    autem    Nortmannia^, 
quae  suis  alpibus   circundatP  Sueoniam\     De  Sueonia  vero  lo 
non    tacent    antiqui    auctores^^,    Solinus'^  et   Orosius^'^,    qui 
Schol.  130.  dicunt*  plurimam  partem  Germaniae"  Suevos^  tenere  nec- 

Schol.  128  (124).  Tacitus^-*  Suecos  hoc  quoque  Sueonum 
nomine  appellat  (BS^^J. 

Schol.  129  (123).     Paulus    in  Gestis  Longobardorum    de  fe-  15 
cunditate  ^  gentium  septentrionalium^  et^  VII  viris®,  qui  in  litore 
occeani'^  iacent  in  provincial  Scritefmgorum  (A2.  Bl^.^^.  C). 

Schol.  180(125).  Dani  "^j  Sueones  et  Nordmanni  et  reliqui 
Scithiae^  populi  a  Romanis  Yperborei^  vocantur,  quos  Marcianus^ 
extollit  multis^  laudibus  (A2.  Bl^.'S^.  C).  20 

21:  a)  Cap.  CCXXX.  Bl^;  Cap.  CGXXIX.  B  1^.0(1).  2.  Viele  Ess.  hahen 
grolieren  Absatz  und  Uberschriften;  De  Sueonia  sive  Nordmannia  A  2 ;  Incipit  de 
Sueonia  et  (de  jBI^)  cerimoniis  Sueonum  Bl;  (Incipit,  dies  nur  in  Bb)  De  Sueonia  ac 
populis  Sueonum  et  ritibus  eorum  53b-f.5;  Sueonia  B 4.  b)  besonders  hervorgehobene 
Jnitiale  T  in  yl2.3a.  £  la.  c)  Nordmann.  A2.C;  Normandiam  J^3;  Norwegiam  25 
(Norueg.  ustv.)  £1^.3.4.5;  Nordwegiam  Bl^.  d)  aquil.  regna  C.  e)  De  quibus 
narratur,  quod  AS.  f)  sanctissimus  C  2.  g)  Dan.  rex  C.  h)  quod  Nortm.  —  moribus 
habent  (unten  S.  252,  Z.  9>  fehlt  BS^-  f.  i)  pertransiri  mense  AS.  k)  non  fac.  duob. 
mens.-perc.  BS'^.4:.b.Ann.Saxo.  1)  Quod  ipse  —  cina.QfZ.8)  fehlt  AS,  daselbst  steht: 
ambQ  enim  altiss.  mont.  wsty.  m)  quoniam  £1.3'. 4;  cum  Bb;  quia  C.  n)  in  ill.  30 
reg.  militaui  C.  o)  Nortmann.,  hier  vom  Schreiber  sogleich  gedndert  in  Nordmann.,  A 1. 
p)  circumdat  A2.S.  B  1.  3(i-f.  CI.  q)  actores  B  l*.  r)  Sol.  scilicet  et  C.  s)  Horos. 
CI.      t)  dicunt  hinter  Suevos  C.      u)  German,  fehlt  AS       v)  Sueones  AS.  jB  3e-  d. 

Schol.  128 :   a)  Pacitus  B  S<K 

Schol.  129:  a)  septentr.  loquitur  BS<^,   wo  das  Schol.  damit  schliefit.        b)  et  35 

de  VII  £la.  C.  c)  occeano  CI.       d)  Scritef.  provinc.  C. 

Schol.  130:  a)  Scythie  C;  Scythici  BSK  b)  Hyperb.  BS'i.  C2.  c)  mult, 
extollit  laud.  C. 

1)  Svend  Estridsen.  2)  Uin  1028—1089 !  Vgl  oben  II,  73  (71),  5'.  134. 
8)  Bei  Solimis  konimen  die  Suevi  nicht  vor ;  vielleicht  hat  Adam  Solin.  20, 1  40 
(S.  95j  mif^verstanden:  Mons  Saevo  ipse  ingens  nee  Riphaeis  minor 
collibus  initium  Germaniae  facit.  Orosius  1,2,  ^h"^:  deinde  Germania 
est,  ubi  plurimam  partem  Suebi  tenent.  (L).  4)  Germania  Kap.  4:4ff.: 
Suiones.  (L).  Das  Schol.  ist  hestimmt  nicht  von  Adam.  5)  Pau- 
lus I,  1.  6)  Paulus  -Z,  4:  In  extremis  .  .  Germaniae  finibus,  in  ipso  45 
oceani  littore,  .  .  ubi  septem  viri  .  .  longo  sopiti  sopore  quiescunt  .  . 
Kap.  5:  Huic  loco  Scritobini  .  .  vicini  sunt.  Vgl.  zuletzt  P.  Michael 
Huher,  Die  Wanderlegende  von  den  Siebenschldfern.  Leipzig  1910, 
der  die  Stelle  Adams  nicht  erwdhnt.  7)  Das  Schol.  ist  ziemlich  wort- 
lich  gleich  dem  Text  oben  Kap.  12,  S.  241.        8)  Oben  S.  241,  N.  2.       50 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  251 

non  montana  eius  usque  ad  Ripheos  montes  extendi.  Ibi 
est*  etiam  Albis  fluvius,  de^  quo  Lucanus^  meminisse^ 
videtur.  Ille'^  oritur  in®  predictis  alpibus  perque^  medios 
Gothorum  populos  currit^  in  occeanum^,  unde^  et  Gothelba  Schol.  131. 
5  dicitur.  Fertilissima^  regio  est  Sueonia,  ager  frugibus^  et 
melle  opimus\  extra  quod  pecorum  fetu  omnibus  ante- 
fertur,  oportunitas  fiuminum  sil  varum  que  maxima"^,  ubique^ 
peregrinis  mercibus  omnis  regio  plena.  Ita°  nullis  egere 
dicasP  Sueones   opibus   excepta,    quam   nos    diligimus  sive 

10  potius  adoramus,  superbia^i.  Omnia  enim  instrumenta  vanae 
gloriae,  hoc  est  aurum,  argentum,  sonipedes  regies,  pelles 
castorum'^  vel^  marturum*,  quae  nos  ammiratione  sui  de- 
mentes^  faciunt,  illi  pro  nihilo  ducunt.  In  sola  mulierum 
copula^    modum    nesciunt;     quisque    secundum    facultatem  Schol.  132. 

15  suarum^  virium  duas  auf"  tres  et  amplius  simul  habet^; 
divites  et  principes  absque  numero  ^.  Nam  et  filios  ex 
tali  coniunctione  genitos  habent  legitimes.  Capitali^  vero 
pena*  multatur,  si   quis^  uxorem^  alterius  cognoverit  aut^ 


Schol.  131  (126).     Gothelba   fluvius   a  Nordmannis  Gothiam 
20  separat,  magnitudine   non  impar  isti  Albiae  Saxonum,   unde  ille 
nomen  sortitur  (A2.  Bl^.S^.C). 

Schol.  132  (127).  Quo  etiam  morbo*  Sclavi  laborant  et 
Parthi^  et  Mauri,  sicut  Lucanus  *  testis  est  de  Parthis*^,  et  de 
Mauris  Salustius^-^  {A2.  B1\S^-^'.  C). 


^5  a)  eciam  est  C.  b)  de  quo  —  videtxir   fehlt  Bi.  c)  vid,  meminisse 

AS.  d)  Qui  (q.  (7  2)  C.  e)  ex  £4.  f)  per  que  J. 3a;  qui  per  B.  g)  curri- 
tur  J.  3ft.  h)  inde  C2.  i)  fertil.  A  2;  Sueonia  ergo  reg.  est  fertil.  C.  k)  fructi- 
bus  J. 3a. a'.  ])  optimus  4  2.3a.  £la.  m)  magna  BC.  n)  Ubique  BU. 

o)  Nullis  itaque  C.      p)  Sueon.  dicas  J.2.      q)  superbia  CI.      r)  castrorum  J.  3a. a'. 

50  s)  et  C.  t)  martarum  £1.4;  martarum,  von  anderer  Hand  korr.  mardarum,  B  3^; 
martarum  id  est  mardurum  £5.  u)  clementes  £la.  v)  copia  AS.  w)  vir. 
suarum  BC.  x)  vel  tres  vel  ampl.  AZ^-a-';    aut  tres  vel  ampl.  C.  y)  hnt 

(habent)  Al,  n  durch  Punht  getilgt.  z)  capit.  C.  a)  mult,  pena  C.  b)  quid 
Al.        c)  alterius  uxorem  BC.         d)  aut  —  virginem  fehlt  A2. 

35  Schol.  132:   a)  morbo  etiam  £3a.  a'.  b)  parol  £  la,   das  folgende  et  fehlt 

daselbst.        c)  de  P.  fehlt  C.        d)  Sallustius  C2. 


1)  Lucan.  Pliarsdl.  Jl,  61  f.:  Fundat  ab  extremo  flavos  aquilone 
Suevos  Albis.  (L).  Vgl  oben  1, 2.  3,  8.  .5,  iv.  8 ;  S.Q,  K  2.  3.  2)  Bas 
Kattegat;  vgl.  Bjornbo  S.  165.         3)  tJber  die  Polygamie  hei  den  767- 

40  kern  des  Nordens  vgl.  Undo,  Historia  Normannorujn  I,  1  ziemlich  im 
An  fang.  (L).  4)  lAican.  Pharsal  VIII,  399 /f.   (L).  5)  Sallust. 

luguriha  80,  6  iiher  die  Numider  und  Mauren:  quia  singuli  pro  opi- 
bus quisque  quam  plurumas  uxores,  denas  alii  alii  pluris  habent, 
sed  reges  eo  amplius.   (L).    Die  Stelle  hat  wohl  schon  Adams  WoH- 

45  laut  ohen  Z.  14 — 16  heeinfluftt. 


252        M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXI— XXIII. 

vi  oppresserit*  virginem^,  sive  qui  alterum  spoliaverit^  bonis 
siiis  aut^  iniuriam  fecerit.  Hospitalitate^  quamvis  omnes 
Yperborei  sint®  insignes,  precipui^  sunt  nostris  Sueones; 
quibus  est  omni  probro  gravius  bospicium  negare  transeunti- 
bus,  ita  ut  studium  vel^  certamen  habeant  inter  illos^,  quis  5 
dignus  sit  recipere^  hospitem.  Cui^  exhibens™  omnia  iura 
humanitatis,  quot  diebus''  illic''  commorari  volueritP,  ad 
amicos  eum^i  suos  certatim  per  singulas  dirigit^  mansiones. 
Haec^  illi  bona  in  moribus  habent.  Predicatores*  autem 
veritatis,  si  casti  prudentesque^  ac  ydonei  sunt,  ingenti  lo 
amore^  fovent,  adeo  ut  concilio"^  populorum''  communi, 
quod  ab  ipsis  warh^  vocatur,  episcopos  interesse^  non  re- 
nuant^.  Ubi  de  Christo  et^  Christiana  religione  crebro 
audiunt  non  inviti.  Et  fortasse'^  facili^  sermone  ad®  nostram 
fidem  illi"  persuaderentur,  nisi  quod  mali  doctores,  dum  i5 
sua  quaerunt,  non  quae  lesu  Christi  ^,  scandalizant  eos,  qui 
possent^  salvari. 

XXII  ^  Populi^  Sueonum  multi  sunt,  viribus  et  armis 
egregii,  preterea  tarn  in  equis  quam  in  navibus  iuxta^ 
optimi  bellatores.  Unde  etiam*^  sua  potentia  ceteras  a  qui- 20 
lonis  gentes  constringere^^  videntur.  Reges  habent  ex 
genere  antiquo®,  quorum  tamen  vis^  pendet  in  populi  sen- 
Schol.  133.  tencia;  quod  in  commune^  omnes^  laudaverint,  ilium  con- 

Schol.  133  (128).     Omnia,  quae  aguntur*  inter  barbaros,  sor- 
tiendo  faciunt^  in  privatis  rebus;  in  publicis  autem  eausis  etiam*^  25 

a)  vi  violaverit J.  1 ,  vi  vom  Schreiber  iiber  der  Zeile  nachgetragen.  b)  bon. 
suis  spoliav.  C.  c)  ut  ut  interfecerlt  BS^;  aut  vi  interfecerit  £3d.  d)  Quam- 
vis omn.  Hyperb.  liospital.  sint  insignes  C.  e)  sunt  BS^.b.  i)  precipue  Bl; 
precipui,  korr.  -pue,  B5.  g)  nostri  fehit  A3.  h)  studium  vel  fehlt  C.  i)  se 
J.  3.  C.  k)  hosp.  recip.  Bl.C.  1)  Cui  cum  exhibuerint  omnia  J. 3a. a';  Cui  cum  30 
omnia  exhibuerint  -4  3b.  m)  omnia  exliib.  liuman.  iura  C.  n)  diebus  hinter 
voluerit  C.  o)  ille  BV>;    ibi  jB3d.4.5.  p)  uoluer  Al.  q)  suos  ilium  C. 

r)  dirigunt  A3.  s)  Nee  J.3a-a'.  t)  hier  fahren  B  3e.  f  fort,   vgl.  oben  Eap.  21, 

S.  250,  N.  h.  u)  prudentes  et  ydonei  sint  C.  v)  fouent  amore  C.  w)  consilio 
J.  3a- a'.  J5  lb.  3ci-f. 4.  5,  x)  pop.  fehlt  B.  y)  ware,  vom  Schreiber  korr.  warh,  A2;  35 
wareh  A3.  Bl.  3^,4;  Eoaeth  B5;  warph  C;  am  Raiide  in  CI  von  spdterer  Hand: 
thine  a  nobis;  C2  hat:  quod  ab  ipsis  Warph,  a  nobis  Thine.  z)  inter  se 
esse  A3.  a)  renmiant  A  2  und  andere;  hier  endet  CI.  b)  et  de  chr.  J5  4.  5;  ac 
chr.  C2.  c)  profecto  5.  C2.  d)  facile,  vom  Schreiber  korr.  facili,  Al;  fehlt 
A2.     e)  ad  summam  nostre  fidei  A  3.     f)  illi  fehlt  A  3.  B.     g)  salvari  possent  C2.  4a 

22:  a)  Cap.  CCXXXI.  J51a;  Cap.  CCXXX.  51b.  C 2;  kein  neues  Kap.  in  A3. 
b)  iuxe  ^3a;    maxime  ^3a'.  c)  et  A3^'.  Bi.o.  d)  confringere  B3c-<i.  C2. 

e)  antiques  J.  1.2.  3a.  C2.  f)  ius  oder  uis  A  2;  ius  B.  g)  communi  J.  3a  a', 

h)  laudav.  omn.  C2. 

Schol.  133:   a)  geruntur  £ 3^i ;  inter  Barb,  aguntur  C2.      b)  B3a-^';  iuntur  ist  45 
in  A  2  erhalten;  sciunt  B  la.  3^;  in  priv.  flunt  reb.  C  2.        c)  et  B  la. 

1)   Gen.?,4:,  2:    vi   opprimens   virginem.    (K).  2)  Phil.  2,  21: 

Omnes  enim,  quae  sua  sunt,  quaerunt,  non  .  .  Christi.  (L).       3)  Ebenso 
II,  21  (18),   ohen  S.  76:    Populi  Sclavorum  multi. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  253 

firmare  oportet^,  nisi  eius  decretum  potius  videatur,  quod 
aliquando^  secuntur  inviti^.  Itaqne  domi  pares  esse  gau- 
dent,  in  prelium^  euntes  omnem  prebent  obedientiam  regi^ 
vel  ei,    qui    doctior®   ceteris   a  rege  prefertur.     Si^  quando 

5  vei'O  preliantes  in  angustia  positi°  sunt^,  ex  multitudine 
deorum^  quos^  colunt,  unum^  invocant  auxilio;  ei^  post 
victoriam  deinceps  sunt  devoti  illumque  ceteris  anteponunt. 
Deum^  autem™  christianorum  iam  communi  sentencia  for- 
tiorem  clamant  omnibus  esse;  alios  deos  sepe  fallere,  ilium 

10  porro  semper  astare  certissimum    adiutorem^  in^  oportuni- 
tatibus. 

XXIII ^.    Ex    ipsis    populis  Suediae^   proximi    ad   nos 
habitant  Gothi,  qui  occidentales  dicuntur;   alii^  sunt  orien-  Schol.  134. 
tales.     Yerum  Westragothia"^   confinis    est   provinciae^  Da- 

15  demonum*  responsa  peti  sclent,  sicut  in  Gestis  sancti  Ansgarii* 
potest  agnosci^  (A2.  B1^.3^-^'-^\  C2). 

Schol.  134  (129).  Gothi  ^  a  Romanis  vocantur  Getae^,  de 
quibus  Yirgilius  ^  dicere^  videtur: 

.    .    .    acerque*^  Gelonus^ 
20  Cum  fugit  in  Rhodopen^  atque  in  deserta  GetarumS', 

Et  lac  concretum  cum  sanguine  potat  equino. 

Hoc  usque  hodie  Gothi ^  et  Sembi  facere  dicuntur,  quos  ex  lacte 
iumentorum  inebriari  certum  est^  fA2.S.Bl^.S^-^'.C2). 

a)  aliqui  ^3a. a'.  £3c-f.        b)  multi  Al.        c)  predium  Bl^.       d)  regi  suo 

25  vel  AS.        e)  doctor  £3b;    ductor  J5  5;    doct.  fehlt  J5  3' -f.        f)  Si  vero  aliquando 

AS;  Si  qui  (quis  £  3e.  f)  vero  £  3c-f.        g)  sunt  positi  J.  3a.  a'.        h)  quos  col.  fefdt 

B3d-f. 4.5.      1)  unum  in  auxil.  invocant  B.C2.      k)  cui  J. 2.     1)  Dominum  £4.5. 

m)  aut  J.  3a.        n)  in  omnibus  oport.  J.  3a.  a'. 

23:   a)  Cap.  CCXXXII.  £!«;    Cap.  CCXXXI.  B1^.C2;    kein  mues  Kap.  in 
30  4  3a.  a'.  b)    Sueonie  51.3b.  4.5;     Sueonum    5  3'i-f.  c)   Alii  ^  3a.  a'.  5  1.  5. 

d)  Westrogothia  4  3«'  (Vestrog.  B5);  Wester  Gothia  Bl^;  Westergoth.  C2;  vestra 
(Ve.  B3f)  Gothia  £3d-f.4.        e)  prouincia  iSla. 

Schol.  133:   a)  Daem.  sol.  resp.  peti  C2.       b)  cognosci  B.C2. 
Schol.  134:  a)  das  Schol.  steht  in  A3  im  Text  in  Kap.  23,  siehe  aS,  254,  N.h. 
35  b)  Gethe  J. 3a.  Bl^;  Getae  vocantur  C2.      c)  dicit  A3,      d)  atque  £3a. a',      e)  Ge- 
lanus  B:  vgl.  oben  S.  248,  N.  7.  f)  Rhodopem  J. 3a;  Kodopen  B.C  2.  g)  Gethar. 

J.3a.b.  ■     h)  Crothi  A  3b. 

1)  Vgl.  V.  Anskarii  Kap.  26,  SS.  rev.  Germ.  S.  57:  Sic  quippe 
apud    eos  moris   est,   ut   quodcumque    negotium   publicum   magis  in 

40  populi  .  .  quam  in  regia  constat  potestate.  (K).  Adams  Foiisetzimg 
zeigt  seine  Selbstdndic/keit.  2)  Kolihnann  S.  115  vergUiclit  V.  Ayiskarii 
Kap.  30,  SS.  rer.  Germ.  S.  61 :  Cum  itaque  in  tanta  essent  angustia 
positi,  .  .  .  Deus  .  .  christianorum  .  .  ad  se  claraantibus  auxiliatur 
et  potentissimus  est  in  adiuvando.        3)  Ps.  9,  10:  Dominus  .  .  adiu- 

45  tor  in  opportunitatibus.  (K).  4)  Kap.  18. 19.  27.  30.  CL).  5)  Gem'g. 
Ill,  461  ff.  (L).        6)  Vgl.  IT,  18  SchUi/3,  ohen  S.  246.  (L). 


254        M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXIII.  XXIV. 

norum,  quae  Sconia  dicitur;  a  qua  etiam^  ferunt^  diebus 
VII  perveniri^  usque  ad  civitatem  Gothorum  magnam  Sca- 
rane*^.  Delude  Ostrogothia^  protenditur  luxta  mare^  illud, 
quod  Balticum  vocant^,  usque  ad  Bircam^.  Primus^  Gotho- 
Schol.  135.  rum  episcopus  Thurgot^  fuit,  secundus  vero^  Godescalcus"',  5 
vir  sapiens  et  bonus,  ut''  predicant,  nisi  quod  domi  sedens 
ocium  labori  pretulit°-^.  Tercium^  ordinavit  noster  metro- 
politanus  Adalwardum  seniorem,  vere  laudabilem  virum. 
Qui  deinde^  perveniensi  ad  barbaros,  ut^  docuit,  ita  vixit. 
Nam  sancte  vivendo^,  bene  docendo  magnam  gentilium  10 
multitudinem  traxisse*  fertur  ad"  christianam  fidem.  Cla- 
ruif"  etiam  virtutum  miraculis^,  ita  ut  poscentibus  in  ne- 
cessitate barbaris  ymbrem^''  faceret  descendere  vel^  denuo 
serenitatem  venire  et  alia,  quae  hactenus  quaeruntur  a  docto- 
ribus.  Is  autem  vir  memorabilis  in  Gothia  permansit^,  nomen  is 
domini  lesu  constanter  omnibus  predicans^,  ibidemque  post 
1064.  multos  agones,  quos  pro  Christo  libenter  sustinuit,  victricem 
terrae  carnem  tradidit*,  spiritus  celum  petiit  laureatus.    Post 

Schol.  135  (130/31).  Quamvis  ante  hos  Danorum*  episcopi  vel 
Anglorum  Suediam^  predicarunt^,  Thurgot*^  vero  specialiter  in  20 
c.  1064.  Gothiam  ordinatus  est  ^  ad  sedem  Scaranensem®.  Adalwardus^ 
quoque  ^  a  rege  Haraldo  ^  invitatus  in  Nordwegiam  ^  venit  et  pro 
sanctitate  viri^  et  fama  virtutum  eius  honorifice  susceptus  est. 
Gui  abeunti  rex  tantum  pecuniae  obtulit,  ut  exinde  statim  GGG 
captivos  redemerit'^  episcopus  (A2.  B1\S^-^'.  C2).  25 

a)  etiam /e^/i  C2;  et  £4.  b)  fertur -d  1.  c)  perventre  jB  !».  d)  Scaranae  £4; 
Scharam£5.  e)  Astrogothia  J.  3a. »'.  f)  mare  quod  Balthic.  dicitur  C  2.  g)  voca- 
tur  A  3a-  a'.  h)  Bircham  B  !»;  Birkam  C  2.—  In  AS  folgt  hier  Schol.  134  im  Text. 
i)  der  Rest  des  Kap.  fehlt  A3.  k)  Thurgoth  A 2;  Thurgotus  J? la. 4. 5;  Thurigotus 
£lb;    fuit  Ttiurgotius  £3d-f.  I)  vero  fehlt  B3<i-f.5.  C2.  m)  Godeschalcua  30 

5  3e.  f.  5;  Godescalchus  jB4.  n)  ut  pred,  fehlt  0  2.  o)  pretulerit  (hinter  ocium> 
S3c-f.  5.  p)  Terc.  autem  ord.  C2.  q)  ad  barb,  perven.  C2.  r)  sicut  B.C2. 
s)  viv.  ac  bene  £1.4.5;  viv.  et  bene  jB3d-f.  t)  exisse,  iiber  der  Zeile  vom  Schreiber 
tra  nachgetragen,  e  nicht  getilgt  in  Al.  u)  mult,  ad  christ.  convertit  fidem  C2. 
v)  Qui  etiam  virt.  claruit  mirac.  C2.  w)  imbrem  de  caelo  fac.  C2.  x)  et  C2.  35 
y)  permanens  .  .  praedicavit  C2. 

Schol.  135:  a)  Dan.  vel.  Angl.  episc.  C2.  b)  apud  Sued.  5 3a. a';  in  Sued. 
G2.  c)  predicarint  C2.  d)  Thurgotus  B.  e)  Scarinensem  B.  f)  Adalwar- 
dus  —  invitatus  nach  B.C2',  [Ab]  Haral[do  quoque  re]ge  invitatus  Adalw.  scheint 
man  nach  den  Resten  in  A2  lesen  zu  mussen;  A  rege  Haroldo  invit.  Adalw.  quoque  40 
Lapp.,  der  mil  A  rege  usw.  ein  neues  Schol.  (131)  anfangen  lie0.  g)  Haroldo  Bl^. 
h)  Norweg.  C2.  i)  viri  fehlt  0  2.  k)  ^2  (?).  JB3a.a';  redemit  £la;  redimeret 
C2,  episcopus  fehlt  daselbst. 

1)  Vgl.  Sallust.  Catil.  37,  7:  urbanum  otium  ingrato  labori  prae- 
tulerat.  (K).  2)  Ehenso  ohen  III,  16  (15),  S.  158,  Z.  2f.:  Qui  deinde  45 
perveniens  uftd  das  Folgende,  wahrscheinlich  nach  1059  anzusetzen. 
3)  Vgl.  ohen  S.  158,  Z.  4/".  4)  Vor  1065  nach  III,  76,  wohl  gerade  1064 
nach  II,  33  (31),  S.  94.  5)  In  den  20  er  Jahren  des  11.  Jh.;  ohen  II, 
58  (56),  S.  119.       6)   Vgl  ohen  II,  33  (31),  S.  72;  Sclwl.  67  (68),  S.  158. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  255 

quem  archiepiscopus  ordinavit  in  illas  partes  quendam  Aci-  Schol.  136. 
linum,    nihil    ferentem    dignum*    episcopali   nomine    preter 
ingentem  corporis  staturam.    Et  ille  quidem  diligens  carnis 
requiem^,  frustra*^  mittentibus  legationem  Gothis  usque  ad 

5  obitum  suum*^  Coloniae  mansit®  in  deliciis. 

XXIIII^  Inter ^  Nortmanniam  et  Sueoniam  Wermilani'' 
et  Finnedi*^  degunt,  et  alii;  qui  nunc  omnes  sunt  christiani 
respitiuntque  ad  Scaranensem  ecclesiam.  In  confinio  Sueo- 
num  vel  Nortmannorum  contra  boream  habitant®  Scritefini^, 

10  quos  aiunt  cursu  feras  preterire^-^;  civitas*^  eorum  maxima 


A  1.2. 
Halsingland^.     Ad^  quam 


B.C2. 
Halsingaland'^-2,  et  Halsinga-  Schol.  137. 
land  regio  est,  ad  quam 


Schol.  136  (131).     Adalwardus*  iunior   eo   tempore  veniens 
in  Gothiam    cognominem  suum^  repperit  infirmum;    cuius  exe-  1064. 
15  quias  cum  luctu  procurans  inde^  Sictonam  properavit.    Sed  cum 
postea*^  repulsus  esset  a  paganis,   invitatus  venit  ad  Scaranem® 
civitatem.    Quod  nostro  archiepiscopo  non  bene  placuit^-^,  quare  1064/65 
eum^  sicut  violatorem  canonum^  revocavit^  Bremam*  (A2.B1K 

3a- a'.  (72;. 

20  Schol.  137  (132/33).   Halsingland*  regio  est^  Scritefmgorum  ^, 

a)  dignum  fehlt  Al;   dignum  ferentem  B;  episcop.  nom.  dign.  ferentem  C2. 

b)  requiem  fehlt  A  2;  earn,  requiem  diligens  C2.  c)  frustratam  B  au/3er  £3<i,  wo 
frustratum;  frustra  legat.  Gotli.  mittent.  (7  2.  d)  suum  in  delit.  Coloniae  per- 
mansit  C2.      e)  permansit  B.C2. 

25  24:  a)  kein  neues  Eap.  in  AS  (hinter  certum  est,  Schol.  Idi).  B.C2.      b)  Ite 

Al.  c)  Wermulani  J.  3a.  a' ;    Warmulani  ^  3b ;    Wermelani  (Vermel.  £4.  5)  B; 

Wormelani  jB3b;    Warmelani  C2.  d)  Finn6di  ^1.2;    Findwedi  Bl^;    Finwedi 

£lb.3d-f.  5.  C2;  Finnedi  £4.  e)  habita  J5  la.  f )  Scitefini  ^  2 ;  Scricessimi, 
wie  es  scheint,  J.  3*;    Scritesflnni  A3^';    Scritefinni  5  1.3b.  4. 5.  g)  anteire  A2; 

30  praeire  C2.  h)  civitasque  J.  3a- a';  Civitas  B.  i)  Ad  —  lucratus  est  fehlt  A3. 
k)  Halsingaland  fdiese  Form  auch  C2)  maxima  Bl;  max.  Halsnigland  JB4;  max. 
Helsingland.    Et  Hels.  Bb. 

Schol.  136:  a)  Adalw.  autem  iun.  C2.       b)  suum  fehlt  A2.  c)  in  B;  pro- 
curans Sictoniam  C2.         d)  postea  cum  C2.         e)  Scaranen  C2.  f)  non  bene 
35  displicuit  A2\  valde  displicuit  C2.       g)  eum  fehlt  hier  02.  h)  can.  Brem. 
eum  vocav.  C  2.       i)  vocavit  B.  C  2. 

SchoL137:   a)  Halsingaland  B.C2.       b)  est  reg.  B;  est  Scrit.  reg.  C2. 

c)  Scriteflnnorum  B. 

1)  Vgl.  Martianus  Capella  VI,  §  702  iiber  die  Trogodyten :  feras 
40  cursu  praetereunt.  (L).  Die  Skritefinnen  sind  die  Finnen  (Lapp- 
lander),  ihr  geschwinder  Lauf  hezieht  sich  auf  die  Kunst  des  SJci- 
laufens;  vgl.  Miillenhoff,  Deutsche  AUertumslcunde  11"^,  39 — 54,  heson- 
ders  S.  41  f.  2)  Adam  hat  bei  civitas  maxima  hier  wohl  zweifellos 
an  einen  Ort  (Stadt)  gedacht ;  BG  und  Schol.  137  herichtigen  das  und 
setzen  die  Landschaft  Helsingland  an  die  Stelle  der  nicht  existieren- 
den  Stadt.  Vgl.  Bjornho  S.  166  und  die  dort  N.  1  angefiihrte  Literatur. 
3)  Vgl.  ohen  III,  12  (11),  S.  152:  Quod  domno  archiepiscopo  valde 
displicuit;  III.  70  (68),  S.  217:  quod  tamen  non  parum  displicuit 
archiepiscopo.        4)  Vgl.  ohen  III,  76  (70). 


256       M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXIV— XXVI. 

primus*  ab  archiepiscopo  designatus  est  Stenphi  episcopus, 
quern  ipse  mutato  nomine  Symonem^  vocavit^.  Qui  etiam^ 
multos  earundem  gentium  sua  predicatione  lucratus  est**. 
Preterea  sunt  alii  numero  carentes^  Sueonum  populi,  de 
quibus  ad  christianitatem  converses  accepimus  solos  ^  Go-  s 
thos,  Wermilanos^  et  partem  Scritefingorum'',  vel  qui  illis 
vicini  sunt. 

XXV*.  Igitur  ut  brevem  Sueoniae^  vel*^  Suediae  de- 
scriptionem  ^*  faciamus,  haec  ab  occidente  Gothos®  habet 
et  civitatem  Scaranem^,  a  borea  Wermilanos^  cum  Scrite-  lo 
fingis^,  quorum  caput  ^-^  Halsingland^,  ab  austro  longitu- 
dinem  habet  illius  Baltici^  maris,  de  quo  ante  diximus. 
Ibi  [est"^]  civitas  magna  Sictone";  ab  oriente  autem  Ripheos 
montes  attingit,  ubi^  deserta  ingentia^,  nives  altissimae, 
ubi  monstruosi  hominum  greges^  ultra  prohibent  accessum.  i5 


sita  in-''  altissimis  montibus,  qui  Riphei  dicuntur,  ubi*  nix  per- 
petua  durat*.  Homines  ibi  gelu  decocti^,  tecta  domorum*^  non 
curant,  carne  ferarum  pro  cibo  et  pellibus  earum  pro  indumento 
fruantur  (A2.  Bl^.S^-^'.  C2).  In**  Yperboreis  montibus^  preter 
alia,  quae*^  ibi  sunt,  monstra  leguntur  etiam^  grifes°  nasci  20 
(A2.B1^.  C2). 

a)  prim,  est  ab  Archiep.  design.  Stenphi  episc.  C2.  b)  Simon.  .B3d-f,  4.5. 
0  2.  c)  et  J5  4.5.  d)  siehe  S.  255,  Z.  30,  N.  i.  e)  certantes  £  3c-f.  f)  Gothos 
solos  A2.  g)  Werraelan.  B1.C2;    Vermelan.  J5  3'i-f. 4.5.  h)   Scritifemior, 

oier  Scritifennor.  J.  3a;   Scritiflnnor.  J.3a';   Scriteflnnor.  J.3b,  jB  1.  3b.  d.4.  5;   Scrito-  25 
flnnor.  B3<'-^. 

25:  a)  Cap.  CCXXXTII.  Bla;  Cap.  CGXXXII.  JBlb.  C2;  kein  neues  Eap.  in 
^3a. a'.  b)  Sueonum  A3.         c)  vel  Sued,  fehlt  B.         d)  faciam.  descript.  C2. 

e)  habet  Gothos  J.  3a- a'.  f)  Scharaneam  J.  3a;    Scaraneam  J.3a'.  b;    Scharanam 

JB5;     Scaranen  C2.  g)  Wermulanos  J.  3a.  b ;    Wermelan.  (Verm.)  5 1.  3J-f.4.  5.  30 

h)  Scriteflnnis  B.C2.  i)  capud  A\.  —  cap.  est  Hals.  B.  k)  Halsingaland  Bl. 
C2.  1)  mil  der  Silbe  Bal  brieht  Bl^  ab,  am  Rande  steht  von  junger  Hand:  deflciunt 
VI  folia,  m)  est  nur  B.C2,  fehlt  Al — 3.  n)  SictoniQ  A2;  Sictuna  B5;  Sictona 
0  2.        o)  ubi  fehlt  hier  Bl^.       p)  ingentia,  ubi  niv.  B.C2. 

Schol.  137:   a)  in  Ripheis  montibus  ubi  B.     b)  recoeti  B.C2.     c)  dom.  non  35 
cur.  tecta  0  2.  d)  In  —  nasci  ist   Schol.  133  bei  Lapp.  e)  quae  —  sunt  fehlt 

Bla.       f)  et  51a;  gryphes  etiam  leg.  0  2.        g)  grifel  JBla;  gryphes  0  2. 


1)  Vgl  ohen  III,  11  (70),  Scliol.  94.  2)  WoM  =  civitas,  metro- 
polis, S.  255,  N.  2;  vgl.  die  Ausdrucksiceise  oben  II,  21  (18).  3)  Die 
Schilderung  ist  tvieder  am  inneren  Ende  der  Ostsee  angelcmgt,  vgl.  ohen  40 
Kap.  19,  8.  248,  7nit  der  daseJhst  N.  5  genannten  Stelle  des  Solinus  30, 12, 
S.  132:  monstrosae  gentium  facies,  mif  die  hier  bereits  Lappenherg 
hinwies.  4)   Vgl.  Solin.  15,  20,   S.  86:    Ultra   hos   (die  Arimaspen) 

et  Riphaeum  iugum  regio  est  assiduis  obsessa  nivibus.  (L).      5)  Be- 
nutzt   ist  Servius,    Commentarius    in    Virg ilium,    Bucolica   VIII,  26:  45 
Gryphes  autem  genus  ferarum  in  Hyperboreis  nascitur  montibus. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  257 

Ibi*  sunt^  Amazones,  ibi  Cynocephali^,  ibi  Ciclopes, 
qui  unum  in  fronte  habent  oculum*-^;  ibi  sunt  hii'^, 
quos  Solinus^  dicit  Ymantopodes%  uno  pede  salientes, 
et  illi,  qui  humanis  carnibus  delectantur  pro  cibo,  ideo- 
5  que  sicut  fugiuntur^,  ita  etiam  iure  tacentur.  Narravit^ 
mihi  rex  Danorum  sepe  recolendus  gentem^  quandam  * 
ex  montanis  in  plana  descendere^  solitam,  statura*  modi- 
cam^,  sed  viribus  et  agilitate  vix  Suedis  ferendam".  'Hii- 
que^  incertum^  unde  veniant^;   semel  aliquando  per  annum 

10  vel  post  triennium',  inquit,  'subiti"^  accedunt.  Quibus" 
nisi  totis  resistatur  viribus,  omnem  depopulantur  regio- 
nem'^,  et  denuo  recedunt'''.  Aliaque  multa  recitari  solent, 
quae  brevitati  studens  omisi,  ab  hisP  dicenda,  qui^i  haec'^ 
se    vidisse'i    testantur.     Nunc^    de    supersticione    Sueonum  (26). 

15  pauca  dicemus*. 

XXVI*.  Nobilissimum^  ilia  gens  templum  habet,  quod 
TJbsola   dicitur,   non   longe    positum    ab^   Sictona*^   civitate  Schol.  138. 

Schol.  138  (134).  Prope*  illud^  templum  est  arbor  maxima 
late  ramos  extendens,  semper °  viridis  in*^  hieme  et  aestate*';  cuius® 

20  *)  statura  —  ferendam  mir  Al — 3,  fehlt  B.C2. 

a)  Ibi — hab.  oculum  fehlt  AS.  b)  sunt  fehlt  Al.  c)  Cinoc.  A 2.  d)  illi 
B.  C  2.  e)   ymantopedes   foder  ymancopedes  A  3a>  A  3a.  B  1^.  3^  (korr.).  3e.  f,  5; 

Hymantopodes  J.  3a';  Himantopodes  0  2.  f)  Tradunt  enim  (etiam  J.  3b)  noti  plage 
illius  gentem  J.  3;  Narrav.  igitur  mihi  C2.       g)  solitam  descend.  J.  3a- a'.       h)  mo- 

25  dica  J.  3.  i)  Hii  quoque  J.  2;  inque  jBI^;  solitam  et  incertum  C2.  k)  inc.  est 
unde  J.  3;  inc.  esse  unde  (7  2.  1)  veniunt-4.2.  Bl^ — i;  veniat  J5  5.  C2.  ra)  subito 
AS,  inquit  fehlt  daselhst.  n)  Quibus  —  recedunt /eM  £  3<i-f.  o)  regio  ||  et  J.  2. 
p)  ab  his  fehlt  AS.  q)  qui  se  multi  vid.  J. 3a;  que  se  multi  vid.  ^3a';  qui  se 
multa  vid.  4  3b.       r)  haec  fehlt  AS.  S3f''-f;  se  haec  £4.5,       s)  Tceine  Hs.  hat  hier 

30  neues  Eap.        t)  Sueonum  videamus  B. 

26:  a)  Cap.  CCXXXIII.  Bl^.  C2.  b)  Nobilissima  AS<^'.  BS^-t.  c)  a  C2| 
posita  a  jB3d-f.       d)  Sictonia  A 2;  Sictana  JBlb;  Syctona  £4;  Sictuna  B5. 

Schol.  138:  a)  das  Scholion  steht  im  Texte  hinter  videtur  fS.  259,  Z.l)  AS. 
b)  id  (aus  i'',  wie  AS>^  schreibt)  J. 3a';    eius  A 3b.  c)  semperque  AS;    aest.  et 

35  hierae  semper  vir.  C2.       d)  in  fehlt  AS.       e)  et  cuius  AS. 

1)  SoUnus  30,  6,  S.  131  spricht  von  den  Agriophagi  (in  Athiopien) 
.  .  rege  praediti,  cuius  in  fronte  oculus  unus  est.  (L).  2)  Kap.  31,  6, 
S.  137.  Martianus  Capella  VI,  §  674.  Nach  heiden  sind  die  Himanto- 
podes in  Innerafrika.  (L).  3)  Vgl  SoUnus  lb,  4,  S.  82  ilber  die 
40  scythischen  Anthropophagen,  deren  Nachharldnder  ob  nefarium  ritum 
finitimae  nationes  metu  profugae  reliquerunt.  (L).  4)  Das  sind 
loieder  die  Finnen,  von  denen  Adam  eben  ausfiihrlich  gesprochen  hat. 
MUUenhoff  II  \  48. 

Adam  Bremensis.  17 


258       M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXVI.  XXVII. 

Schol.139.  [vel  Birka^].  In  hoc  templo,  quod  totum  ex  auro  para- 
tum^  estS  statuas  trium  deorum^  veneratur  populus,  ita 
ut  potentissimus  eorum  Thor^  in«  medio  solium^  habeat 
triclinio;  hinc  et  inde  locum  possident«  "Wodan  et  Fricco. 
Quorum  significationes  eiusmodi  sunt:  'Thor'%  mquiunt,  5 
'presidet  in  aere,  qui  tonitrus^  et  fulmina,  ventos^  ymbres- 
que,  Serena  et  fruges^^  gubernat^.  Alter  Wodan,  id  est 
furor^-s  bella  gerit^  hominique^  ministrat  virtutem  contra 
inimicos.  Tercius  est  Fricco"^•^  pacem  voluptatemque^  lar- 
ffiens  mortalibus'.  Cuius «  etiam^  simulacrum  fingunt  cum^i  lo 
ingenti  priapo^  Wodanem  vero  sculpunt  arraatum,  sicut 
nostri  Martem^'    solent^;    Thor  autem   cum   sceptro  lovem 

ilia  generis  sit%  nemo  scit^  lbi«  etiam^  est  fons,  ubi  sacrifici^t 
paganorum  solenl  exerceri  et  homo  vivus  inmergi.  Qui  dum 
none  invenitur,  ratum  erit  votum  populi«  M  2.  3.  5  3-^'.  4.  0  2^  .  i5 

Schol.  139  (135).  Catena^  aurea  templum^  circumdat  pen- 
dens supra  domus  fastigia«  lateque  rutilans  advenientibus,  eo' 
quod  ipsum  delubrum  in  planitie  situm«  montes  m  circuitu 
habet^  positos  ad  instar  theatri  (A2.  S.  B^---'.^.  C  2). 

oN  ..el  -R    R  r2    fehltAl—^-  in  AS  folgt  Schol.  139  im  Text  hinter  civitate.  20 

^\'^^''^''Zy.^S\r\o}\n\nm  st'  e)  Thor^odan  .4  3,  Wod.  getilgt  A 3a.     f)  tonitrua 

A  i       h rirena  f rueesque  B  lb— 4  ;  serecitatem  f rugesque  jB  5 .      i)  f  o  r  1 1  o  r  B .  C  2 .  2.) 
i)^vealtAl^BlK^Tc2.      1)  hominumque  C  2.     m)Frico£4.     n)  yoluntateir- 
que  isa.^.      o)  Cuius-priapo  fehlt  A3.       P)  et  JB4.5.       q)  cum  Al,  fehlt  A.. 
B  C2.       r)  Mart,  sculpere  sol.  C2. 

^ohn^   188-  a^  sit  ilia  sen.  ^3a.a';  ilia  sit  gen.  ^3b.  J5  3»-a'.4.        b)  generis 
nescitur  B  3a  a 'i.^^     c)  Ibi  -  populi  feMt  A  3.        d)  etiam  fehlt  B.       e)  nou  fehlt  30 
B  C2-  immergitur  statt  invenitur  C2.  .„  x  «    • 

Schol.  139:   a)  Cathena  ^3a.  £3-"'.       b)  tempi,  illud  circ.  ^.f.       c)  fagia 
43a.b;  stagia  A  3a'.         d)  et  (?)  A2.         e)  sit.  est  mont.  Ad.  f)  habeat  C<i. 

ist  abgeschnitten  in  A2. 

n  Vn]   nhen  II  21  (18),   S.  78   iiher  den    Tempel   des   Redigast:s6 

tirhnm  a  a  0  S.UOf.  6)  McMiger  Fro,  Freyr;   Gnmm  J',  176.  16 

mZwff'ir,m.  K).  7)  Das  iann  wohl  nurhcfien:  loie  man 
^  llZ  Zek  in  Handschriflen  den  romischen  Gott  Mars  darz,,- 
7elknvnent1  Bin  BM  dcs  Mars  mit  Sclnoert  (Bogen?)  «nd  Sclul, 
tnda  sich  in  dem  Werk:  Mmiature  sacre  e  profane  dell'  anno  1023 
iU'Ttranti  rEncklopedia  mcdwevale  di  Bahmw  Manro..  da  ,«  codice  45 
MMoTcassn^.  1896;  also  ^■>neBilderhszuHr..bansWerl^^^^^ 
naturis  (De  universe).  Das  BM  steht  auf  tar.  XC  zu  Lxb.  X  V,  Cap.  )  1 . 
De  diis  gentium. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  259 

simulare^  videtur^-^    Colunt  et°  deos  ex  hominibus  factos, 

quos   pro   ingentibus    factis   immortalitate   donant,    sicut  in 

Vita  sancti'i  Ansgarii^-^  legitur^  Hericum  regem^  fecisse^ 

XXYII^    Omnibus  itaque''  diis  suis'^  attributes  habent'^ 

5  sacerdotes,    qui    sacrificia   populi^   ofFerant^.     Si^  pestis   et 

fames ^imminet,  Thor  ydolo  lybatur^,  si  bellum,  Wodani^. 

si  nuptiae  celebrandae  sunt^,  Fricconi.    Selet  quoque  *  post  Schol.  14@. 

novem    annos    communis    omnium    Sueoniae    provintiarum 

sollempnitas   in   Ubsola^   celebrari.      Ad^   quam    videlicet 

10  sollempnitatem  nulli  prestatur  immunitas.    Reges  et  populi, 

omnes    et   singuli   sua  dona  transmittunt  ad  Ubsolam°,   et, 

quod    omni    pena    crudeliusP    est,    illi,    qui   iam    induerunt 

christianitatem,  ab  illis  se  redimunt  cerimoniis^.    Sacrificium 

itaque  tale'^  est:  ex  omni  animante,   quod  masculinum  est, 

15  Schol.  140  (136).    Nuper  autem  cum*  rex^  Sueonum  christia- 

nissimus  Anunder^-^  sacrificium  gentis  statutum  nollet  demoni- 
bus  offerre®,  depulsus  a  regno  "^  dicitur  a  conspectu  concilii'^ 
gaudens  abisse*^,  quoniam  dignus  habebatur  pro  nomine  lesu 
contumeliam®  pati  (A2.  BS^-^'.  C2). 

20  a)  similare  A3;   exprimere  C2.         h)  in  A5  folgt  hier  Sehol.  138   %m  Text 

c)  etiam  Sib  a)  sancti  jehlt  A2.  e)  in  — Ansg.  fehlt  A  3;    Anscarii  BV>. 

^^iB4:.5  C2;  leguntur  ^  2.  3.  i?  lb.  3b.  d-f.  g)  de  Herico  rege  ^  3 :  Heln- 
ncum  (HenncumS)  reg.  ^2.  £lb.  3d-f;   Hericus  rex  C2.  »  .    -a*^'" 

oc  ^«  27:  a)  Cap.  CCXXXIIII.  51b;  ^ein  neues  Kap.  in  ^3a.a'.  C2.  b)  scilicet 
25  £  2  0)  suis  fehlt  A3h.B.C2.  d)  liabent  fehlt  C  2 ;  attribuunt  B.  e)  populis  i T 
f)  offerunt  A  3  g)  Cap.  234.  C  2.  h)  famis  A  1.  i)  Thor  iramolatur^  2:  Th 
idola  immulant  Bib;  immolant  statt  lybatur  jB3<i-f.4.  5.  C 2.  k)  Wodan  A  3*'- 
Wadain  BIK  1)  sint  43a';  sunt  celebr.  Bib.  jn)  Upsnla  A  3^-^';  Upsola  4  3b' 
Ubsula  Bib;  celebr.  in  Ubs.  B  3c-f ;  in  U.  fehlt  C2.  n)  ad  4  3- a'.  5.  o)  Upsul 
V)  nino  A3^'  ^^^^^'^'  C'2.  P)   gravius  Bl''.  q)   cerem.  redimunt  (7  2. 

««i  Ar^°^°^v\^^^  .a)  cum  stand  vermutlich  hi£r  in  A  2,  ist  fast  gam  abgeschnitten : 
vgl  N.  c.  b)  christian,  rex  Sueon.  C2.  c)  Anundet  4  2;  An.  cum  sacr.  BSa.a'' 
C2.       d)  regno  ibat  gaud,  a  consp.  cone.  C2.        e)  Christi  sfa«  contumeliam  (7  2! 

35  1)   Ube7'  die  Gotterdreiheit  vgl  E.  H.  Meyer,  3MIioIonie  der  Ger- 

manen  (Stral^hurg   1903;,   ^S'.  290.    (K).      Grimm    a.  a,  0.  I\    S   138 
2)  Kap.  26,  88.  rer.  Germ.  8.  56.  (L).        3)  Konstruiere:  legitur  [eosi 
Her.  regem  fee;  ztir  Konstruktion  vgl.  oben  III,  38  (37),  8.1S0,  Z.2b  mit 
N.Q.        4)  Andere  Nachrichten  ilber  diese  Feierlichkeit  bci  Miillenhoff 

*°  a^'-r^h  ^^^'  ^^  -^^^'  ^^^^  *^  ^^^^^^-  ^^  (^^)  '^-  ^^^  Qenannte  Anunder. 
b)IJer  Zusatz  zur  Hervara-8aga  (Antiquites  russes  [Kopenhagen  1850/ 
i,  210)  erzahlt  das  gleiche  von  Konig  Inge,  der  offenbar  derselbe  ivie 
Adams  Anunder  tst.  Vgl.  Geijer,  Gesch.  Schwedens  J,  132—135- 
Beuterdohl,  SvmsJca  Kyrkam  historia  I,  357-361;  K.  Maurer,  BekeJi- 

46  rung  usw.ll,  654/*.;  oben  8.  197,  N.  4.     Nach  Gregors  VIL  Begistrum 

yiil,  11.  o7  ist  das  Ereignis  offenbar  vor  1080  OkL,  also  etiva  1076  -80 

a^izusetzen.        7)  Act.  apost  5,  41:    Et  illi  quidem   ibant  gaudpntes  a 

coiisp.  cone     quon    digni   habiti  sunt,   pro  -  pati.  (K).    Das  gleiche 

Zitat  oben  III,  15  (14),  8.  156.  c         v    y  ^ 

17* 


260        M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXVII— XXX. 

Schol.  141.  novem  capita  offeruntur,  quorum  sanguine  deos^  [tales] 
placari  mos  est.  Corpora  autem  suspenduntur  in  lucum^', 
qui  proximus  est  templo.  Is  enim  lucus  tarn  sacer  est 
gentilibus^,  ut  singulae  arbores  eius  ex  morte  vel  tabo^ 
immolatorum  divinae  credantur.  Ibi  etiam  canes  et  equi^  » 
pendent  cum  hominibus^,  quorum  corpora  mixtim  suspensa 
iiarravit  mihi  aliquis^  cliristianorum  LXXII  vidisse^.  Cete- 
rum  neniae,  quae  in  eiusmodi  ritu^  libationis  fieri  solent, 
multiplices^  et  inhonestae,  ideoque^  melius  reticendae^-^. 

XXYIII^  In  eadem  provintia  nuper^  contigit  res^  lo 
memorabilis  et  pro  dignitate  gestorum  longe  divulgata; 
pervenit^^  etiam  *^  ad  noticiam  pontificis*^.  Quidam^  e  sacer- 
dotibus,  qui^  ad  Ubsolam^  demonibus  astare  solebat',  ne- 
quicquam^  iuvantibus  diis  factus  est^  cecus™.  Cumque  vir 
sapiens  infortunium"  orbitatis  suae  culturae  ydolorum  impu-  i5 
taret,  quam°  supersticiose^  venerans  potentissimum  i  deum 
christianorum  offendisse  videretur^,  ecce^  ipsa  nocte  appa- 
ruit  sibi  virgo  decora  nimis*,  interrogans^,  si  in  filium  eius 

Schol.  141  (137).     Novem  diebus^  commessationes^  et  eius- 
modi*' sacrificia  celebrantur*^.    Unaquaque  die  offerunt  hominem  20 
unum®  cum  ceteris  animalibus^,  ita  ut^  per  IX  dies  LXXII  fiant 
animalia^,    quae    offeruntur.     Hoc^    sacrificium    fit    circa    aequi- 
noctium  ^  vernale  (A  2. 3.  B  3^-  a'.  4.  C  2). 

a)  tales  fehlt  Al,  steht  stall  deos  A2;  sang,  deos  placare  talis  mos  J.  3;  deos 
tales  B.G2;  tales  stand  in  A  iiher  der  Zeile.  b)  lutum  A  3a,  ebda.  lutus  Z.  3.  c)  genti-  25 
bus  5  3d-f. 5.  d)  tabe  AS;  cibo  B.C2.  e)  canes  qui  C2.  f)  al.  fldelis  christ. 
A3;  quidam  christ.  se  LXXII  C2.  g)  fuisse  J51b;  se  vidisse  BS — 5.  h)  ritus 
libatoriis  1?  3'i-f. 4.  C2;  ritu  libatoriis,  korr.  ritibus  lib.,  Bl^,  so  auch  J5  3»i  nach 
Korr.;  ritus  libatorum  B5.  i)  mult,  sunt  et  C2.  k)  id.  retic.  sunt  £  3d-f. 

1)  in  J.  3  folgt  Schol.  141  im  Text.  30 

28:  a)  Cap.  CCXXXV.  5 lb.  0  2;  kein  news  Kap.  in  A  1.5.  b)  nuper  feMt 
A5,  steht  am  Rande  Bl^.  c)  res  contig.  0  2.  d)  pervenit  —  pontiflcis  fehlt  A3. 
e)  et  £4.5.  f)  Quid,  enim  e  C2.  g)  quae  0  2.  h)  Upsulam  ^3a-tt';  Upsolam 
B3A.4:;  Ubsalam  B5.  i)  solebant  A3.  k)  nequiquam  4  2.  3a-a';  ne  quicquam 
offertorii  periret  iuvantibus  BV>.  1)  est  ille  cec.  JSl^.  m)  cetus  J.  1.3a.  n)  inf.  35 
fehlt  J.  3a. a'.  o)  quae  0  2,  p)  supersticione  A2.  q)  potent,  christian,  (ducem 
setzt  B3^  hinzu)  Deum  B  3c-f,  0  2;  dominum  christ.  JB4.5.  r)  videtur  A  3^;  vider. 
offend.  £3J-f.  4;  vider.  ostendisse  B5.       s)  interroganti  Bl^. 

Schol.  141:   a)  dies  A3;   diebus  cum  commessationibus  5  3a. a'. 4.        b)  com- 
messioes  J.  3a.        c)  huiusmodi  A3,  sacrificia  fehlt  daselbst;  et  eiusm.  fehlt  B3a.a';  40 
et  —  sacrificia  fehlt  £4.      d)  sacrificant  J5  4.     e)  vivum  JB3a.a'.4.      f)  animantibus 
B.C2.         g)  quod  A3.         h)  quae  offer,  anira.  02.        i)  Hoc  —  vernale  nur  A3. 
k)  equinoxium  A  3a, 

1)  Uher  3fenschenopfer  vgl.  auch  Dudo,  Historia  Normannornm 
Buck  I,  Anfartg.    (L).  2)  Vgl.  TJiietmar  1,  17  (9);    Grimm,  Mijtho-  45 

logie  I^,  S&f.  (L).  3)  2.  Paral.1,1:  ecce  autem  in  ipsa  nocte  appa- 
ruit  ei.  (K).  4)  Gen.  24,  16:  puella  decora  nimis,  virgoque  pulcher- 
rima.  (K). 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  261 

credere  maluerit^;  fore,  ut  visum  reciperet  abiectis,  quae 
ante  colebat,  simulacris.  Tunc  ille,  qui  nihil  ardui  rennueret 
subeundura  pro  hoc  dono,  ita  se^  facere  laetus  spopondit^. 
Ad  haec^  virgo:  'Scito',  inquit,  ""certissime  hunc  locum,  ubi 
nunc  tantus  innocentum^  sanguis^  effunditur,  in  meo^  pro- 
ximo dedicandum^  honore.  In  qua  re  ne  tibi  aliqua  signa 
dubietatis^  remaneant,  in  nomine  Christi,  qui  est  filius  mens, 
tu  recipe  lumen  oculorum  tuorum*.  Mox  ille  recepto  lu- 
mine'^  credidit,  pertransiensque  totas  in  circuitu  regiones 
10  facile^  paganis  fidem  persuasit""-^,  ut  crederent  in  eum,  qui 
se"  cecum  illuminavit. 

XXIX ^.    Quibus^  miraculorum  causis  impellentibus  sta-  (28). 
tim   noster  metropolitanus  obediens  voci,  quae^  dicit:  Re- 
spicite^   et  'levate   oculos  vestros,    quoniam*^  regiones   isiin.  loh. 4=, S5. 

15  albae  sunt  ad  messem',  ordinavit^  in  illas  partes  Adalwar- 

dum  iuniorem,  de  Bremensi  chore  assumptum,  virum  litte-  ^^^  1064. 
ris  et  morum  probitate  fulgentem.    Cui®  etiam^  per  legates 
clarissimi  regis  Steinkel^  sedem  posuit  in  Sictona^  civitate, 
quae    distat    ab  Ubsola  itinere  diei^  unius^.     Est  vero  iter 

20  eiusmodi^,  ut  a  Sconia^  Danorum  per  mare  velificans  Y^ 
die  pervenias  usque '^  Sictonam"  vel  Bircam°,  iuxta  enim 
sunt*.  Si  vero  per  terram  eas  a  Sconia^  per  Grothorum 
populos  et  civitatem  Scaranem^i,  Telgas^  et  Bircam^,  com- 
plete mense  pervenies*  Sictonam'^. 

25  XXX ^    Adalwardus^  igitur  magno  fervore^  predicandi  (29). 


a)  voluerit  A  3a-  a' ;  voluit  A  3^ ;  mallet  B 4 ;  vellet  C 2.  —  fore  fehlt  AS.B.G2. 
b)  se  fehlt  A  2.  c)  spospondit  4  3a.  a',  jg  3d.  4. 5,  d)  haec  et  v.  JS4.  e)  inno- 
centium  A  2.  B.C2.  f)  cruor  C2.  g)  meo  dedic.  prox.  honore  C2.  h)  hon. 
dedic.  B  3<i-i".  4, 5.  i)  dubitationis  B  S^-i";  dubietatis  signa  A2.  3a-  a';  B  li>.  4, 5.  C  2. 
30  k)  lum.  recepto  C2.  1)  facili  flde  pag.  persuas.  B.C2.  m)  persuadit  ||  persuasit 
A  3ft,  persuadit  getilgt;  persuadit  sit,  dit  getilgt  A  3a'.       n)  se  Jehlt  C  2. 

29:   a)  Cap.  CCXXXVI.  B1^.C2.  b)  Quibus  — diei  unius  (Z.l^)  fehlt 

A3.  c)  qui  C2.  d)  quia  Vulg.  e)  Qui  Bl^.  f)  et  £4.5.  g)  Stemkil4  2; 
Stenkil  £lb.4.  C2;  Stenckil  JKS-'-f;  Stenkell  B5.  h)  Cictona  £3>i;  Sictuna  Bb. 
35  i)  unius  diei  £3<i-f.  5.  k)  huius  modi  JL3a-a'.  i)  Scania  B.  m)  usque  ad  S.  B. 
n)  Sittonam  J.  3"';  Sictonem  Bl^.  o)  Birkam  C2.  p)  Schonia  J.  3a- a';  Scan.  £. 
q)  Scaranen  C2.  r)  Eegas  A  3a;  Rigas  J..8a';  Tg  (der  erste  Buchstabe  ist  unleser- 
lich)  AS^.  s)  Bircas-4  3;  Birkam  0  2.  t)  pervenias  J.  3a'.  J5  3c.  u)  Sitthonam 
J.  3a- a';  Sictunam  stets  B  5;   in  B.C2  folgt  hier  Schol.  142  m  Text. 

40  30:   a)  Cap.  CCXXXVII.  Bib.  C'2.  b)  Adalw.  —  foris  apostolus  <^.S.  263, 

Z.  3>  fehlt  A3.        c)  favoro  £3—5;    praedic.  fervore  0  2. 


1)  Vf)].  oben  II,  2G  (23),  S.  85,  Z.  \bf.:   iacile  barbaris  quaelibet 

de   nostra   potuit   relicfione   persuadere.         2)  7>nc.  21,  2S :  Respicite 

et  levate.        3)  Cher  die  Zcit  vcjl.  ohm  S.  228,  ^\  7.        4)  Vgl  oben 
45  Schol  126  (121),  S.  249.  (L). 


262        M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXX.  XXXI. 

Schol.  142.  euangelii  Suediam'^  ingressus  omiies,  qui  in  Sictona^  erant 
et  in  circuitu,  brevi  spatio^  temporis  ad  christianam  fidem 
perduxit^.  Conspiravit  etiam^  cum®  Sconiensi  episcopo  sanctis- 
simo  Eginone,  ut  pariter  adirent  illud  templum  paganorum, 
quod  Ubsola  dicitur,  si  forte  aliquem  Christo  laboris  sui  o 
fructum^  ibi^  possent  ofFerre,  omnia  ^  tormentorum  genera 
libenter  suscepturi,  ut  destrueretur^  ilia  domus,  quae^  ca- 
put'^  est  supersticionis  barbaricae.  Ilia  enim  diruta  vel 
potius  cremata  fore,  ut  tocius^  gentis  conversio  sequeretur. 
Quam  confessorum  Dei  voluntatem  piissimus  rex  Steinkel""  lo 
in  populo  murmurari  sentiens  callide  submovit  eos  a  tali 
cepto,  asserens  et  illos  statim  morte  dampnandos  et  se 
depellendum"  a  regno,  qui  malefactores  in  patriam  duxerit, 
et  facile  omnes  ad  paganismum  relapsuros^,  qui  nunc  cre- 
dunt,  sicut  in  SclavaniaP  nuper  factum  ^-^  possit  videri.  i5 
Talibus  regis  allegationibus^'  consentientes  episcopi  omnes 
Gothorum  civitates  peragrabant,  ydola  confringentes  et  multa 
paganorum  milia  deinceps  lucrantes  ad  christianitatem.  Adal- 

Schol.  142  (138).  Reiatum^  est^  nobis  a  quibusdam*^  stipa- 
toribus  Adalwardi  episcopi,  cum  primum  Sictonam^  accessisset,  20 
ad  unam  missarum  celebrationem  oblatas®  sibi  ad  manum  LXX 
marcas  argenti^.  Tantae  [enim^]  devotionis  omnes  populi  sunt^ 
arcticae^  plagae.  Tunc  etiam^  occasione  itineris  divertit  Bircam\ 
quae  nunc  in  solitudinem  redacta*  est,  ita  ut  vestigia  civitatis 
vix  appareant;  quare"^  nee  tumulus  sancti^  archiepiscopi  Unni°  26 
inveniriP  potuit  (A2.   Im  Texte  i?lb.3c-f.4.5.  C'2;, 

a)  Sueoniam  B  stets.  b)  Sictana  Bl^.  c)  temp.  spat.  C2.  d)  et  JB4.5. 
e)  cum  sanct.  Sconiensi  (Scanien.  £4,5;  Scanensi  £1^.3^-0  episc.  Eg.  J.  2.  B: 
sanct.  viro  Egin.  Scon.  Ep.  C2.  f)  possent  ibi  B.  g)  Omnia  41.2.  h)  ilia 
destr.  C2.  i)  quae  barb,  superst.  cap.  est  Bl^ — 4.(5);  quae  cap.  erat  barb.  30 
Buperst.  C2.  k)  capud  Al.  1)  tota  B  1^.4.. 6.  C2;  fehlt  £3d-f.  m)  Steinkil 
A2;  Stenkil  .Blb.4.  C2;  Stenckel  B S^-f ;  Stenkel  £5.  n)  dapell.,  torr.  dapell. 
Al;  a  regno  depell.  C2.  o)  delapsuros  Al.  p)  Sclauia  A  2;  Sclavonia  B5; 
Slauan.  C2.  q)  possit  factum  A2;    (fact.)  potest  B.C2;    factum  fehlt  B3 — 5. 

r)  allocutionibus  B.C2.  35 

Schol.  142 :  a)  das  Schol.  steht  im  Text  MnLr  pervenies  Sictorfem  (Kap.  29  Schlufi) 
B.  C2.  b)  est  autem  nobis  C2.  c)  quib.  Adalw.  episc.  stipat.  C2.  d)  sue  .  .  ist 
sichtbar  A2  (Sueoniam?).  e)  oblatus  Bl^;  ad  man.  sibi  oblatas  C2.  f)  arg.  recepit 
Bl^.  g)  enim  nicht  in  B;  die  Stelle  ist  abgeschnitten  A2.  h)  devot.  sunt  omn. 
pop.  B.  C2.  i)  aquilonaris  Bl^.  S^-f.  5;  aquilonalis  B  3^.4;  aquilonaris,  korr.  -nalis,  40 
JSBd.  k)  et  54.5.  1)  Birkam  C2.  m)  ubi  B;  ist  abgeschnitten  A2.  n)  [sanctjus(?) 
A2.       o)  Unni  archiep.  B.C2.       p)  pot.  inven.  B.G2. 

1)  tiber  Mi/Jerfolqe  AdaJioards,  die  hier  ganz  mit  Stillschiceigen 
ubergangen  sind,  vgl.  oben  III,  76,  S.  222;  Schol  136,  S.  255.  2)  Vgl 
oben  I,  10  (11),  S.  11:  laboris  sui  fructu,  und  dazu  N.  9.  3)  Dieses  45 
Gesprach  Jcann  also  erst  1066  in  der  Mitte  bis  zweiten  Hdlfte  des 
Jahres  stattgefanden  haben.  4)  In  solitudineiu  redigere  ist  biblisch, 
Gen.  An,  19;'  Exod.  23,  29;  vgl  oben  S.  73,  i\^.  4. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  263 

wardo*  postea  defuncto  apud  nos  subrogavit  archiepiscopus 
quendam  a  Rambsola*  Tadiconem^,  qui  propter  ventris 
amorem  domi  famelicus^  esse  maluit  quam  foris  apostolus*. 
Haec  de  Sueonia'^  et  cerimoniis^  eius  dicta  sufficiant. 

5  XXXP.   Nortmannia^  sicut  ultima  orbis  provintia  est,  (30). 

ita'^   in   ultimo    libri   loco    convenienter^   ponetur    a  nobis.  Schol.  143. 
Haec   a  modernis   dicitur  Norguegia®-^.     De  cuius  situ  vel 
magnitudine    cum    prius    aliqua    communiter   cum    Sueonia 
dixerimus,   nunc  vero   spetialiter  hoc^  dicendum   est,    quod 

io  longitudine  sua  in  extremam^  septentrionis  plagam  exten- 
ditur  haec^  regio,  unde  et  dicitur.  Incipit  autem  ex  pro- 
minentibus  scopulis  huius  freti,  quod  Balticum  appellari^ 
solet;  deinde  reflexo  in  aquilonem  dorso,  postquam  fre- 
mentis^    occeani  marginem  suo    circuit  ambitu,    tandem  in 

i5  Ripheis  montibus  limitem^  facit,  ubi  et  lassus  deficit  orbis. 
Nortmannia  propter  asperitatem  montium  sive  propter  fri- 
gus  intemperatum™  sterilissima  est  omnium  regionum,  solis 
apta   pecoribus.      Quorum**  armenta   ritu  Arabum    longe^ 

Schol.  143  (139).     Ab  illis^  Nordmannis,  qui  trans  Daniam 

20  habitant^,  venerunt  isti  Nordmanni,  qui  Franciam^  incolunt,  et  ab 

his  nuper  Apuha'^  suscepit  tercios  Nordmannos  (A2.BS^.^'.  C2). 

*)  Adalwardo  —  foris  apostolus  iin  Text  nur  A1~S,  feJdt  Bl^, 
3d-f  4.5,  ist  Scholion  in  BS^-^'.G2. 

'*'*)  Quorum  —  in  vestes  nur  ^1—3,  fehlt  B.C2. 

25  a)  Ramsola  J.2,  i?3a-a'.      b)  E-adiconem  ^2.       c)  Sueona  ^  3a-a'.       d)  cere- 

mon,  JS.  0  2. 

31 :  a)  De  Nordmaunia  rot  gemalt  A 2 ;  Incipit  de  Nordwegia.  Cap.  CCXXXVIII.  • 

BVo;  Incipit  de  regno  Nordvegiae  Bd^;  De  regno  Norwegiae  JS3c-f.  5;  Nordmannia 
B4;    Cap.  238.  0  2.         b)  Nordmannia  ^2.^4.  0  2;  Normann.  J.3    (mit  besonderer 

30  Initiate  J.  3a;,  jBlb,  3'i-f.5.  c)  ata  J.  3a.  d)  ita  convenienter  in  ult.  libri 
loco  pon,  A  2.  3.  B.  C  2.  e)  Norwegia  A  3a-  a'.  B  3<i-f.  5.02;  Nordwegia  B  lb  stets; 
Norduegia  jB4  stets.  f)  hie  J.  3a';  hoc  special.  5  3e.  f.  0  2,  verbunden  mit  weiteren 
Stellungsverschiebungen  der  Worte  in  B  3e-  f.  g)  externam  Bl^.  h)  haec  reg. 
fehlt  An^^'.        i)  solet  appellari  J.  3a.  a'.       k)  feruentis  0  2,       1)  facit  limit.  J.  3a- a', 

35  m)  tempestuosum  A2;  interpretatam  J.  3a.  a'.        n)  longe  fehlt  A3. 

Schol.  143:   a)  istis  0  2.  b)  sunt  £3a.ft'.        c)  [Fran]tiam  A  2.        d)  Ap- 

pulia  0  2. 

1)  fama  exili  esse  konjizierte  Fahricius  {SS.  rer.  Germ.  sept.  S,  62, 
Schol.  [95]),  was  gegen  alle  llss.  oiler  Klassen  nicht  zaldi^sig  ist.    Adam 

40  hat  vielleicht:  propter  ventris  amorem  .  .  famelicus  mit  hewu/3ter 
Ironie  ge^clirieben,  ivic  ei  Wattenhach  in  seiner  IJbersetzung  aufzu- 
fassen  scheint,  vielleicht  auch  mit  famelicus  das  Gegenteil  dessen  sagen 
ivollen,  was  es  hedeutet,  und  so  einfach  einen  spruchlichen  Fehler  be- 
gangen.        2)  So  nennt  das  Land  der  Autor  der  Cnutnnis  regis  Gesta, 

45  II,  7,  SS.  rer.  Germ.  S.  15:  princeps  provintiae,  quae  Nordwega 
dicitur;   II,  19,  S.  26.   (L). 


264       M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXXI.  XXXII. 

in  desertis  stabulant.  Eoque*  victu  peculii^  transigunt^  vi- 
tam,  ut^  lacte  pecudum  in  cibos®,  lana  utantur^  in  vestes*. 
Indeque  fortissimos  educat  milites,  qui  nulla  frugum  luxuria 
molliti  sepius  impugnant  alios  quam  ipsi  molestentur^  ab 
aliquo^.  Sine^  invidia  cum  proximis  habitant  Sueonibus,  5 
quamvis  a  Danis  aeque  pauperibus^  non  impune  tempten- 
tur^  aliquando^  Itaque  rei  familiaris  inopia^  coacti  totum 
mundum  circumeunt"^  et  pyraticis  raptibus  amplissimam 
terrarum  facultatem  reportant  domum,  penuriam  suae  re- 
gionis  tali  modo  sustinentes^.  Post  susceptam  vero^  chri-  10 
stianitatem  melioribusP  imbuti  scolis  didicerunt  iam  pacem^ 
et  veritatem^  diligere,  paupertate"^  sua  contenti^'  esse,  immo 
quae  habent^  collecta  spargere,  non  ut  prius  sparsa*  colli- 
gere.  Cumque  nefandis  artibus  maleficiorum^  omnes  ab 
initio  servirenf^,  nunc  vero^"^  cum  apostolo  *  simpliciter^  15 
confitentury  Christum  et  hunc  crucifixum.  Sunt  etiam'' 
continentissimi  omnium  mortalium,  tam  in*  cibis  quam  in* 
moribus  parcitatem  modestiamque^  summopere  dihgentes. 
Preterea  sacerdotum  et  ecclesiarum  tan  tam  habent^  vene- 
rationem,  ut  vix  christianus  habeatur,  qui  non  cotidie  ob-  20 
tulerit^  ad  missam,  quam  audierit®.  Yerum^  baptismus  et 
confirmatio,  dedicationes^  altarium  et  sacrorum  benedictio^ 
ordinum  apud  illos  et  Danes  care  omnia  redimuntur^.  Quod 
ex  avaritia  sacerdotum  prodisse  arbitror^;  quia  barbari  deci- 
mas  adhuc^  dare  aut  nesciunt  aut  nolunt,  ideo^  constringun-  25 
tur  in  ceteris,  quae  deberent  gratis  offerri.    Nam  et™  visi- 

*)  Quorum  —  in  vestes  nur  A  1—3,  fcltlt  B.  C2. 


a)  eo  quod  ^Sn-"';  richtig  J.  3b,  b)  peculii  jehlt  J.  3^.  c)  transisigunt  A'2. 
d)  ac  A'6^.  e)  cibis  A'd.  f)  utuntur  4  3.  g)  malescentur  ^Sa-"'.  h)  Sine  — 
aliquando  (Z.l )  fehlt  AZ.  i)  paup.  fehlt  J5  3'-f;  aeque  paup.  fehlt  Bi.b.  k)  tentan-  30 
tur  C2.  1)  tempt,  ab  aliquo  J.  2.  m)  circueunt  A2.  £3'i.5.  C2.  n)  susten- 
tantes  A^.B.  o)  autem  J.  2.  p)  maioribus  4  3.  q)  virtutem  4.3«-a'.  r)  con- 
tentos,  Tcorr.  contenti,  Al;  pauperes  contenti  4  3.  s)  hereditant  B.C2.  t)  con- 
spersa  B.C2.  u)  malef.  Uhlt  B 3''— f ;  malef.  artibus  C 2.  v)  servierunt  4  3.  w)  nunc 
vero  iehlt  B  lb;  vero  fehlt  BS— 5.  C2.  x)  simpl.  fehlt  Bl^.  y)  confltentes  4 3 ;  Christ.  35 
confitentur  B.  —  Christum  fehlt  C2.  z)  et  £4.5.  a)  in  fehlt  4  3.  b)  mole- 
stiamque  41;  que  fejilt  4  3n-'"^'.  c)  venerat.  exercent  4  3;  venerat.  habent  C2. 
d)  offerat  C2.  e)  audit  B.  i)  Verum  —  redimuntur  fehlt  4  3.  g)  dedicationis  B. 
h)  ordin.  bcnedictio  B.  i)  arbitrantur  Bl^;   arbitramur  BS — 5;   arbitratur  C2. 

k)  adhuc  decimas  B.C2.      1)  To  4  3->;  imo  4  3*';  ideoque  B.C2.      ni)  et  fehlt  C2.  40 

1)  Vgl  iiber  Noricegen  rmd  die  Noriveger  Order icus  Vitalis  Hist, 
eccl  Buck  X,  ed.  Le  Prevost  IV,  27—29.  (Lj.  2)  SallusL  Catil.  5,  7: 
inopia  rei  familiaris.  (K).  Ohen  I,  3,  aSI  6 :  propter  inopiam  soli  natalis. 
3)  Zach.  8,  19:  veritatem  tantum  et  pacem  diligite.  (K).  4)  l.Cor. 
2,  2 :  Non  enim  iudicavi  me  scire  aliquid  inter  vos  nisi  lesum  Chri-  45 
stum  et  hunc  crucifixum.  (K). 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  265 

tacio  infirmorum  et  sepultura  mortuorum,  omnia  ibi  venalia^  Schol.  144. 
Apud  illos  [igitur^]  tanta  morum^  insignia^,  ut  compertum 
habeo,  sola  sacerdotum  corrumpuntur  avaricia. 

XXXII ^.  In  multis  Nortmanniae^  locis  vel^  Suediae 
5  pastores  pecudum  sunt  etiam"^  nobilissimi®  homines,  ritu 
patriarcharum  et  labore  manuum  viventes.  Omnes  vero^ 
sunt  christianissimi,  quis  in  Norvegia^^  degunt,  exceptis 
illis,  qui  trans  arctoam  plagam  circa  occeanum  remoti  sunt. 
Eos^  adhuc  ferunt^  magicis^  artibus  sive  incantationibus  in 
10  tantum  prevalere,  ut  se  scire  fateantur^,  quid'^  a  singulis 
in'^^  toto  orbe^-^  geratur™;  tunc^'  etiam^i  potenti  murmure 
verborum  grandia"^  cete*  maris  in  littora  trahunt%  et  alia* 
niulta,    quae    de   maleficis^  in  Scriptura"^  leguntur,  omnia ^'' 

Scliol.  144  (140).  De*  sepultura  paganorum,  quanquam  non 
15  credant  resurrectionem  carnis,  hoc  taraen  est  memoriale,  quod 
more  antiquorum  Romanorum'^  busta  et  exequias  eorum  omni^ 
veneratione  colunt.  Ceterum  pecuniam  hominis  tumulant  cum 
ipso'^  et  arma  eius  et  cetera^,  quae  ipse  vivens  habuit  cariora. 
Quod  etiam  de  Indis'^  habetur®  scriptum^.  Quod  tradunt^  ex 
20  antique  ritu  gentilium,  in  quorum  mausoleis  adhuc  solent  in- 
veniri  talia,  cum  aut  in  amphoris  aut  in  aliis  vasculis  secum 
thesauros  infodere^  iussissent^  (A2.  BS^-^'A.C2). 

a)  igitnr  nur  B.C2,  feldt  A  1 — 3.  b)  tanta  morum  fehlt  Al.  c)  insign. 
sola  (solum  Bl^),  ut  comp.  hab.,  sacerdotum  J.  2.  3.  B.C2. 

25  32 :   a)  Cap.  CCXXXIX.  £  lb.  C  2 ;  kein  neues  Rap.  in  A3,     b)  Nordmanu.  hier 

auch  Al,  stets  B.C2;  Normann.  J.  3a.  c)  vel  Sueoniae  (Suediae  C  2)  locis  Bl*>. 
4.5.  C2;  Nordmannorum  vel  Sueonum  locis  JBS'i-''.  d)  et  BA;  fehlt  B5.  e)  no- 
billimi  Al.  f)  no  (non),  korr.  etiva  nero,  J.  3a;  non  APy'-'.  g)  qui  fehlt  A2. 

h)  Norguegia  A2.      i)  eos  enim  adh,  J.  3"-"';  quos  C2.      k)  fertur  Al,  vgl.  IV,  23, 

30  S.  254,  N.  b.  1)  magycis  A  2.  m)  quod,  von  zweiter  Hand  nachyetragen,  B  1^;  quae  — 
gerantur  A3'^^'.  n)  in  fehlt  jBlb.4.  o)  toto  terrarum  orbe  C2.  p)  Turn  J.3'-a'. 
q)  et  B4:.5.  r)  grandia  —  trahunt  fehlt  A  3b;  cete  (certe  i?4)  grandia  B;  cete 
41.2.  s)  trahunt  in  litt.  A'd^-^'^'.  t)  aliaque  C2.  u)  maleflciis  B  1^.4=.  5. 
v)  scripturis  0  2.        w)  omnia  fehlt  C2. 

35  Schol.144:   a)  De  sep.  —  Komanorum  fehlt  B4:.  b)  eor.  omni   fehlt  5  4. 

c)  eo  armaque  et  cetera  0  2;  colunt;  pecuniam  et  arma  ciuii  defuncto  tumulant, 
si  qua  alia  ipsi  cara  in  vivis  fuerunt;  quod  et  de  ludaeis  scribitur,  et  de  vasculis 
gentilium  constat.  £4.  d)  ludeis  5  3"-a'.(4).  C2,  e)  est /?3"- "'.  f)  Que  trahunt 
jB3"-''';  Qui  hoc  trahunt  C2.       g)  [sepeli?]ri  A2.       h)  iusserunt  B'd<^->^'. 

40  1)  Sallust.  Catil.  10,  5;  Iiifj.  8,  1:  omnia  venalia.  (K).       2)  Vergil. 

Aen.  XT,  344/".;    cuncti   se   scire   fatentur  |  quid   fortuna   ferat.   (K). 

3)  luvenul.  Sat,  YI,  402:  Haec  eadem  novit,  quid  toto  fiat  in  orbe.  (K). 

4)  Gen.  1,21:  cete  grandia.  (K).  5)  Serviiif^,  Commentarms  in  Vir- 
gilium,  Aeneidos  V,  86:    Fuit   enim   haec   maiorum    cousuetudo,   sicut 

45  hodieque  apud  Indos  est,  ut,  quotiens  reges  moriebantur,  cum  his 
dilecti  equi  vel  servi  et  una  de  uxoribus  carior  [circa  rogum  occisi] 
incenderentur.     Inter  quas  de  hoc  ipso  erat  magna  contentio. 


266     M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXXII.  XXXIII. 

illis  ex  usu  facilia  sunt.  In  asperrimis%  quae  ibi  sunt, 
alpibus  audivi  mulieres  esse^  barbatas^,  viros  autem  silvi- 
colas'^  raro^  se  prebere  videndos.  Qui^  ferarum  pellibus 
utuntur  pro  vestibus,  et  loquentes  ad  invieem  frendere^ 
magis  quam  verba  proferre  dicuntur^,  ita  ut  vix  a  proxi-  & 
mis  intelligi  queant^  populis.  Eadem*  montana  Romani 
auctores  Riphea  iuga^  nuncupant^,  perpetuis  horrida  nivi- 
bus.  Scritefingi^  vivere  non  possunt  absque  frigore  nivium^, 
qui  etiam^  feras  prevolant"^  suo  cursu*  per  altissimas  nives'^*. 
Schol.  145.  In  eisdem  montanis  agrestium°  ferarum  tanta  est  multi- lo 
tudo**,  ut  plurima  pars  regionis  ex  solis  vivantP  silvaticis. 

Schol.  145  (141).  Paulus*  in  Historia  Longobardorum  ^  affir- 
mat  in  ultimis  partibus  septentrionis  inter ^  Scritefingos  in^  qua- 
dam  spelunca  oceani  iacere  VII  viros  quasi  dormientes,  de  quibus 
est  opinio'^  diversa,  et  quod  predicaturi  sunt®  illis  gentibus  circa  i5 
fmem  mundi.  Dicunt^  alii^  ex  XI  milibus  virginibus^  illuc 
pervenisse  aliquas\  quarum  cetus  et  naves  monte  obrutae 
sunt,  ibique  fieri  miracula.     Ubi  et  ecclesiam  construxit  Olaph^ 

*)  Eadem  —  altissimas  nives  im  Text  nur  Al—B,  felilt  B1^.B^~^.  20 
4.5;  ifit  Anfang  des  Schol  145  in  Bo^-^'.  02. 

**)  copia«  A2.S.B.C2. 

a)  asp.  etiam  quae  C'2.        b)  barbatas  esse  Al.        c)  barbaros,  korr.  barba- 
ras,  ^3a,   so  A3-'-'.  BV\4;    barbaras,    korr.   barbatas,  Bb.  d)  silincolos  J^  3^. 

e)  se  raro  Bi.b.        f)  Hii  ^S"--*'.        g)  videntur  Bi.        h)  queat  4  3^- »';   intelli-  25 
gantur  B.  i)  iTcup.  (noncup.)  perpetua  Al.  k)  Scritifinni  A5;     Scritefinrd 

B'd^'->^^'.  1)  feras  etiam  C2.  m)  pervolant  ^S-'-a';  prevolant  steht  hinter  nives 
C2.  n)  rupes  B3^--'';  per  alt.  nives  fehlt  A3'k  o)  agr.  tanta  est  copia  ferarum 
C2.        p)  vivat  A3.C2. 

Schol.  145:    a)  die  Worte  Eadem  —  nives  gehen  in  i?3i-a',  C2  voran;    Paulus  SO 
ergo  in  0  2.  b)  inter  fehlt  B3'-'^'.  C2.  —  Scritefinnos  BS^--^'.         c)  septem  in 

quad.  spel.  oc.  iacere  C2.  d)  opin.  est  JBSj-;''.  e)  sint  apud  illas  gentes  BSf^-"^'; 
sint  ap.  ill.  circa  fin.  mundi  gentes  C2.  f)  ein  neues  Schol.  beginnt  hier  in  jB3^-«', 
ist  dasdbst  auf_  Trundhem  (S.2Q1,  Z.9)  bezogen.  g)  aliqui  B3'->^';  enim  aliqui 
C2.  h)  virginum  jB3«-»';  quasdam  ex  XI  millibus  virginum  cum  sociis  suis  35 
C2.  i)  cum  sociis  iugen  i?  3'»- "'  hier  an.  k)  Ilex  Olaus  (Olavus  Bo')  JB3'-a'; 
constr.  Olaus  C2. 

1)    Vgl  Solin.  31,  3   (Mommsen^  S.  137^   iiher   die    Trogodytae: 
ignarique    sermonis    stridunt  potins  quam  loqunntur.         2)   Vgl  oben 
Schol  137,  S.  2bbf.;  Solin.  If),  L^O,  S.  86:  ultra  .  .  Riphaeum  iugura  regio  40 
est  assiduis  obsessa  nivibus.  (L).     Solin.SS, 11,  S.  163:  (Mous  Taurus) 
.  .  Ripaeis   se   iugis   adnectit.  3)   M^eil  sic  fur  die  Jagd  auf  das 

Benntier  de?'  Schneeschuhe  und  folglich  des  Schnees  bediirfen.      4)  Vgl. 
ohen  S.  255,  N.  1.        5)  Paidus  dlaconus  I,  4,  5,  nach  dem  die  Sieben- 
schldfer  abcr  Bomer  sind  und :  Huic  loco  Scritobini  .  .  vicini  sunt.  (L).  45 
Vgl  oben  Schol  129  (123),  ^.250.       6)  Vgl  oben  J,  60  (62),  S.  58,  Z,  19: 
quorum  ibi  est  magua  copia,  viit  N.  5. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  267 

Ibi  capiuntur  uri%  bubali  et  elaces^  sicut  in  Sueonia; 
ceterum  bisontes^  capiuntur  in  Sclavonia^  et  Ruzzia^;  sola 
vero  Nortmannia  vulpes  habet  nigros®  et  lepores,  martures^ 
albos  eiusdemque  coloris  ursos,  qui  sub  aqua  vivunt  quem- 
5  admodum  uri^.  Cumque  diversa  prorsus  et  insueta''  nostris 
multa^  ibi  videantur,  ab  eiusdem^  patriae  incolis  haec  et 
alia  plenius^  dicenda  relinquo. 

XXXIII*.       Metropolis    civitas    JS'ortmannorum^    est«  (32). 
Trondemnis^,    quae   nunc  decorata    ecclesiis   magna  popu- 

lolorum®    frequentia^  celebratur.     In  qua  iacet^  corpus  bea- 

tissimi  Olaph^  regis  ^  et  martyris.    Ad  cuius  tumbam  usque  Schol.  146. 
in  hodiernum  diem  maxima^  Dominus  operatur^  sanitatum'^^ 
miracula^'2,  ita  ut  a  longinquis  illic"^  regionibus°  confluant 
hii,   qui°   se^   meritis   sancti  non  desperant  [posse  *i]  iuvari. 

15  Est  vero  iter  eiusmodi,  ut  ab  Alaburg^'  vel  Wendila  Dano- 
rum^  ingredientibus  navim  per  diem  mare  transeatur  ad 
Wig*,  civitatem^  Nortmannorum.    Inde*  vela  torquentur  in 

Schol.  146  (141).     Olaph*  rex   iustissimus  Nordmannos  pri- 
mus attraxit^  christianitati.    Magnus,  filius  eius,  Danos  subiuga- 
20  vit.    Haraldus^,  frater^  Olaph  nequissimus,  Orchadas  suo  addixit® 
imperio,  qui^  et  regnum  suum  dilatavit  usque  ad  Ripheos  monies 
et  ing  Island*  (A2.  BS^-^'.  C2). 

*)  Wigh  provinciam  Nordm.  B. 

a)  ursi  A3.       b)  elates  A'd-^^'-^.        c)  Slauon.  J. 3;  Sclavan.  J!51'>.4;  Slauan. 
25  02.       d)  Rutzia  A3;  Russia  Bl^.  5.        e)  nigras  ^  3^'.  JB1'".4,  C2.       f)  maturos 

A3,  habet  hirder  mat.  nockmals  A  3^- '->■'•,    Mardires  £li>;    mardures  J5  3«-f.  4;    mar- 

duros  Bb.       g)  ursi  4  3'';  aqua  ut  uri  vivunt  C2.      h)  iuconsueta  AS"--"-'.      i)  ibi 

multa  A  3a-  a'.        k)  eisdem  A3.        1)  pleraque  B  3''-  f.  4.  5 ;  fehlt  B  3°. 

33:   a)  Cap.  CCXL.  BV^.C2.  b)  Nordmann.  A2.B.C2;    Nordmannie 

30  ^3a-'^'.         c)  est  fehlt  -dS"-"'.         d)  Trondenis,  korr.  Trundeuis  .4  3'^;    Trondennis 

A3>^';    Thrumdem  £1'';    Tiirundem  S3b-L-f. 4;    Trundem  5  3d;    Tlirundhiem  Bb. 

e)  populis  A2.      f)  frequentatione  B.C2,      g)  iacet  A3>k      h)  beati  Olaui  AS^.n'; 

Olaui  auch  A3\>.  £  lb.  Si^-c- f.  4;  Olaplii  £3^;  Olai  Bb.      i)  martiris  et  regis  J.  3"- a'. 

k)  maxima  damus  sanit.  mtrac.  2?3'i-f.  1)  ostendit  £4.         m)  sanitatem  J.  3a. 

35  n)  illuc  B.C2.         o)  confl.  region,  qui  C2.  p)  se  fehlt  A3;   qui  sancti  meritis 

J.3'>.         q)  posse  fehlt  Al;    se  sancti  Martyris  meritis  sperant   posse   iuvari  C2. 

r)  Alaburcli  A  2;    Alaburgh  BV'.A.        s)  Eanorum  4  3^.       t)  Inde  cum  vela  B. 

Schol.  146:  a)  Glaus  B3^;  01.  itaque  rex  C2.        b)  traxit  ad  Christ.  iJ3"-"'; 

prim.  Nordm.  ad  christ.  pertraxit  C2.       c)  Haroldus  C2.       d)  Alius  jB3''.      e)  ad- 
40  duxit  C2.       f)  imperio,  regnumquc  suum  C2,  dilatavit  steht  daselbst  hinter  Island. 

g)  in  fehlt  C2;  et  in  Isl.  fehlt  i?3"."'. 

1)  Solin.  Kap.  20   spricht    iiber   visontes,    uri,    bubali    und    alee 

in  Germania.  (L).       2)  Vgl  ohen  II,  61]  59),  S.  121/'.  (L).       3)  Das 

ist  vielmehr  die  norivegische  Landscliaft    Vikoi,  heiite  LarviJc ;  Lonhorg 

45  S.  99,  N.  2.     VgJ.  ohen  Kap.  11,  S,  240,  Z.  12—15.       4)  Vgl.  oben  III, 

17(16),  S.  159.  (L), 


268       M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXXIII— XXXV. 

laevum^-^  circa  littora  Norvegiae^,  Ya^  die  perveDitur  ad 
ipsam  civitatem,  quae  Trondemnis'^  dicitur.  Potest  autem^ 
iri  et  alia  via,  quae^  ducit  a  Sconia^Danorum  terrestri  itinere 
usque ^  ad^  Trondempnem';  sed  haec  [est^]  tardier  in  mon- 
tanis,  et  quoniam  plena  est  periculo,  declinatur  a  viatoribus.  5 

(33).  XXXIIIP.    In  Nortmanniam    primus  ab  Anglia  venit 

Schol.  147.  quidam  lohannes    episcopus^,    qui  regem^  conversum  cum 

populo  baptizavit.    Illi°  successit^  Grimkil®  episcopus,  qui^ 

tunc  fuit^  ad  Unwanum^  archiepiscopum  Olaph'  regis  lega- 

Schol.  148.  tus^.     Tercio  loco  advenit  ille*^  Sigafridus  *  ^,    qui  et^  Sue- lo 

Schol.  147  (142).  Licet  ante  ilium*  ex*  nostris  Lifdag^,  Odin- 
kar^  et  Poppo'^  gentem^  illam^  predicaverint '^.  Possumus^  hoc 
dicere,  quod  nostri  laboraverunt^-^,  Angli  vero^  in  labores  eorunr^ 
introierunt  (A  2.  J53'^-  ^'.  C2). 

Schol.  148  (142).     Hunc^-i^    Meinhardum^^    et   Albertum  ^2  15 
alias   ordinatos,  cum  ad  se  venirent^,  cum  muneribus  commen- 
davit  illis  episcopus^  vicem  suam  tarn  per  Nordmanniam *^  quam 
per  insulas  oceani  (A2.BZ^-^'.C2). 

*)  Sigafridus,  avunculus  Aesmundi,  qui  AS. 

a)  levam  B.C2.  b)  Norweg.  A2.5.  5  3d-f;    Nordweg.  (ueg.)  (Bi).  C2;  20 

levam  Nordweg.  circa  litt.  BV>.  c)  quinto  B;  et  quinto  C2.  d)  Trondennis 
^3n.a';  Tlirundhem  J51'\4;  Trundhem  -B3d-f;  Trundhiem  B5.  e)  autem  fehlt  B. 
f)  quae  —  nsque  ad  iehlt  BV^\  g)  Scania  5  3—5.  h)  ad  jehlt  £3—5.  i)  Trondem- 
nem^2.  C2;  Tlirundliem  £1'>.  4;  Thrundhem  £3<'-f.     k)  est  nwr  £.  C2, /e^^t  J.1— 3. 

34:    a)  Cap.  CCXLI.  51b.  C 2;  Jcein  neiies  Kap.  in  A  3.      b)  reg.  Olavum  conv.  25 
AS;  reg.  cum  pop.  conv.  J5  3— 5.  0  2.     c)  cui  C2.     d)  succedit  51'>.4.5.     e)  Grin- 
kU  43;    Grimkel  jB1'>.  3b.  4.5;    Grimckcl  73 3'i-f ;    GrinkeilC2.        f)  qui— legatus 
fehlt  A3.      g)  erat  0  2.      h)  Unwanuan:  (korr.  aus  Unwanuanum;  episcopum  J.  2. 
i)  regis  Olaph  (Olavi  B  3^-0  B  3'i-f.  0  2.       k)  ille  fehlt  A3.      1)  et  apud  Su.  5.  0  2. 

Schol.  147:   a)   Ante  Nordmannorum    (am  Baiide  in  heiden  Hss.:   legendum  30 
(lege  5  3"')  Anglorum;  episcopos  quidam  ex  B3"--''.      b)  apud  gentem  53--a'.02. 
c)  predicaverunt  5  3<'-"'.  0  2.         d)  Et  poss.  dicere  5  3  •••''.        e)  laboraverint  0  2. 
f)  lab.  et  Angli  in  B  3^^- <->-'.  0  2.       g)  in  nostrorum  labores  5  3^.^'. 

Schol.  148:  a)  Hunc  fehlt  5  3<-''.  b)  vcnirent,  episc.  noster  (archiepiscopus, 
ohne  noster,  0  2)  cum  mun.  commend.  5  3'-"'.  02.        c)  Nordvegiam  53"."'.  35 

1)  Vql  Lucan.  VIIL  193/".:  vela  .  .  Torsit  et  in  laevum  puppim 
dedit.   (Lj-  2)   Vgl  ohen  II,  37  (35),   S.  98.    (L).     31  it   anderem 

Namen   hie/]  er   Sigfrid,   obcn  II,  57  (55),   S.  118.  3)   -Das  ist   der 

jmujere  Sigfrid,  ohen  aS*.  156.  4)  lohannes -Sigfrid.  5)  Vber  Lifdag 
vonEibe  in  Norwegen  siehe  ohen  II,  26  (23),  S.  86,  Z.  3,  nur  in  BC.  40 
6)  Uber  Odinkar  den  JUnqeren  in  Noricegen  vgl.  ohen  II,  36  (34); 
II,  49  (47) ;  II,  64  (62).  7)  Uher  Poppo  den  Wundertdter  ah  Missio- 
nar  (in  Schonen)  berichtet  nur  noch  Schol.  113  (112),  S.  235,  keine  SteUe 
des  Textcs.  8)  Die  Noriceger.  9)  loh.  4,38:  alii  laboraverunt,  et  vos 
in  labores  eorum  iutroistis.  (K).  10)  Es  kann  nur  der  jilngere  Sig- ^5 
frid  gemeint  sein.  11)   Vyl.  ohen   6^.224,   iS^.  2.  12)   Vgl.  ohen 

S.  224,  lY.  6. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  269 

dos^  et  Nortmannos^  iuxta  predicavit.  Isque^  duravit 
usque  *^  ad  nostram  aetatem  cum  aliis  aeque  non  obscuris^ 
in  ilia  gente  sacerdotibus.  Post  quorum  excessum  noster 
metropolitanus  petentibus  Nortmannorum  populis  ordinavit 

5  Thoolf^  episcopum^  in  civitate  Trondemnis^  et  Siguardum^-^ 
in  easdem  partes.  Asgothum^  vero  et  Bernardum^-^,  licet 
moleste  ferret  a  papa^  consecrates,  accepta  satisfactione 
dimisit"^  a  se  donates.  Per  quos  hodieque^  multas™  ver- 
bum  Dei  lucratur  animas,  ita  ut  in  omnibus  provinciis  Nor- 

10  vegiae  beata  mater  ecclesia  laetis  floreat  incrementis^. 
Inter  Nortmannos  tamen  et  Sueones  propter  novellam  plan- 
tationem  christianitatis  adhuc  nulli  episcopatus  certo  limite" 
sunt  designati,  sed  unusquisque  episcoporum  a  rege  vel 
populo    assumptus^    communiter    aedificantP    ecclesiam,    et 

15  circueuntes^  regionem,  quantos^'  possunt,  ad  christianitatem  Schol.  149. 
trahunt  eosque  gubernant  sine  invidia,  quandiu  vivunt. 

XXXY*.  Post  Nortmanniam,  quae  est  ultima  aquilo-  (34). 
nis  provintia,  nihil  invenies^  liabitacionis  humanae^  nisi 
terribilem  visu  et  infinitum  occeanum,  qui  totum  mundum 
20  ample ctitur^-^.  Is^  habet  ex  adverse  Nortmanniae  insulas 
multas  non  ignobiles,  quae  nunc  fere  omnes  Nortmannorum 
ditioni  subiacent,  ideoque'^  non  pretereundae   sunt  a  nobis, 

Schol.  149  (143) is  plan  .  .  .  calcitr  .  .  ler  .  .^-'^  (A  2). 


a)  Sueones  B.       b)  Nordm.  fideliter  instruxit -4  3 ;  apud  Nordm.  5  3i'-f'-f.4. 

25  c)  Isque  —  incrementis  (Z.  10^  fehlt  AS.  d)  usque  fehlt  £3d-f.  5;  ad  nostr.  aet. 
usque  J5  4.  e)  obscruris  J.1.  f)  Tholflf  BV\3<^-f;  Tholf  5  4.5.  C2.  g)  Tron- 
demni  C2.  h)  Sigwardum  Bl^.  i)  Asgotum  ( korr.  Asgothnm,  A2)  Sli'.3d,4.5. 
C2;  Asgotam  BS^-t.  k)  Bennardura  4  2.  ])  usque  hodie  0  2,  m)  verb.  Dei 
multas  C2.      n)  sunt  limited.  2.      o)  asscriptus  BV\      p)  aediflcavit  J.  3 ;  aediflcat 

30  JB3c-f.        q)  circumeuntes  J.  3a'.  51^  (3d).3e.  f.  4.         r)  quot  £4;  quos  B6. 

35:   a)  Cap.  CCXLII.  jBI^.  C2.  b)  inven.  steht  hinter   amplectitur  C2. 

c)  Is  autem  A  2,  habet  steht  daselbst  hinter  multas;  Ac  J.  3a'.       d)  id.  a  nobis  non 
sunt  praet.  C2. 

Schol.  149:    a)  so  Lappenberg;  ich  glaube  lesen  und  erganzen  zu  konnen:    De 
35  Yper[bore]is  Plin[ius]  et  oce[ano]  calig[an]ti  g  .  .  lit. 


1)  Vgl  ohen  S.  223,  JV.  11.  2)  V<jl  ohen  S.  118,  N.  4.  3)  JSs 
kann  nur  einer  der  Pdpste  von  etwa  1057—1064,  Steplian  IX.,  Bene- 
dikt  X.,  Nikolaus  11.  oder  Alexander  IT.  vor  1064/65  in  Frage  kom- 
men;  I)ehio  J,  242.        4)  Act.  apost.  17,  9:    accepta  satisfactione  .  . 

40  dimiserunt  eos.  (K).  5)  Vgl.  Martiamts  Capella  VI,  §  664 :  Hyper- 
borei  .  .  gens  .  .  fine  .  .  habitationis  humanae  praedicanda.  (L). 
6)  Vgl.  Solinus  23,  17,  6'.  106:  Oras  autem  extimas  Oceanus  amplecti- 
tur. (L).  Martianus  Capella  VI,  ^  617:  rotunditatis  autem  ipsius 
circa  extima   circumfusus   ambit  Oceanus;   vgl.  VI,  §  603.         7)   Vgl. 

45  Plinius,  Hist,  naturalis  IV,  26. 


270      M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXXV.  XXXVI. 

quoniam^  Hammaburgensem^  parrochiam  et  ipsae  respi- 
ciunt*.  Quarum  primae*^  sunt  Orchades*^  insulae,  quas  bar- 
bari  vocant  Organas;  ritu  Cicladum^  illae  sunt  dispersae^ 
per   occeanum.     De  quibus  Romani  auctores  Martianus   et 

Schol.  150.  Solinus^  ita  scripsisse  videntur:  "^A  tergo^  Britanniae^,  unde  5 
infinitus    patet   occeanus,    Orchadae^   sunt    insulae,    quarum  XX 
Afar*.  Cap.  sunt ^   desertae'^,   XVI ^-^    coluntur.       Orchades    insulae    pene   XL 
iunctae"^.     Item  vicinae  sunt  Electrides",  in  quibus  electrum  gigni- 

Schol.  151.  tu^^     Igitur  Orchades  inter   Nortmanniam    et^  Britanniam 

etP  Hiberniami  positae  frementis'^  occeani  ludibundae  mi-  10 
nas^   derident.      Ad   quas   a   civitate  Nortmannorum   Tron- 
demni*    per    diem    ferunt    navigari    posse.      Itemque"    ab 

Schol.  150  (144).  De  occeano  Britannico*,  qui  Daniam  tangit 
et  Nordmanniam ^,  magna  recitantur  a  nautis  miracula,  quod* 
circa  Orchadas^  mare  sit^  concretum*  et  ita  spissum  a  sale,  i5 
ut  vix  moveri  possint®  naves  ^,  nisi  tempestatis  auxilio.  Unde 
etiam  vulgariter^  idem  salum  lingua  nostra^  Liberse^-^  vocatur^ 
(A  2.  3.  B  3^-  ^'.  C  2) . 

Schol.  151  (145).     Hie  apparet  ^,    quod  scriptor  huius  libelli 
fuit   ex    Germania    superiori,    unde    vocabula    pleraque    sive    no-  20 
mina   propria,    cum  ad  suam  aptare  voluit  linguam,    nobis  cor- 
rupit  (C2). 

a)  quoniam  —  respiciunt  fehltAS.  b)  Hamburgenaem  Bl^,  3>!.5;  Hamab. 
B4t.         c)  proxumae  B3o-d;    proximae  S  3e.  f .  d)  Orchadas  BV>.  e)  Cycl. 

B3'i-f.  4.  C2.       f)spse^3«;   sparsae  J.  3-^' ;    spersae  J.  3i'.         g)  Brittannice  J.  2 ;  25 
Britanic  J.  3".  5  4. 5;   Brittaniae  J5  lb.         h)  Orchades  B.C2.         i)  sunt  fehlt  AS. 
k)  des.  et  XV  B  1^.  1)  XV  (quiudecim)  incohintur  B.  m)  sibi  sunt  iuncte 

£lb.4;    sibi  sunt  coniunctae  £3''-  '-'".  5.  n)  Electriades  4  3;     Electride  jB  1'". 

o)  sive  51b.  3d-f;    sea  5  4.5.  p)  ac  C2.  q)  Hybern.  A3\  BV\  S—5.  C  2. 

r)  firmentis  J.  3a.       s)  animas  51b;  mina  C2.      t)  Trondeni  4  3";  Trondenni  A  3^';  30 
Thrundem  (Trundhem  usw,)  B;  Trondemne  C2.       u)  que  fehlt  B;  Iterum  51b. 

Schol.  150:   a)  Britannico  dicitur  a  nautis  quod  5  3rt-a'.       b)  Nordmandiam 
4  3a.  a'.        c)  Orcades  5  3?-;  Orchades  5  3''.        d)  sit  jehlt  C2.       e)  possit  4  3^i'- b; 
possent  53a'.       f)  naves  non  transire  aestatis  auxilio  4.3b.       g)  vulg.  iehlt  5  3a'. 
h)  lingua  nostra  fehlt  4  3;    nostra  lingua  5  3'>-'''.  C2.         i)  Lenerse  4  3a;   Leuerse  3S 
43a'-  ii;  Literse  5 3a'.     k)  das  Scholion  steht  in  AS  im  Text  hinter  veils,  <S.  271,  Z.  2, 

1)  Bei  Solinus  Tcomwen  die  OrJmeyinseln  niclit  vor,  ein  Zusatz 
einiger  Hss.  iiber  sie  (bei  Blornmsen^  S.  2l9j  entlidlt  nicht  Adams  Worte. 
2)  I)ie  Stelle   stammt  aus  Orosivs  I,  %  ^  78.    {B).        3)  XIII  Orosius. 

4)  Martianus    CapeUa   VI,    §  666:    Ultra    quani  (Tliyle)   navigatione  40 
unius  diei  mare  coiicretum  est.  (B).      Unten  Schol.  154;  Kap.  39  (38). 

5)  Vgl.  iiher  die  Bihersee  Miilknhoff,  Deutsche  Altertumshunde  I-, 
421  f.;  Ilililenhoff  und  Scherer,  Denkmdler  deutscher  Poesie  und 
Prosa  11^,  191.  (K).  6)  Bies  Scholion  in  C2,  das  sich  wohl  auf 
lingua  nostra  in  Schol.  150  hezieht,  stammt  hdchstwahrscheinlich  vmi  45 
dem  Bearbeiter,  der  die  TJrfassimg  C  herstellte;  vgl.  die  Einleitung 
§2.4. 


DESCRIPTIO  mSULARUM  AQUILONIS.  271 

Orchadibus  aiunt  simile  spatium  viae%  sive  in  Angliam 
dirigas^,  sive  in  Scotiam^  flectere  velis^.  Ad®  easdem 
insulas  Orchadas^-^,  quamvis  prius  ab  Anglorum  et  Scotho- 
rum^  episcopis  regerentur,  noster  primas*^  iussu  papae  ordi- 
snavit^  Turolfum^  episcopum  in  civitatem^  Blasconam^,  qui 
omnium  curas^  ageret®. 

XXXYI^.    *^ Insula  Thyle*',  quae  per  infinitum  a  ceteris  secreta  (35). 
longe'^  in  medio  sita  est  occeano,  vix'*'^,  inquiunt,  '^nota  habetur'.  Schol.  152. 
Dg    qua   tam  a  Romanis®   scriptoribus  *    quam    a    barbaris  Schol.  153. 
10  multa  referuntur  digna  predicari^.    "^Ultima's,  inquiunt^,  "^om-  BeOa. 
nium   Thyle^,   in   qua   aestivo    solsticio,    sole  cancri  signum  traus- 
eunte,  nox  nulla,  brumali  solsticio  perinde^  nullus  dies;   hoc  quidam 

Schol.  152  (146).     Tyle^  .  .  in  mari^  .  .  omnium  insula[rum 
remotisjsima.      Cuius    .   .    Solinus^    re[fert  .  .  ]nali    temp[ .  .]re 
15  pecu  .  .  bis  ve  .  .  te  et  .  .  cte  nu  .  .     Nam  fru  .  .  (A^). 
Schol.  153.     Martianus,  Solinus  et  .  .  .  ^^  2). 

a)  viae  fehlt  B.C2.         b)  dirimas  AS^;   dirunas  AS'^'.         o)  Scothxam  At. 

JSlb;  Schociam  A  3^;  Schotiam  5  4.  5.  C  2.      d)  in  A3  folgt  hier  Schol.  150  m  Text. 

e)   Ad  —  curas  ageret   fehlt   Ad.  f)   Orchades   £li'.4;    Orchades  ins.   jB3''-f. 

20  g)  Scottorum  A2;  Srotorum  B3'^-^;    Schotor.  B5.C2.        h)  primus  (korr.  primas 

B3V  C2.      i)  Thurolfum  J.2;  Thomlfum  BV'.  C2;  Thorulphum  i?3— 5.      k)  civi- 

tate  Blascona  B.C2  (civitatem,  Jcorr.  civitate,  Bl^>).       1)  ciiram  B.C2. 

36:    a)  Cap.  CCXLIII.  £lb.  0  2.  b)Thile^2;     Tyle  5  li>.  3e.  d.4;     Tyle 

(Island)  B3<i-^;    Tyle  (Islandia)  B3<^;  Thyle  id  est  Island  Bo.         c)  longe  sita  est 
25  (est  sita  B5)  in  oceano  B.C2,  medio  fehlt  daselbst.      d)  vix,  tit  inq.  C2.     e)  Nor- 

mannis  (Nordm.)  £3o-f.      f)  predicatori  digna  jB4;  predicari  digna  Bb.      g)  Ult. 

omn.  inq.  B.       h)  Tyle  B  hier  und  weiterhin.       i)  proinde  C2. 

Schol.  152:   a)  das  Schol.  ist  nicM  rot  umrdndert  A2.  b)   nach  dem  in 

N.  6  mitgeteilten  Zusatz  zu  Solin  Jconnte  man  das  Scholion   so   zu  ergdnzen   ver- 
30  suchen:     Tyle    [sita    est]    in   mari    [oceano],     omnium    insula[rum    reraotis]sima. 

Cuius    [incolas]    Solinus    re[fert    ver]nali     temp[ore   vive]re    pecu[dum    pabu]li» 

fader    peco[ris   pabu]lis;    bis    steht   deutlich    da,    vielleicht    durch   Schreibfehler?), 

ve[rum  aestajte  et  [dein  lajcte  vi[vunt]   (nu  ist  undeutlich,   Jconnte   vielleicht  auch 

uiu[unt]  sein).    Nam  fru[ctus  arborum  in  hiemem  conpercunt]. 

35  1)  Hiermit  sind  zu  verbinden  Adams  NacJirichten  ohen  III,  24  (23), 

S.  167,  Z.  16—18  und  111,  73  (70  Anhang),  S.  220.  2)  Wahrsehein- 
lich  urn  1050;  Maurer,  BeJcehrung  II,  G17;  ebda.  S.  561  f.  3)  Nach 
den  nordischen  Quellen  icird  das  Bistum  im  Birgisherad  errichtet,  heutc 
wohl  Birsay  auf  der  Orhney-Insel  Pomona;   Maurer  a.a.O.;  Lonhorg 

40  S.  158.  Die  Vermutungen  Lappenbergs,  der  an  dieter  Stelle  auf  BWslcog 
in  Island  Mnwies,  uvd,  LangebeJcs  (SS.  rer.  Dan.  Ill,  249^,  da/3  Adam 
den  Sitz  des  Orhney-Bistums  fdlsclilich  mil  Glasgow  in  Schottland  ver- 
wechsele,  weist  Lonhorg  ab.  Vgl.  noch  die  Nachfj'dge.  4)  Solinus  22,  9 
(S.  lOlf.j,    auf  den  Beda  an  der  sogleich  folgenden  Stelle  ausdrilckliclt 

^5  hinweist,  hat  den  Satz:  Thyle  ultima  —  nullus  dies.  (L).  5)  Beda,  De 
temjiorum  ratione  Kap.  31,  Opera  ed.  Gdes  VI,  209.  (K).  6)  Lappenberg 
ergdnzte:  Solinus  re|fert  brumjali  tempore  per  [solstitium]  vix  [diemj 
et  [estivali  nojctefm]  nu[llam|.  Nam  fr  .  .,  mit  direlcten  Abiceichungen 
von  dem  erhallenen  Text.     Melircre  alte  lies,  des  Solin  haben  folgenden 

^0  Zusatz  (ed.  Momm  sen"'  S.  21^) :  Sed  Tyle  larga  et  diutina,  Pomona 
copiosa  est.  Qui  illic  habitant,  principle  veris  inter  pecudes  pabulis 
vivunt,  deiu  lacte,  in  hiemem  conpercunt  arborum  fructus. 


272  M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXXVI. 

Schol.  154.  senis  mensibus  fieri  arbitrantur\  Item  Beda^  scribit  'in  Britannia^ 
aestate  lucidas  noctes  haut*'  dubie  repromittere,  ut^  in  solsticio 
continui^  dies  habeantur^  senis  mensibus,  noctesque  e  diverse  ad 
brumam  sole^  remoto.     Quod  fieri  in^  insula  Thyle^  Pytheas^  Massi- 

Schol.  155.  liensis^  scribit  VI  dierum  navigatione  in  septentrionem'"  a  Britannia^  i» 
distante'.  Haec  itaque  Thyle  nunc  Island °  appellatur,  a  glacie, 
quae  oceanum  astringit.  De  qua  etiami'  hoc  memorabile 
ferunt*^,  quod  eadem  glacies  ita  nigra  et  arida  videatur 
propter  antiquitatem,  ut  incensa  ardeat  ^.  Est  autem  insula 
permaxima'',  ita  ut  populos  infra  ^  se  multos  contineat,  qui  lo 
solo  pecorum  fetu*  vivunt  eorumque  vellere  teguntur; 
nullae  ibi  fruges",  minima  lignorum  copia.  Propterea  in 
subterraneis  habitant  speluncis,  communi  tecto^  [et  victu] 
et  strato^'^  gaudentes  cum  pecoribus  suis^.  Itaque  in  sim- 
plicitate  sancta^  vitam  peragentes,  cum  nihil  amplius  quae-  i5 
rant  quam  natura  concedit^,  laeti^  possunt  dicere  cum 
I.Tim.  6,8.  apostolo,  'habeutes  victum^  et  vestitum,  his  contenti  simus'*. 
Nam  et  montes  [suos^]  habent  pro  oppidis  et  fontes  pro 
deliciis.  Beata,  inquam,  gens,  cuius  paupertati  nemo  in- 
videt^,   et  in  hoc  beatissima,   quod  nunc  omnes'^  induerunt  20 

Schol.  154  (147).  Brittannia*  est  omnium  maxima  insularum. 
A  qua  novem  dierum  navigatione  pervenitur  ad  Thile.  De*  qua 
unius  d[iei]  navigatio  est  ad  mare  congelatum.  Quod  ideo  conge- 
latum,  quia  nunquam  sole  calefit  (A  2). 

Schol.  155  (148).      Egredientibus    a    promunctorio   Danorum  2^ 
Alaburg  narrant  iter  esse  XXX  dierum  usque  in*  Island,  minus 
autem,  si  ventum^  habeant  secundum  (A2.  BS^-^'.  C2). 

a)  Beva  A  2.  b)  in  estate  in  Brittannia  A2;  Britan.  J.  3a;  Brictann.  Bl^. 
c)  banc  dubie  declarans,  ut  J.3;    baud  B.C2.  d)  ut  si  in  C2.  e)  centum 

Bl^\         f)  habeant  5.  C  2.         g)  solo  0  2.  h)  in /eM  u4  3a.a'.         i)  Thile  4  2  30 

hier  und  weiterhin.  k)  Pycheas  BVo;  Pythias  £3e.5;  Picteas  C2.  1)  Mansl- 
liensis  Al\    Massiensis  J.  3;    Marssiliensis  J31b.  m)  septentrione  BV" — 4.0  2. 

u)  Brithan.  4  3a.        o)  Ysland  4.3a.        p)  et  £4.5.       q)  fertur  B.       r)  permixta 
4  3.     s)  in  4  3'^';  intra  £4.  0  2.     t)  fetu  pecor.  jB.     u)  fruges  ibi  4  3a- a',     v)  tecto 
communi  B.  0  2,  et  victu  nur  dort,  fehlt  41 — 3.        vv)  stato  4  3a-i'.        x)  sanctam  35 
i5  3ti-f.  0  2.  y)  concedat  4  3a-»'.  z)  laeti  dicere   cum  apost.  possunt  0  2. 

a)  sumus  4  2,3*.  £  3d-f.  Vulg.  b)  suos  fehlt  41.  c)  invidet — nunc  omnes 

fehlt  £4;  nunc  omnes  fehlt  B6. 

Schol.  154:   a)  das  Schol.  ist  nicht  rot  umrdndert  4  2. 

Schol.  155:   a)  ad  jB3"-n'.       b)  vent,  nautae  hab.  JB3a-a'.  40 

1)  Vgl.  das  unten  heraiisgegehene  StiicJc  i'lber  die  Insulae  hritan- 
nicae.  2)  Soldier  Idecdscliilderunqen  ferner  VolJcer  finden  sich  bei  den 
antiken  Alitor  en,  Wlarlianus  Capella,  SoJinus  usiv.,  viele,  ich  gelie  auf 
die  Parallelen  niclit  ein.  3)  Habentes  autem   alimenta  et  quibus 

tegamur,   his  .  . ,  Vulp.   (K).  4)  Beda,  Be  natura  rerum  Kap.  9,  45 

Opera  ed.  Giles  VI,  103:  a  Thule  insula  unius  diei  navigatione  ad 
aquilonem  mare  cono^elatum  invenitur.  (K).  Vgl.  auch  Mart.  Capella 
oben  S.  270,  N.  4;    Flinius  IV,  30. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  273 

christiauitatem.    Multa  insignia  in  moribus  eorum,  precipua^    ^  ^^^ 
karitas,  ex  qua  procedit,  ut  inter  illos^  omnia  communia^ 
sint''    tam**    advenis    quam   indigenis^.      Episcopum    suum^ 
liabent  pro  rege;   ad  illius^  nutum  respicit  omnis  populus; 

5  quicquid   ex  Deo,    ex   scripturis,    ex   consuetudine    aliarum 
gentium  ille  constituit,  hoc  pro  lege  habent^.    [De^  quibus  Schol.  158. 
noster   metropolitanus   inmensas  Deo  gratias  retulit,    quod 
suo  tempore  convertebantur^,   licet  ^  ante  susceptam  fidem 
naturali   quadam   lege   non    adeo   discordabant^  a™  nostra 

10  religione^J.  Itaque  petentibus  illis  ordinavit^quendam  Sanctis-  1055. 
simum  virum°   nomineP   Isleph^.     Qui   ab    eadem    regione 
missus   ad   pontificem   aliquandiu   retentus^i   est  apud   eum 
cum  ingenti  ^  prorsus  honore,  discens  interea,  quibus  noviter 
converses  ad  Christum  populos  salubriter  posset  informare. 

15  Per    quern    transmisit    archiepiscopus  sues  apices  ^    populo 
Islanorum  et  Gronlandorum'',  venerabiliter  salutans^  eorum 

Schol.  156  (150).     Apud    illos    non    est    rex,    nisi^    tantum 
lex:  'et  peccare  nefas,  aut  pretium  est^  mori'^  (A2.C2;  AB.B 
im  Text). 
20  Schol.  157  (151).     Givitas  ibi^  maxima  Scaldholz^  (A  2;  AS 

im  Text). 

Schol.  158  (149).      luxta   Island*    est    oceanus    glaciatus    et 
fervens  et  caligans^  (A2.  J53^-»'.  0  2;  AS  im  Text). 

a)  praecipue  C2.  b)  illos  fehlt  Al.'d'^-i^'.  B  3'i-f;  eos  C2,  c)  sint  comm. 
25  (7  2.  d)  tarn  indig.  quam  adv.  A2.  e)  in  AS.  B.  folfft  hier  Schol.  156  im  Text. 
f)  suum  fehlt  AS.  g)  cuius  C2.  h)  in  A3  folgen  hier  Schol.  157.  158  im  Text. 
i)  De  quibus  —  religione  fehlt  A 1,  nicht  A2;  De  quibus  —  implere  non  potuit  fS.  274, 
Z.  Q)  fehlt  AS.  k)  convertaebantur  A2.  1)  non  a  Deo  (adeo  BS'^-i)  discordab.  vel 
a  fdariiber  vera  BlbJ  nostra  J5;  discordarent  C2.  m)  ab  A2.  n)  ordinant  Bl^. 
30  o)  vir.  ad  eorum  partes  nom.  B.  p)  nomine  fehlt  C  2.  q)  apud  eufn  ret.  est 
0  2.  r)  Grondlandorum  ^  2 ;  Gronlanorum  Bl^.i;  Gronlannor.  £  S^'-f ;  Groen- 
landorum  B5.       s)  eor.  salutans  C2. 

Schol.  156:   a)  sed  Bib.       b)  est  fehlt  C2. 
Schol.  157 :    a)  eorum  A  3.        b)  Scaldholt  A  3. 
35  Schol.  158:   a)  Ysland  J.  3-'.         b)  caliginosus  (— gonosus  B3<^)  B3a-a'.  02; 

in  AS  folgt  der  Text:  Haec  pauca  de  usw.  S.  274,  Z.  6;   in  B3^->^'  bildet  Schol.  158 
den  Schlufi  von  Schol.  155. 

1)  Act.  apoBt.  4,  32:  erant  illis  omnia  communia;  ebda.  2,  44.  (K). 
2)  Der  sicherlich  von  Adam  seTbst  herriihrende  Satz  hesagt  (von  licet 

40  an),  da/3  die  natiirliehe  (heidnisdie)  Beliqion  der  Islander  schon  viele 
cJiristliche  Zuge  gehabt  hnhe ;  Dehio  I,  194,  N.  4  hat  das  luohl  nicht 
richtig  verstanden.  S)  Uber  Jsleif  vgl.  Maiirer  II,  581  ff. ;  zu  Pfingsten 
(4:.Juni)  1055  ist  er  von  Adalbert  geweiht  loorden.  4)  Vgl.  Ill,  15  (14): 
cum   ingenti   honore.   (L).    Siehe  honos  m  Wort-  iind   Sachregister. 

45  5)  Der  Brief  ist  nicht  erhalten.  6)  Horat.  Carm.  Ill,  24,  V.  24.  (L). 
Vgl  oben  Schol.  122  (118),  S.  245. 

Adam  Bremensis.  18 


274     M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXXVI— XXXVIIII. 

ecclesias  et*  pollicens^  eis  propediem  se  venturum^  usque 
ad  illos,  ut  gaudio^  simuP  pleno  fruantur.  In  quibus 
verbis  egregia,  quam  habuit  in  legationem*^  suam,  voluntas 
pontificis  laudari  potest*^,  quoniam  et  apostolum  discimus 
ad  predicandum  verbum  Dei  malle  **  in  Hispaniam  ®  profi-  s 
cisci*,  quod  implere  non  potuit^.  Haec^  de  Island*^  et' 
ultima  Thyle  veraciter  comperi,  fabulosa^  preteriens. 
(36).  XXX YII*.    Sunt  autem  plures  aliae  in  oceano  insulae^, 

quarum  non  minima  °  [est]  Gronland^,  profundius  in  oceano 
sita  contra  montes  Suediae®  vel  Riphea  iuga.  Ad  quam  lo 
ferunt^  insulam  a  littore  Nortmannorum  vela  pandi  Y  aut 
YII^  diebus,  quemadmodum  ad  Island^.  Homines  ibi  a 
salo  cerulei,  unde^  et  regio  ilia  nomen^  accepit.  Qui^ 
similem  Islanis  vitam  agunt,  excepto  quod  crudeliores  sunt 
raptuque  pyratico  remigantibus^  infesti.  Ad"^  eos  etiam°  i5 
sermo  est  nuper°  christianitatem  pervolasse™. 

(37).  XXXYIII^.    Tercia  est  Halagland  insula  ^  vicinior  Nort- 

Schol.  159.  manniae,  [verum^]  magnitudine  ceteris^  non  impar*^.   Haec  in 

Schol.  159  (152).    Alii*  dicunt  Halagland^  esse  partem^  Nord- 
manniae  postremam,    quae^  sit  proxima  Scritofingis®,    asperitate  20 
montium  et  frigoris  inaccessa^  (A2.S.  BB^-^\  G 2). 

*)  debet  A2.  B.  02.        **)  velle  A2.  B.  C2;  male  ^1. 

a)  et  fehlt  B.  C2.       b)  propediem  poUic.  eis  se  vent.  B.       c)  similiter  C2. 
d)  legatione  sua  C2.         e)  Hyspan.  A2.         f)  vgl.  S.  273,  Z.  27,  N.  i.         g)  Hec 
pauca  de  4  3  hinter  callgans,  S.  273,  Z.  23.       h)  Ysland  A  3a;  Islandia  B.       i)  et  25 
de  ult.  C2.       k)  fabulola  ^1. 

a)  37:   a)  Cap.  CCXLIIII.  Bl^.  C2;   nems  Eap.  undeutlich  in  A5>^,  nicht  in 
A  3a'.       b)  fabulae,  korr.  insulae,  J.1.       c)  quarum  nomina  J. 3"'.  —  est  feMt  Al. 
d)  Gronlant  J.3'i;  Gronlandia  51^.  4;  Groenlandia  B  3d-f.  5.     e)  Sueoniae  B.     f)  for- 
tem  A  3;  ferunt  hinter  Nordmannorum  C  2.      g)  VI  (sex)  A  3.      h)  Ysland  A  3a;  Is-  30 
landiam  B.         i)  Unde  J.  1—3;  et  unde  statt  unde  et  £3d-f.5.         k)  Hii  4  3a.  a'. 

1)  navigantibus  B.       m)  Ad  —  pervolasse  fehlt  AS.       n)  et  £4.5.       o)  nuper  ad 
Christ.  J.  1.2. 

38:  a)  Cap.  CCXLV.  B1^.C2;  kein  nems  Kap.  in  A  3.  b)  verum  nur  B.  C  2, 
fehlt  Al — 3.       c)  ceterisque  .(13a. «'.       d)  in  A3  folgt  hier  Schol.  159  im  Text.         35 

Schol.  159:  a)  ludicant  Halagl.  B3a.a',  (7  2.  b)  Halaglant  J.3a.  c)  partem 
esse  A  3.         d)  quod  B  3a.  a',  c  2.  e)  Scritefinnis  ^  3.  JS  3a.  a';    Scritefingis  C  2. 

f)  Inaccessibilis  C2;  dahinter  einige  zerstorte  Worte  ([n]unc  .  .  r)  J.2. 

1)  Vgl.  Sallust  Catil.  44,  2:  Cassius  semet  eo  brevi  venturum 
pollicetur;   ebda.S2,2:  sese  propediem  —  ad  urbem  accessurum.  (K).  40 

2)  loh.  16,  24:  ut  gaudium  vestrum  sit  plenum.  (KJ.  1.  loh.  1,  4; 
2.  loh.  1,  12.  8)  potest  nach  Al  ist  sicker  die  dllein  richtige  Lesart 
und  Ausdrucksioeise  Adams ;  vgl.  ohen  S.  128,  N.  8.  4)  Paulus,  Ad 
Bomanos  15,  24:  cum  in  Hispaniam  proificisci  coepero,  spero  .  .  (L). 
5)  Adam  nim^nt  also  hier  caeruleus  in  dem  aiich  Tdassisch  helegten  45 
Sinne  als  grun.  6)  Bafi  die  nonvegisclie  Landschaft  Helgeland  Jceine 
Insel  ist,  hat  Adam  nachtrdglich  erfahren  und  in  Schol.  159  vermerkt. 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  275 

aestate  circa  solsticium  per  XIIII  dies  continues  solem  videt 
super  terram,  et  in  hieme  similiter  per  totidem*  dies  sole 
caret.  Stupenda  res  et  incognita  barbaris,  qui  nesciunt  dispa- 
rem  longitudinem  dierum  contingere  propter  solis  accessum 
5  et^  recessum.  Nam  propter  rotunditatem  orbis  terrarum^ 
necesse  est,  ut  solis  circuitus  accedens  alibi  diem  exhibeat°, 
alibi  recedens^  noctem  relinquat.  Qui  dum  ascenderit® 
ad  aestivale^  solsticium,  his^,  qui  in  borea^  sunt,  dies  pro- 
longate noctesque  adbreviat,  descendens  autem^  ad  hiemale 

10  solsticium  ^  simili  racione  facit  australibus.  Hoc  ignorantes 
pagani  terram  illam  vocant  ^  sanctam  et  beatam,  quae  tale 
miraculum  prestet^  mortalibus.  Itaque"^  rex  Danorum 
cum  multis  aliis  contestatus  est  hoc  ibi^  contingere,  sicut 
in  Suedia**  et  in^  Norvegia  et   in   ceteris,    quae  ibi   sunt, 

15  insulis"". 

XXXYIIII*.  Preterea^  unam  adhuc  insulam^  recitavit^  (38). 
a  multis  in  eo   repertam  oceano,    quae  dicitur  Winland®-^, 
80  quod  ibi  vites  sponte  nascantur,  vinum  optimum  feren- 
tes^.     Kam   et   fruges    ibi   non    seminatas    habundare    non 

•20  fabulosa  opinione,  sed  certa^  comperimus^  relatione  Dano- 
rum. [Post^  quam  insulam*,  ait^,  terra  non^  invenitur 
habitabilis  in  illo  oceano,  sed  omnia,  quae  ultra  sunt,  glacie 
intolerabili  ac  caligine  inmensa  plena  sunt.    Cuius  rei  Mar- 

a)  toccidem  A  Z^;  totitidem  B  4.      b)  accessum  recessumque  A  3a.  a',      c)  exi- 

25  beat  A2.       d)  recedens  alibi  £1^.4.5.  C2.       e)  ascend't  (-dunt)  41.1a;  ascendit 

J.  3a'.         f)  estuale  BVo.  g)  his  —  hiemale  solsticium  fehlt  BVo.         h)  horrea 

41.1a.       i)  perlongat  4.3a.       k)  autem  Uhlt  5  3c-f.4.      1)  prestat  .Bib.  3.4.  (72; 

quae  —  mortaUbus  fehlt  B5.        m)  Itaque  —  sunt  insulis  fehlt  A3.       n)  sibi  BV>; 

ibi  hoc  £3d-f.4.5.       o)  Sueonia  B.       p)  in  fehlt  5  4.5.  0  2. 

30  39:   a)  Cap.  CCXLVI-  jBI^.  C2;  kein  neues  Kap.  in  A3,      h)  Preterea  eciam 

(esse  A  3b)  aiunt  unam  adhuc  insulam  A  3.       c)  regionem  getilgt,  dariiber  insulam, 

A 1 ;  regionem  insulam  A  la.       d)  rec.  a  multis  fehlt  A  3 ;  mult,  repert.  in  illo  Oceano 

C2.  e)  Winland,   id  est  terra  vini,  eo  B.  i)  gerentes  A3.  g)  certa 

Dan.  comper.  relatione  C2.  h)  reperimus  Bl^.  i)  Post  —  evasit  (S.  276, 

35Z.6f.)  A2.3.B.C2,   fehlt  41.1a.  k)  ait  fehlt  4  3.  C 2;  quam  ait  insul.  B. 

1)  nulla  B.C2. 

1)  Adam  verrdt  hier  theoretisch  unzweifeJhaft  deutliche  Anschaiiung 
von  der  Kiigelgesialt  der  Erde.  Zur  Erlddrung  wies  bereits  Beazley, 
The  dawn   of  modern  Geography  II,  524,  N.  3   anf  Beda,  De  tempo- 

40  rum  ratione  Kap.  32  hin,  ausfuhrlicher  Kohlmann  8. 45.  Bjornho 
S,  177 — 200  zeigt,  da/3  Adam  aus  diesen  theoretischen  Ausfilhrungen 
praJctisch-geographische  Konsequenzen  niclit  gezogen  hat.  2)  Einc 
der  heliehten  Etymologien  Adams.  3)  llher  Winland  vgl.  als  letzte 
Sammlung    und    Erorterimg    des    Materials    das    WerJc    von   Nansen, 

45  Nehelheim  (I,  136 /f.;  413 — 41 5j;  daziv  E.  Mogh,  Nansens  Hypothese 
iiber  die  EntdeeJcungsfahrten  der  Nordgermanen  in  AmeriJca;  Mitteil. 
d.  deutsch.  Gesellsch.  in  Leipzig  X,  5,  S.  1 — 17.  4)  Lonhorg  S.  168 

ivill  nach  dem  Martianzitat  TJiule  als  die  hier  gemeinte  insula  ansehen 
und  meint,  der  Zusatz  sei  hier  falsch  eingefiigt;  doch  ist  diese  Annahme 

50  nicht  notwendig.    Vgl.  audi  Bjornho  S,  174 — 176. 

18* 


276       M.  ADAM  BREMENSIS  LIB.  IV,  CAP.  XXXVIIII.  XL. 


tianus^  ita  meminit^:  Ultra  Thilen^,  inquiens,  navigatione ^^ 
unius  diei  mare  concretum  est.  Temptavit  hoc  nuper^  expe- 
rientissimus  Nordmannorum  princeps  Haraldus®-^.  Qui  lati- 
tudinem  septentrionalis^  oceani  perscrutatus^  navibus  tan- 
dem caligantibus  ante  ora  deficientis^  mundi  finibus  inmane^  5 
baratrum^'^  abyssi  retroactis  vestigiis  pene^  vix  salvus  eva- 
sit^*]. 
(39).  XL*.    Item   nobis   retulit^  beatae   memoriae   pontifex 

Adalbertus^  in  diebus  antedecessoris^  sui  quosdam   nobiles 
de  Fresia®  viros*  causa   pervagandi  maris  in  boream  vela  10 
tetendisse^, 

A.  02.  B. 

eo  quod  ab^  incolis  eius  po- 
puli  dicitur  ab  ostio  Wirra- 
hae^  fluminis  directo  cursu 
in  aquilonem  nullam  terram 
occurrere  preter^  infinitum 
occeanum. 


quibus  ab  ostio  Wiserae^  flu- 
minis  directo  cursu  in  aqui- 
lonem   nulla    terra    occurrit  i5 
praeter^    illud    mare,    quod 
Liberse  dicitur. 


*)  J.  3*- a'  fiigen  an:   Istud   eciam  dixit  quidam  luotabilis^  Car- 
thusiensis   presentium   scriptorio,  et  est  verum.     Dicitur  p  iste  locus  20 
in  eorum  ydyomate  Ghimmendegopi-^.    Miles  vero  capitaneus  regis 
dicebatur  Olyden  Helghesson  ^,   nauta  vero  Gunnar  Raswens-^. 


a)  Marcianus  Bl'\  C2;  Martinianus  5  3'i-f.  b)  Thylem  J.3a-a';  Tylen  B; 
Tyle  C2.  c)  navigare  C  2.  d)  nuper /eM  ^  3.  e)  Haroldus  £.  0  2.  £)  sep- 
tentrionalem  JL3;  septentrionis  BVo.      g)  perscrutans  Bl^.      h)  deficientibus  Bl^. 


25 


1)  pene  fehlt  C2. 
o)  so  Lapp.;  scrip- 
q)  Gimm.  A  3^'. 


b)  retul.  nob.  A  2.  3.  30 


i)  mae  J.3a;  mare  AS'^';  inane  -4  3''.        k)  abyssi  baratr.  C2, 
m)  siehe  S.  275,  Z.  34,  N.  i.         n)  noblis  A  3a;  nobilis  A  3"'. 
tam4  3'v;   scriptura  J.3>''.         p)  Et- (Etur)  4  3 * ;    Sed  ul  3*'. 
r)  Helgesson  A3-^'.       s)  Caswen  A  3a'. 

40:  a)  Cap.  CCXLVH.  JBlb.  C2;  kein  neues  Kap.  A  3. 
B.C2.  c)  Avalbertus  A2;  Ad.  Bremensis  J. 3a.  d)  predecessor.  J.  3a- a';  ante- 
cessoris  B.C2.  e)  Frisia  J.  3a- a'.  f)  tendisse  eodem  ab  J.  3a- a'.  g)  am  Rande 
rot:  Wesere  J. 3a.  h)  preter  illud  mare  quod  Libersee  dicitur  C2,  vgl.  B. 
i)  Wisere,  korr.  Wesere,  jB  !*>.  k)  B  3'i  hat  am  Rande:  (preter  illud  mare)  quod 

liber  est  dictum  infinitum  oceanura  (ita  ms.  Cod.);  in  B  3e- f  steht  infinitum  Ocea-  35 
num  im  Text  hinter  dicitur. 


1)  ^  666;  ohen  S.  270,  N.  4.     2)  Hard/rade,  f  1066.  (L).     3)  Vergil 
Aen.  VIII,  245:    immane    barathrum.       Vgl.  Paulus   diac.  I,  6.    (L). 

4)  tibei'  die  Nordpolfahrt  der  Friesen  vgl  J.  G.  Kohl,  Peterniamis  Mit- 
teilungen  XV,  11  ff.;   Ahdruck  in  Bremisches  Jalirhucli  V,  114:  ff.  (K).  40 

5)  Ginnungagap,  altnord.  mythologisch  Urstoff,  Weltraum;  WeJtende 
im  Norden,  spdter  im  Westen.  Vgl.  G.  Storm,  Ginnungagap  i  Mytlio- 
logien  og  i  Geografien.  Arhiv  for  Nor  disk  Filologi,  N.  F.  II  (Lund 
1890),  340 — 350.  Storm  faf^t  die  ohige  Notiz  mythologisch,  ah  Nieder- 
schlag  eines  unhistorischen  Gedichtes  auf.  6)  Fin  Gunnar  Raswein,  45 
Gefolgsmann  des  Konigs  Haakon  Magnusson,  lebte  Anfang  des  14.  Jh. 
und  his  1329  in  Bergen,  sein  Name  ware  nach  Storm  diirch  die  Dich- 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  277 

Cuius*  rei  novitate  pervestiganda  coniurati  sodales  a  littore 
Fresonum  laeto  celeumate^*^  progress! °  sunt*.  Delude^  re- 
linquentes  hinc  Daniam,  inde®  Britamiiam^  pervenerunt  ad 
Orchadas.  Quibus  a  laeva^  dimissis,  cum  Nortmanniam 
5  in  dexuris  haberent^,  longo  traiectu^  glacialem^  Island 
collegerunt.  A  quo  loco^  maria  sulcantes'^  in  ultimam"^ 
septentrionis"  axem,  postquam  retro  ^  se  omnes,  de  quibus 
supra  dictum  est,  insulas  viderunt,  omnipotenti  Deo^  et 
sancto  confessori  Willehado  suam^  commendantes  viam'i  et 

10  audatiam  subito  collapsi  sunt  in  illam  tenebrosam  rigentis^ 
oceani  caliginem^,  quae^  vix  oculis  penetrari  valeret^  Et 
ecce  instabilis  oceani  euripus*  ad  initia  quaedam"  fontis 
sui  archana^  recurrens*  infelices  nautas  iam^  desperatos, 
immo  de  morte  sola  cogitantes  vehementissimo''  impetu  tra- 

15  xit"^  ad  chaos y  [ — hanc^  dicunt  esse  voraginem  abyssi  — ]  illud 
profundum,  in*  quo^  fama  est^  omnes  recursus  maris ^,  qui 
decrescere  videntur,  absorberi®  et  denuo  revomi,  quod 
fluctuatio  crescens^  dici  solet.  Tunc  illis  solam  Dei  miseri- 
cordiams  implorantibus^,  ut  animas  eorum  susciperet,  impe- 

20  a)  Cuius — progress!  sunt /eM  Bib. 4. 5.         b)  celaumate -d  3^ ;   celammate 

AS^^';  celamnate -4  3b ;  celemnate  B 3d-f.  c)  sunt  progr.  C2.  d)  deinde  J.  1.  £4. 
e)  in  A3.  f)  Brittann.  A2;  Britan.  J.3a,  usw.  g)  leue  J.  3a.  h)  haber.  in 
dextris  ^4  3a.a',  i)  tractu  jB.  C2.  k)  glac. /eM  JBlb.  1)  loco  fehlt  A  3^- >^' . 
m)  ultlmum  C2.       n)  septentrional  (-lis)  J.  3a;  septentrionalem  J.  3^'.       o)  retro 

25  omnes  se  Al — 3.  p)  Deo  et  Sanctis  ipsius  suam  A3.  q)  audaciam  et  viam 
B.C2.  r)  rugentis,  korr.  rugientis,  JBlb.  s)  quae  oc.  pen.  non  valet  B  (B3^ 
etwas  anders).  t)  ciuibits  J.3a-a',  w)  fontis  sui  quedam  A2.  v)  archanaque 
(arcanaque)  B.  w)  non  A3.  x)  vehementissime  dixit  (Tcorr.  duxit>  jB  lb,  im- 
petu iehlt  daselbst.       y)  cahos  A  3a.  a',  b.  lb.  3<^-f.       z)  banc  —  abyssi  fehlt  A  1 — 3. 

30  a)  In  A  1.  2.  b)  qua  A1.2;  quo  ut  fam.  A  3 ;  quod  B.  c)  fama  estingredi  et 
egredi  omnes  £  lb.  3b.  ti.  4.5;  fama  ingredi  est  et  egr.  omn.  B3^-^.  d)  maris 
recursus  £4. 5.  C  2;  omnes  (omnis  i?3e.  c)  mar.  recurs,  et  decursus  qui  B  3d-f. 
e)  et  absorb.  B.  f)  crescens  felilt  B.C2.  g)  Dei  miseric.  Dei  implor.  Al; 

miseric.  Dei  A3.  B  3 — 5.        h)  implarant.  A  3". 

35  tung  des  14.  Jh.  init  Harolds  Zug  verJcnilpft.  Yngvar  Nielsen,  Nord- 
maend  og  Skraelinger  i  Vinland  (Norsk  geograflsJc  SelsJcabs  Aarbog 
XVI  [1904/05],  1 — 41)  nimmt  audi  Olyden  Helgesson  fur  eine  liisto- 
rische  Person,  Gutorm  Helgesson,  der  1325  in  Bergen  lebte.  Dageqen 
Bjornbo  S.  235—240. 

40  1)  Adam  braucht  celeuma  im  Idassisclien  Sinne  als  Kommando 

helm  liudern,  nicht  als  Lied  der  Weinkelterer  wie  in  der  Vulgata. 
2)  Vergil,  Aen.  X,  197:  sulcat  maria.  (L).  3)  Gen.  15,  17:  caligo 
tenebrosa;  F.  Liudgeri  Kap.  22  (SS.  II,  410,  Z.  11):  caliginem  tene- 
brosam. (K).  4)  Dieser  Bericht  iiber   den  Flutwirbel   des    Ozeans 

45  dhnelt  in  vielen  Ziigen  aufSerordentlich  dem  entsprechenden  des  Paidus 
diac.  I,  6;  docli  hat  Adam  ihn  schiverlich  nach  jenem  gebildet,  er  hat 
Paulus  bis  zuni  Schlu^  des  A- Textes  nicht  gekannt,  erst  in  den  Scholien 
ist  er  benutzt.  Vielleicht  hat  er  den  Bericht  in  dieser  Gesta.lt  mit  der 
aus  Paulus   stammcnden   Schilderung   des   Flutwirbels  von  Erzbischof 

50  Adalbert  (S.  276,  Z.  8f.)  in  Bremen  erhalten. 


278  M.  ADAM  BREMENSIS   LIB.  IV,  CAP.  XL-XLIII, 

tus  ille  recurrens^  pelagi  quasdam  sociorum  naves  abripuit, 
ceteras^  autem  revomens  excursio  longe*^  ab  alteris  post 
terga  repulit.  Ita  illi  ab  instanti  periculo,  quod  oculis 
viderant,  oportuno  Dei  auxilio  liberati  toto  nisu  remorum*^ 
fluctus  adiuvarunt®.  5 

(40).  XLI^    Et^   iam   periculum    caliginis^   et   provintiam'^ 

frigoris*^  evadentes^  insperate®  appulerunt  ad  quandam  insu- 
1am  altissimis  in  circuitu  scopulis  ritu  oppidi  munitam®-^. 
Huc^  visendorum  gratia  locorum  egressi^  reppererunt  ho- 
mines in  antris  subterraneis  meridiano  tempore  latitantes.  10 
Pros  quorum  foribus  infinita  iacebat  copia  vasorum  aureo- 
rum  et  eiusmodi^  metallorum,  quae  rara  mortalibus  et 
preciosa  putantur^.  Itaque  sumpta  parte  gazarum,  quam 
sublevare  poterant,  laeti  remiges  festine  remeant^  ad  naves. 
Cum  subito  retro  se  venientes  contemplati  sunt  homines  15 
mirae  altitudinis,  quos  nostri  appellant^  Cyclopes.  Eos^ 
antecedebant  canes  magnitudinem  solitam  excedentes  *  eorum 
quadrupedum"^,  quorum  incursu"  raptus*^  est  unus^  de  sociis, 
et  in  memento  "1  laniatus  est^  coram  eis.  Reliqui  vero  su- 
scepti  ad  naves  evaserunt^  periculum*,  gygantibus,  ut  refere-  20 
bant",  pene"^  in  altum  vociferando  sequentibus.  Tali  for- 
tuna  comitati  Fresones^^  Bremam  perveniunt'',  ubi  Alebrando 
pontificiy  ex  ordine  cuncta  narrantes  pio  Christo  et  con- 
fessori  eius  Willehado^  reversionis^  et  salutis  suae  hostias 
immolarunt  ^.  26 


a)  recurrentis  B.C2.  b)  ceteros  J.1 — 3.  B3e.  f.  c)  ex  cursu  (excursu 
C2)  longo  £.0  2.  d)  In ||  sinemorum  A3<^^'.  e)  etwa  adivarunt  J.  3a;  adna- 
runt  A  3a'. 

41:   a)  Cap.  CCXLVni.  B1\C2;    kein  neues  Kap.  in  AS.  b)  At  J5  1^ 

3  d-f.  C2.  c)  calig.  evad.  et  prov.  frig.  B.C2.  d)  promenciam  J.  3a.  e)  in-  30 
spirante,  Tcorr.  inspirati,  BV>;  insperati  Bb;  insperate  appul.  steht  hinter  munltam 
0  2.  f)  Quam  .  .  aggressi  C2.  g)  Prae  0  2.  h)  huJusmodi  J.  3a- a',  i)  reman- 
tur  4  3a.  k)  Cycl.  appeU.  0  2.  1)  quos  0  2.  m)  quadrup.  fehlt  £lb.3d-f.5; 
eorum  quad,  fehlt  B4t.  0  2;  eorum  ist  getilgt  Bb.  n)  incursu  un.  de  soc.  eorum 
raptus  est  0  2.  o)  captus  Bl^\  p)  unus  fehlt  A  1.  q)  mom.  coram  eis  lani-  35 
atus  0  2.  r)  est  fehlt  A2.  B.O  2.  s)  euaserant  B  lb.  t)  periculum  fehlt  B.  0  2. 
u)  ferebant  J. 2. 3.  B.02.  v)  pone  (72;  in  altum  vocif.  pone  seq.  B.  w)  Fri- 
sones  repatriaverunt  et  a  Christo  domino  (et  auxiUo  divino  A  3^)  reversionis  A  3. 
x)  pervenerunt  JBlb.5.  y)  pontifice  J.  2.  z)  Wilhado  -B  lb.  a)  immolaverunt 
Bib.  3<i-f.4.  40 

1)  Das  Folgende  wird,  icohl  nicht  ohne  Grund,  ganz  fdbulos; 
Kohl  a.  a.  0.  vermutet,  die  Entdeckungsfalirt  der  Friesen  hdbe  mit  See- 
rduberei  geendet,  das  liabe  yuan  nachher  verschleiern  tvoUen.  2)  Uher 
die  Mdrchenstadt  des  GerutJms  vgl.  Saxo  Granim.  Buch  VIII  (ed.  Holder 
S.  28Q  ff.J.  3)  Sallust.  lug.  76,  6:    aurum   atque   argeutum   et  alia,  45 

quae  prima  ducuntur.  4)  Auf  der  Insel  Canaria  sind  nach  Mar- 

tianus  Capella  VI,  §  702   und  Solinus  56,  17,  S.  215   canes  immensae 
magnitudinis  (forma  eminentissimi  hei  Solin.). 


I 


DESCRIPTIO  INSULARUM  AQUILONIS.  279 

[XLII.  Sunt*  et  alia,  quae^  non  incongrue  dicenda^  essent  (40). 
hoc  loco  de  illo  aestu  maris  in  die  bis  citato;  quod  mira- 
culum  prebet  omnibus  maximum,  ita  ut  ipsi,  qui  archana 
rerum  phisici'^-^  perscrutantur,  in  dubitationem®  cadant^ 
5  eius  rei,  cuius  ignorant^  originem.  Cumque  Macrobius^ 
et  Beda^-^  yideantur  ex'  ilia  re  aliquid  loqui,  Lucanus* 
autem  nihil '^  se  scire  fateatur^,  diversi  auctores  variis  pugnant 
sententiis,  omnes  autem^  incertis  abeunt  rationibus,  nobis- 
que  sufficit  cum  propheta  dicere"*:  'Quam  magnificata  sunt  Ps.103,24. 
10  opera   tua,   Domine!    omnia  in   sapiential  fecisti;    impleta 

est   terra   possessione   tua\     Et  iterum:    'Tui  sunt  cell,    etPs.ss,  12. 
tua  est  terra"*,   et°  *tu  dominaris  potestati^  maris'*^,   et  ^iu-  ebda.  v.  10. 
dicia  tua  abyssus  multa^,  ideoque  iure   dicuntur  incompre-  Ps.  35, 7. 
hensibilia  ^], 

15  XLIII*.    Haec^  sunt,  quae  ^  de  natura  septentrionalium  (41). 

regionum'^  comperimus  ad  honorem*^  Hammaburgensis  eccle- 
siae  ponenda®.  Quam  tanto  munere  divinae  pietatis  predi- 
tam  videmus,  ut  innumerabilem  populorum  multitudinem, 
quorum  metropolis^  haec   facta   est,   labore  suae   predica- 

20  tionis  ex  magna  iam  parte  converses  habeat  ad  christiani- 
tatem,  ibi  solummodo  ponens  euangelizandi  silentium,  ubi 
mundus  terminum^  habet.  Quae  salutifera  gentium  legatio 
primo^   a   sancto  Ansgario^  incepta   prosperis   semper   in^ 


42:   &)  das   Kapitel   steht   in  A2.3.  B.C2,  fehlt   Al;     Cap.  CCXLIX.  £lb. 

25  C  2;  Tcein  neues  Kap.  in  Ad.  b)  que  A  2.  c)  essent  dicenda  A  3a- a',  d)  phy- 
sic! ^3 — 5;  perscrut.  phys.  0  2.  e)  dubietatem  J.  3.  f)  cadunt  J.  3a.  a'.  b5; 
eius  rei  cadant  C2.  g)  orig.  ignorant  C2.  h)  Beva  A  2;  Beza  £3e.  i)  ex 
ilia  re  fehlt  B.C2.  k)  se  nihil  scire  0  2.  1)  tamen  J.  3.  m)  clamare  £1^.4.5. 
0  2;    sufflc.  hoc  loco  exclamare   cum  propheta  B3d-f.         n)  sap.  tu  fecisti  J.  3. 

30  o)  et  —  maris  fehlt  B3J-f.        p)  potestatis  A2.  B4:. 

43:  a)  Cap.  CCL.  Bl^.  0  2.  b)  Hec  pauca  que  J.3;'-ft'.  c)  region,  a  vere- 
dicis  (verid.  4  3'i'- b)  et  veteribus  comperimus  scriptoribus;  cetera  narrent  (narrant 
4  3a-b,  Jcorr.  narrent  4  3'»),  'qui  descendunt  mare  in  navibus  et  faciunt  operacio- 
nem  in  aquis  multis.  Ipsi'  enim  'viderunt  opera  Domini  et  mirabilia  eius  in 
35  profundo'  (vgl.  Ps.  106,  23.  24>.  Ecce  ilia  (Kap.  4:4:)  usw.  J.  3.  d)  hon.  sanctae 
Hammab.  0  2.  e)  proponenda  B.C2.  f)  haec  Metrop.  0  2.  g)  habet  terminum 
B.C2.     h)  primum  A  2.  B.C2.       i)  Anscar.  BV\       k)  semper  usque  in  0  2. 


1)  Solinus  23,  18/f.,  S.  107  bringt  zweifelnde  Betrachtimgen  und 
die  Meinungen  verschiedener  iiber  das  Flutphdnomen  auf  dem  Ozean, 

40  darunter  23,  20:  physici  aiunt,  Derselbe  handelt  32,  9,  -S'.  139  Z'.  iiber  die 
Flut  auf  dem  Nil.  Vgl,  audi  Kolilmann  S.  36  f.  2)  Commentarius  in 
Somnium  Scipionis  11,  9,  3,  rec.  Ey/3enhardt  ^  p.  614.  (L).  3)  De 
natura  rerum  Kap.  39,  Opera  ed.  Giles  VI,  116.  (L).  4)  Lucan. 
Pharsal  1, 409-419.  (K).    Derselbe  Pharsal  X,  219—267  iiber  die  Flut 

45  des  Nils,  mit  dhnlichem  Bekenninis  seiner  Umvissenheit  in  V.  237.  (L), 
5)  Vgl.  oben  S.  265,  N.  2.  6)  Eom.  11,  33:  quam  incomprehensibilia 
sunt  iudicia  eius.  (L). 


280       M.  ADAM  BREMENSIS   LIB.  IV,  CAP.  XLIII.  XLIIII. 

hodiernum    diem   aucta  est^  incrementis  ^,   usque  ad  trans- 
832—1072.  itum  magni  Adalbert!^  per  annos  circiter  XL  et  CC*^^^. 

(42).  XLIIII  ^    Ecce  ilia  ferocissima  Danorum  sive  Nortman- 

norum   aut  Sueonum  natio,   quae   iuxta^  verba   beati  Gre- 
gorii^  *^nihil  aliud  scivit^  nisi  barbarum  frendere,  iam  dudum 
novit*  in  Dei  laudibus  alleluia^  resonare\     Ecce   populus 
ille®  pyraticus,  a  quo®   totas   olim  Galliarum  et  Germaniae 
provintias  legimus  depopulatas^,  suis  nunc  finibus  contentus 
Hebr.  13,14.  est,   dicens   cum   apostolo:    'Non  habemus   hic^   manentem 
Ps.  26,13.  civitatera,   sed   futuram   inquirimus',   et:**Credimus^^  videre  lo 
bona  Domini  in   terra  viventium'.     Ecce  patria   ilia  horri- 
bilis,  semper^  inaccessa  propter  cultum  ydolorum, 
Lucan.Pkarsai.  —  ^^  Scythicae^  noH  mitior^  ara  Dianae, 

deposito  iam  naturali  furore  predicatores  veritatis  ubique™ 
certatim  admittit,  destructisque  demonum  aris  ecclesiae  pas-  15 
sim    eriguntur,    et"   nomen°  Christi    communi    ab    omnibus 
Ps.  76,11.  effertur   preconio.     Nimirum   'haec'    est  *^mutacio    dexterae 
Excelsi',  et  tarn  velociter^  currit  sermo^  omnipotentis  Dei^i, 
Ps.  106, 3.  ut  "^a  solis  ortu  et  occasu,  ab  aquilone  et  mari^^  laudabile* 
Phiiipp.  2,11.  sit  nomen  Domini,  *et  omnis  lingua  confiteatur,  quia^  domi-  20 
nus*  lesus  Christus  in  gloria  est  Dei  patris',    cum"   spiritu 
sancto    vivens    et    regnans    per    omnia    secula    seculorum. 
Amen. 

*)  cepit  in  Dei  laudibus  Hebreum  alleluia  B  =  Gregor. 

a)  est  iehlt  B3 — 5.       b)  Avalberti  J.  2.       c)  ducentos  et  quadraginta  Bl^.  25 
4.5;  240  £8d-f. 

44:  a)  Cap.  CCLI.  Bl^.  C2;  Uin  neues  Eap.  (hinter  profundo  S.279,Z.S5) 
A  8a.  a',  b)  iuxta  beati  (b.  fehlt  B  3e.  f).  Greg,  verba  B  3—5.  C  2.  c)  scivit  fehlt 
A  3a.  a',  d)  aevia  A  2.  e)  ille  pop.  A  3a.  a',  j?  3d-f;  pop.  iste  a  quo  Bl^.  f)  de- 
populantes  Bl^.  g)  manent.  hie  C2.  h)  Credimus  —  viventium  fehlt  Al.  —  30 
Credo  Vulg.  i)  et  semper  J.  3-'.  a'.  k)  Scitice  A  2;  Scithice  AS^.  1)  minor 
J.  3a.  a'.  m)  ub.  terrarum  cert.  £lb.  n)  ad  ^  1.  o)non£lb.  p)  sermo 
fehU  J.  38.  a'.  q)  Dei  omnip.  C2.  r)  J.  2.  3.  jB.  0  2.  Vulg.;    m.  Al;  meridie 

konjizierten  Pertz.  Lapp.        s)  quam,  dariiber  quod,  Bl^;   quod  B3<^-f.       t)  dom. 
noster  les.  Al,        u)  cum  —  seculorum  fehlt  AS;  cum  Patre  et  Sancto  Spiritu  35 
vivens  0  2. 

1)  Vgl  ohen  III,  18  (17),  S.  1Q2,  Z.lf.:  legatio  borealium  natio- 
num  .  .  prosperis  semper  aucta  est  incrementis.  (L).  2)  Moyalia 

super  lob  XXVII,  11,  Mlgne  PL.  LXXVl,  411.  (L).     3)  Fs.  147,  15: 
velociter   currit   sermo   eius.   (K).        4)   Vgl.  Fs.  112,  3:    A  solis  ortu  40 
usque  ad  occasum  laudabile  nomen  Domini.  (KJ. 


EPILOGUS.  281 

M.ADA3I  EPILOGUS  AD  LIEMABUM 
EPISCOFUM\ 

Snscipe  magne  tui  presul  munuscula  servi, 
Quae  tibi  et  ecclesiae  fert  pleno  cordis  amore, 
6  Parva  quidem^  sunt  haec  et  vix,  me  iudiee,  digna, 

Quae  possint^  oculis  relegenda  placere  Catonis^. 
5  JSTam  cum  rethoricis  sermones  floribus  ornes, 
Cum  tua  lingua  sacrae  sit  clavis  bibliothecae^, 
Cum  divina  patrum  scrutere  volumina  cautis 
10  Indiculis,  quid  verba  putem  tibi  balba^  valere? 

At*^  cum  multa  Deo  placuissent  dona  potentum 
10  Sepe  minuta  duo  viduae*  laudata  memento. 
Et  confide®  etiam,  quia^  commendatio  scripti 
Carior  inde  [tibi^]  manet^\  dum  nil  ibi  fictum^ 
15  Externumque^  vides,  sed  quaevis  pagina^  veram 

Ecclesiae  laudem  cauit  hystoriamque  Bremensem. 
15  Omne  decus  sponsi  [est™],  ubi  fertur  gloria  sponsae. 
Cumque  per  innumeros  librorum  curreris^  agros, 
Scire  decet,  quod  ubique  legis,  hoc°  esse  aliorum': 
20  Iste  liber  tuusP  est  totusque  revolvitur  in  te, 

Tempus  ad  usque  tuum  perducens  acta^  priorum. 
20  Ergo  fave  votis,  parcens^  iuvenilibus  ausis^-^. 
Effice,  quaeso,  tuo  ne  spes  foret*  irrita  servo, 
Qui  pro  laude  tua  non  erubet  esse  poeta. 
26  Nempe  tibi  fateor,  venerabilis  et  bone  pastor. 

Si  bene  non  potui,  certe  veracia  "^  scripsi, 
25  Testibus  his  utens,  quibus  haec  notissima  res  est. 

Epilog.  Si)  der  Epilog  steht  in  Al.  Bl^.2  fin  der  Soroer  Es.  hat  der  Epi- 
log am  Schlu/3  des  dritten  [im  Druck  B  2  des  viertenj  Buches  gestanden,  vgl.  dieEin- 

30  leitung  §1).  C2;  A1.C2  haben  keine  Aufschrift,  Bl^:  Expliciunt  Gesta  Bremen- 
sium  pontificum.    Item  versus  autoris.         b)  possent  Bl^.2.  C2.  c)  biblyoth. 

Al;  byblioth.  Bl^.  d)  Et  Al.  e)  confide  JSli^.  f)  quod  B2.  g)  tibi 
fehltAl.BV\  h)  maneat  jB  2.  C  2.  i)  factum  JB lb.  k)  Extremumque  J.  1. 
1)  pagina  quaevis  Al.  Bi^.     m)  est  fehlt  Al.     n)  cereris  BV^;  currerim  B2.0  2. 

35  o)  totum  B2.  p)  tuus  liber  C  2.  q)  gesta  Bl>.  r)  parce  et  B2;  parce  (7  2. 
8)  annis  C2.       t)  sit,  getilgt,  dariiber  foret,  J.1. 

1)  Vgl.  luvenal.  Satir.  VT,  184:    Quaedam   parva  quidom;    ehda. 

VIII,  188:  Iudiee  me  dignus.  (K).      2}  Der  llltere,  mil  clem  Beinamen 

Censorins.  Eine  bestimmte  Stelle  eines  romischen  SchrifUteUers,  an  die 
40  Adam  vielleicht  denkt,  Jcann  ich  nicJit  finden.         3)  Horat.  Satir.  II,  3, 

274:  verba  .  .  balba.  (L).      4)  Marc.  12,  42;  Luc.  21,  2.  (L).      5)  Vgl. 

Praefatio  S.  3,  Z.  15:  In  .  .  talibus  ausis  (aus  Vergil.  Aen.  II,  535;.  (L). 

Ohen  II,  62  (60),  .S".  122.  6)  Vgl.  ohcn  III,  71  (70),  ^S'.  218,  Z.  29/'.: 
45  cum  uon   potui   breviter   aut  dilucide  .  .,   omnem   operam    dedi,   ut 

scriberem  veraciter. 


282  M.  ADAM  BREMENSIS 

Nee  mihi  scribendo  laudem  vel  munera  quaero, 
Quippe  placere  tibi,  reor  hoe  satis  esse  labori. 
Tum^  perpende^  tuo  non  esse  ignobile  claustro, 
Quod  minimus  fratrum  perfecit  maxima  rerum, 

30  In  quibus  ecclesiae  lucent  primordia  nostrae,  5 

Arctoumque^  salus  populorum  scripta  tenetur, 
Et*^  decessorum  pinguntur  facta  tuorum. 
Tempus  erit,  quo  facta  ^  tuae  celeberrima  laudis 
Aut*  nos  aut  aliquis  ex  docta  plebe  tuorum 

35  Pangemus  maiore  lyra,  sis  vita  superstes.  lo 

Quamvis  nota  satis  pateant  tua  gesta  per  orbem, 
Quae  et  sine  scriptore  vulgabit  fama  perhennis. 
Quem^  nam^  preteriit  felix  electio,  qua  te 
Prisco  more  patrum  pastoris  nomine  dignum 

40  Electumque  Deo  prodebat  Spiritus  index,  i5 

Cuius  tunc  festum^  recolebat  turba^  fidelis. 
0  quantis  lacrimis  populi  te  vidimus  emptum, 
Dum  prius  oppressi  votis  communibus  omnes 
Te  talem^  cuperent^,  immo  longe"^  meliorem^, 

45  Quam"  spes  ulla  foret  vel  nostra  fides  meruisset.  20 

Tu  solvis°  duram  populi  p  a  cervice  catenam, 
Fasciculosque  graves  ab  onusta  plebe  repellens 
Afflictae  gentis  merorem*  in  gaudia  vertis. 
Tu  clerum  iniusta  raptorum  fraude  gravatum 

50  In  sua  restituis,  tu  nos  errore  veterno  25 

Eximis  atque  suo  reddis  sacra  templa  decori. 
Tu  pacem  terris  antiqua  lite  fugatam 
Ecclesiis  revocas;  iam  tercia  prelia  surgunt^, 
Et  discordantes  [tu^]  iungis  ad  oscula  mentes^. 

a)  Cum  Bl^.  b)  perpendo  Bl^.2.  C2.  c)  Actorumque  Al;  Auctorum-  30 
que  £  lb.  d)  Et  —  tuorum  M^t  £lb.  2.  C2,  e)  factum  tuo  celeberrimae  laudis 
JSlb;  daselbst  folgt  unmittelbar  ein  kurzer  Katalog  der  Erzbischofe  von  Bremen  und 
anderer  Text,  dann  wird  der  Epilog  mit  diesem  selben  V.  33  (in  richtiger  Fassung) 
wieder  aufgenommen  und  zu  Ende  gebracht.  t)  Vut  A  1.  g)  sit  B  1^.  h)  Quae 
BV>.  1)  tua  B  2.  k)  danach  peror  (per  orbem)  getilgt  A  1.  1)  Talem  te  C2.  3o 
m)  ymo  multo  B  lb.  n)  Quod  B  lb.  o)  solus  B  2.  p)  populi  duram  C  2 . 
q)  tu  fehlt  A  1. 

1)  Liemar  ivurde  am  Pfingsttage  (21.  Mai)  1072  zu  Magdeburg 
von  Heinrich  IV.  zum  Naclifolger  Adalberts  bestimmt.  Vql.  3£eyer 
von  Knonau,   Jalirb.  II,  IbQf.,   iV.  83.  2)   Vgl  oben  III,  24  (23),  40 

S.161  mid  III,  73  {10  AnJiang),  S.220:  permansit  .  .  talis  (erat), 
qualem  .  .  mallent  habere.  3)  Ergdnze:  vidimus.  (L).  4)  lacob. 
4,9:  convertatur  .  gaudium  in  moerorem.  (K).  5)  Vergil.  Aen,  XI, 
631.  635.   (L).  6)  Das  bezieht  sicli   anscheinend  auf  Liemars  Ver- 

miUlerroTle    im   Sachsenkriege    1075.    (LJ.      Vgl.   Meyer   von  Knonau,  4.0 
Jahrb.  II,  530,  N.  2. 


EPILOGUS.  283 

55  Si  quid  adhuc  superest,  quod  gaudia  publica  turbet% 
Per  te  sedari  tribuat^  Deus,  adiciatque, 
Ut  Brema  cum  Hammaburg'^  per  te  redimi  mereantur, 
Quae  diuturna  sui  flent  tempera  carceris  ambae; 
5  Haec^  a  paganis  oppressa,  haec*^  clausa  tyrannis. 

60  0  Liemare®  pater,  faveat  tibi  gratia  Christi, 
Nosque  tuae  pecudes  tibi  corde  et  voce  favemus. 

a)  turbat  J5  2.         b)  faciat  BIK         c)  atque  Hamburg  B2.        d)  sed  ilia 
tyr.  B2.       e)  Lyemare  C2. 

10  1)  Vgl.  dben  III,  1,  S.  143:    ad  earn  pervenire  desidero  calump- 

niam,  qua  nobilis  et  dives  parrochia  Hammaburgensis  et  Bremensis, 
altera  vastata  est  a  paganis,  altera  discerpta  est  a  pseudochristianis. 


ANHANG. 

Insulae  Britannicae. 

Die  folgende  JBeschreibung  einer  Anzalil  hiseln  des  Nor- 
dens,  in  der  Leidener  Handschrift  nicM  ganz  passend^  durch 
den  Titel:  Insulae  Britannicae  hezeichnet,  weist  nahe  JBeruh-  5 
rungen  mit  Adams  viertem  Buche  auf.  Dalier  machte  hereits 
Lappenherg'^  im  Anliang  zu  seinem  Aufsatz  ilher  Adam  von 
Bremen  auf  das  Stuck  aufmerJcsam ;  Pertz  gah  den  Text  nach 
der  Leidener  Handsclirift  an  Btelle  des  von  Lappenberg  ein- 
gesandten  nach  der  Lindenhrogschen  Abschrift  der  Kopen-  lo 
hagener  Handschrift;  C.  F.  LildecJce,  Mitteilungen  iiher  zwei 
wichtige  Handschriften  des  C.  Itdius  Solinus,  Bremer  Schul- 
programm  1866,  wies  auf  die  noch  vorhandene  Kopenhagener 
Vorlage  der  Lindenbrogschcoi  Abschrift  hin;  Wcdtenbach  gab 
der  Ubersetzung  des  Adam  von  Bremen  in  der  zweiten  Ge-  15 
samiausgabe  der  Geschichtschreiber  der  deiitschen  Vorzeit 
(Band  44)  einc  Ubersetzung  des  Stilches  nach  dem  Texte  in 
Archiv  VI  bei.  Danach  ist  es  ivohl  gerechtfertigt,  wenn  der 
lateinische  Text  nun  auch  in  der  neuen  Adamausgabe  ge- 
boten  ivird.  20 

Das  Alter  des  Stilclzes  ist  nur  durch  decs  der  von  iJim 
belmnnten  Handschriften  zii  bestimmen,  die  beide  um  die 
Wende  des  12.  tmd  13.  Jahrhundcrts  geschrieben  sind;  iiber 
den  Verfasser  ist  nichts  behannt.  Haj^  er  Adams  WerJc  be- 
nutzt  habe,  folgt  auch  aus  der  besonders  iibereinstimmenden  25 
Stelle  ilher  das  brennende  His  auf  Island  nicht;  beide  Schrift- 
steller  gebe^i  eine  verbreitefe,  gleiche  Ansicht  ^  ivieder.  Es  giht 
mehr  Beschreibungen  teils  der  Natur,  teils  der  Menschen- 
und  TiertveU  des  Nordens  aus  den  Jahrhunderten  des  Mittel- 
alters;  einige  andere  StilcJce  druckte  Lappenberg  a.  a.  0.  ab,  30 
ein  tveiteres  neuer dings  Bjornbo  im  Anhang  zit  seinem  Auf- 
satz S.  240/. 

1)  Mommsen  gab  dem  Stuck  mit  Beiseitesetzung  der  Uberschrift  in 
der  Leidener  Hs.  nach  dem  ersten  Worte  des  Textes  den  Titel:  Nor- 
wegiana.  2)  Archiv  VI,  884.         3)  Der  ja  auch    der  Dichter   des  35 

Meregarto  1,  F.  75  — 80,  huldigt. 


INSULAE  BRITANNICAE.  285 

Die  heiden  Handschriften  sind: 

L  Leiden  Vossianus  56  saec.  XII  ^,  enthaltend  Soliui 
tractatus  de  memorabilibus  mundi,  bei  Mommsen,  Solinus^ 
als  Nr.  36  gesdhlt.  Nach  der  Leidener  Handschrift  druchte 
5  Fertz,  Archiv  VI,  887 — 889,  das  Stitch  ab,  weitere  Angahen 
iiber  diese  Handschrift  machte  Mommsen  in  seiner  unten 
genannten  Ausgdbe. 

K  Kopenhagen,  Alte  Konigl.  Sammlung  Nr.  443,  Folio, 
Pergament,  enthaltend  auf  fol.  1 —  42  v. :  Solina  collectanea 
10  vel  polyhistoria  vel  memorabilia.  Mommsen  in  seiner  Solin- 
ausgahe^  zdhlt  die  Handschrift  als  Nr.  2Q.  Auf  fol.  4:2  v.. 
col.  2  steht  unser  Stitch  ohne  tJherschrift,  es  folgt  dann  noch 
auf  fol.  4:3  ff.  die  Inventio  sancte  crucis,  alles  von  einer 
Hand.  Hie  Handschrift  ist  vom  Ende  des  12.  his  Anfang 
15  des  13.  Jahrhunderts^,  ich  hahe  sie  selbst  in  Leipzig  beniitzt. 

Die  Handschriften  sind  unabhdngig  voneinander  und 
gleichivertig^.  Der  hier  gebotene  Text  ist  nach  beiden  TJher- 
lieferungen  mit  Bevorzugung  der  jeiveils  besser  erscheinenden 
Lesart  hergestellt.  Fast  iiberall  den  gleichen  Text^  bietet 
20  Mommsen,  Solinus'^  S.  236.  Den  Abschnitt  von  Goutlande — 
abiciunt  dnichten  Mi'dlenhoff  und  Scherer,  Denhmdler  deut- 
scher  Poesie  und  Prosa  11^,  S.  193. 

Leipzig,  den  29.  Januar  1917. 

B.  Schmeidler. 

25  1)  Nach  Mommsen.    Pertz  sehrieh  die  Hs.  dem  13.  Jh.  zu.     2)  Die 

Hs.  hat  noch  §  iind  andere  MerJcmale,  die  sie  unhedingt  dieser  Zeit  zu- 
weisen.  Mommsen  setzte  sie  ins  14.  Jh.  3)  Auch  Mommsen,  der  die 
Kopenhagener  Hs.  so  viel  spelter  setzte  als  die  Leidener,  hat  im  Text 
meist  die  Lesarten   der  Kopenhagener  Hs.   hevorzugt.    JDer  SoUnustext 

30  der  Kopenhagener  Hs.  gehort  einer  anderen  Klasse  an  als  der  der  Lei- 
dener. 4)  Einige  Angaben  iiber  angebliche  Lesarten  der  Kopenhagener 
Hs.  Jconnen  nach  meiner  Abschrift  Jcaum  richtig  sein,  ich  habe  sie  still- 
schweigend  weggelassen.  Die  Lesarten  der  Leidener  Hs.  habe  ich  nach 
Pertz  und  Mommsen  milgeteilt.     Orthographische  Kleinigkeiten  tvie  hiis 

35  statt  his,  babtisma  statt  baptisma  habe  ich  nicht  angegeben. 


286  M.  ADAM  BREMENSIS 


[INSULE  BRITANNICE^]. 

Norweghe^,  Halilande*'.  In  hac  terra  jlucet  sol  XV 
diebus  continue  ante  festum  sancti  lohannis  baptiste  et 
XV  diebus  post,  et  luna  similiter  ante  natale^  et  post 
natale^  Domini.  5 

Scotia;  huius  quedam  pars  Moref®  vocatur,  ubi  sunt 
christiani  quidem,  sed  his  mos  inolevit,  ut,  dum  aliquis 
popularium  et  ignobilium  ibi  moritur,  in  campo  vel  in* 
platea  insepultus  relinquitur.  Si  vero  dives  fuerit,  saxum 
ad  collum  eius  ligant  et  in  mare  demergunt^.  Si  autem^  ^o 
nobilis  fuerit,  ad  arborem  ilium ^  quasi  in  eculeo  extensum 
devinciunt  ibique  computrescere  sinunt. 

Goutlande,   Swetide^,    Grenelande;  cuius  terrae  populi 
partim  se  cbristianos  esse  dicunt,   sine  fide  quidem  et  sine 
conf essione  et  sine  baptismate,    partim  vero ,    cum  similiter  15 
sint  christiani,  lovem  et  Martem  colunt. 

Yslande;  in^  hac  insula  marina  glacies^  insimul  collisa 
se  ipsum  accendit™  et  accensa  quasi  lignum  ardet^*^.  Hie 
quoque  sunt  boni°  christiani,  sed  in  hieme  de  subterraneis 
specubus  suisP  pre  nimio  frigore  exire  non  audent.  Si  enim  20 
exierint,  tan  to  algore  exuruntur,  ut  quasi  leprosi  gliscente'^ 
tumore  decolorentur.  Si  forte  quoque  nasum  emungant, 
cum  ipsa  emunctione"^  totum  nasum  avellunt  et  avulsum'^ 
abiciunt. 

Yrlande%  Inzegale*;  ad  banc  appendunt  XL"  insulae^,  25 
quae  inhabitantur,  Aerregweite ^,  Kentire,  Nessunt^^*^,  Man. 

a)  die  JJberschrift  aus  L.  b)  orwege  L,  vom  Miniator  erganzt  corwege. 

c)  Haliande  L.         d)  natalem  L.  e)  Mores  L,         T)  in  fehlt  K.         g)  dimer- 

gunt  L.  h)  vero  L.  i)  ilium  fehlt  L;  daselbst  tamquam  statt  quasi.  k)  Swe- 
tyde  L.  1)  mar.  glac.  in  hac  insula  L.  m)  accedit  L.  n)  ardescit  L.  30 

o)  boni  sunt  L.  p)  suis  fehlt  K.  q)  glaciente  L.  r)  emuntione  nasum  avul- 
sum  L.  s)  Yzlande  o(Zer  Yrlande.  eher  Yzlande  K.  t)  in  regale  E.  u)  XLIII.  K. 
v)  Aerregunthe  L.       w)  Nesum  L. 

1)  Vgl  Adam  IV,  36,  oben  S.  272;  Meregarto  1,75  —  80,  Miillen- 
hoff  und   Scherer,    VenJcmdler  J',  96.  2)   Vgl  Adam  IV,  35  nach  35 

Orosius  und  Martianus  Capella  i'lber  die  Orkneyinsein,  oben  S.  270, 
3)  1st  dieser  nicht  feststellbare  Name  vieUeicht  eine  Entstellung  fi'ir 
Nord-Sund,  North-Canal  zwischen  IrJand  und  Schottland? 


BERICHTIGUNGEN.    NACHTRAGE.  287 


BEEICHTIG  UNGEN, 

S.  116,  Z.  37  in  N.  p  lies  uxorem  filiam  Canuti  statt   uxorem  Canuti 
S.  138,  Z.  32  in  N.  f  lies  domine  Emme  statt  domine  Emma. 
S.  223,  Z.  13  lies  iunior  ad  statt  iunio  rad. 


5  NACHTRAGE, 

S.  15,  N.  1 :  Im  Ansc7iJu/3  an  die  hier  verzeiehnete  YervoTlstdndigung  des 
Texfes  im  Cod.  Udalrici  hemerkt  Herr  Frof.  Bre/3lau,  da/3  Udalrich 
diese  Urkunde  sicher  nicht  aus  AdamsWerk  entnommen  Jiat,  da  er, 
abgesehen  von  anderen  Grunden,   noch   drei  andere  Urkundcn  des 

10  Hanihurg-Bremischen  Archivs  in  seine  Sammlung  aufgenommen  hat 

(vgl.  Jaffe,  BMioiheca  V,  6.  IS),  ndmlicli  die  falscJie  tlrkiinde  Lud- 
wigs  des  Frommen  (Eeg.  imp.  I^,  n.  928^,  das  Privileg  Gregors  IV. 
(J.-E.  2bl4)  und  das  Diplom  Heinriclis  IV.  von  1096  (St.  2934;. 
Diese   Stiicke  sind  also  jeden  falls   aus  dem  Hamburg  -  Bremischen 

15  Archiv  nach  Bamberg  gekommen  und  Udalrich  zugdnglich  ge- 
worden.  Vgl.  dazu  jetzt  auch  Hiissl,  Mitfeil.  des  Instit.  fiir  Oesterr. 
Geschichtsforschung  XXXVI,  438 /f.  443 /f. 

S.  17,  N.  *:  Die  Worte  imperatoris  ac  in  A  1  sind  am  ersten  aJs  nach- 
trdgliehe,  fehlerhafte  Einfugung  in  den  Text  durch  Adam  selbst  bei 
20  der  Entstehimg  von  a  zu  erkldren.  Ahnliche  Zusdtze  vgl.  S.  97, 
N.  *;  S.  149,  N.  *.  **;  S.  231,  N.  *.  *=^;  .S'.  238,  N.*;  S.  257,  N.*; 
S.  263,  N.  **.  Ndhere  Ausfuhrungen  iiber  die  Frage  bringe  ich 
kilnftig  an  anderer  Stelle. 

S,  51,  Z.  3/4:  Einen  Bischof  Bernar  von  Osnabrilck  hat  es  niemals  ge- 
25         geben,  der  in  der  Urkunde  genannte  zweite  Bernarius  ist  offenbar 
vielmehr  Bernar  I.  von  Verden. 

S.  61,  N.  4:  Neben  den  in  der  Note  genannten  Worten  des  Privilegs  ist 
noch  auf  die  weiteren  hinzuioeisen:    et  nobis  remanda,  qualiter  et 
ubi  episcopos  ordinaveris.    Adams  Bemerkung  iiber  die  Urkunde 
30  ist  danach  ganz  richtig. 

S.  70,  N.  4 — 6:  Adams  Angaben  iiber  die  Stiftu/ng  von  Heeslingen  fmden 
sich  genau  entsprechend  in  DO.  Ill,  24  a,  er  dilrfte  sie  diesem  von 
hamburg-bremischer  Seiie  aufgesetzten  Enticurf  entnommen  haben. 

8.  73,  N.  5 :    Die    endgidtige   Beschreibung    des   "Limes   Saxoniae   von 

35         Lauenburg  iiber  Oldesloe  bis  gegen  KieV  auf  Grund  der  Grabungen 

bringt  C.  Schuchhardt  im  Atlas   vorgeschichtlicher  Befestigungen  in 

Niedersachsen  Heft  XI  und  XII  (Hannover  1916;,  S.  141—148, 

S.  89,  N.  4 :  Weitere  Einwdnde  gegen  die  Echtheit  von  J.-L.  3835  bringt 

Bonwetsch  in  derselben  Zeitschrift  Bd.  X  VI,  337  ff. 


288  M.  ADAM  BREMENSIS   NACHTRAGE. 

S.  116,  Z.  19/20,  Misingum:  Zu  dem  mehrfach  ervrterten  Namen  des 
Polenkonigs  vgl.  zuletzt  F.  Lamhert  Schulte,  1st  die  Namensform 
3Iieszko  herecMigt?  Zeitschrift  des  Vereins  fiir  Geschichte  SchJesiens  L 
(1916),  S.  48-119. 

S.  139,  Z.  8:   Der  quidam  ist  Pseudo-Isidor,   Epistola  Anadeti  tertia  5 
Kap.  37,  ed.  HinscJiius  S.  85:  Multum  vero  distant  damna  morum 
a  damuis  rerum  temporalium,  cum  ista  extra  nos  sint,  alia  (ilia 
cine  St.  Galhner  Hs.  des  10.  Jli.^  cine  Darmstddter  und  eine  Pariser 
des  11.  Jh.)  vero  in  nobis. 

S.  164,  Schol.  72,  Z.  24 /f.;  Die  gleiche  Nachricht  iiber  einen  Sohn  Svends,  lO 
der  auf  der  Peise  nach  Pom  gestorben  sei,   bringt  die  von  Adam 
unabhdngige  Knytlingasaga  Kap.  23  (Scripta  historica  Islandorum 
XI,  200j,  sie  gibt  ihm  aber  abiceichend  ron  Adam  den  Namen  Knut. 

S.  172,  iV.  6:  Da  Adam  mehrfach  SynodahtrJciinden  und  Konzilsakten 
henutzt  hat  (vgl.  S.  49,  N.  4;  S.  54,  JV.  2.  S),  konnte  er  auch  diese  ^^ 
genauen  Angaben  iiber  die  Mainzer  Synode  einer  solchen  UrJcunde 
entnommen  haben.  Da  fiir  spricht  vielleicht  besonders,  da/3  seine 
Worte:  symoniaca  haeresis  .  .  dampnata  (aVerdings  nur  diese  drei, 
nicht  die  dazioischensteJienden)  sich  worlUch  in  der  erhaltenen  Syno- 
dalurhimde  ftnden,  und  sein  AusdrucJc:  olographa  manu,  der  auf  20 
Kenntnis  einer  tlrkunde  mit  Unferschriften  hinzuiceisen  scheint; 
dagegen  spricht  ivohl  kaum  erheblich  der  Irrtmn  im  Namen  des 
Magdeburger  Erzbischofs,  der  auf  Fliichtigkeit  und  einem  Geddcht- 
nisfehler  Adams  beruhen  kann. 

S.  187,  N  5:  Nach  dem  Text  S.  187,  Z.  13— 16  schicU  Heinrich  IV.  25 
seine  Gaben  der  Bremer  Kirche  zum  Trost  fiir  die  Verwiisiung  von 
1064,  nach  dem  PJinschub:  ad  reaedificationem  Hammaburg,  also 
1066  oder  danach.  Die  stilistische  Gleichheit  der  beiden  Einschiibe 
auf  S.  70  und  S.  187  und  der  sachliche  Gegensatz  zum  beidesmaligen 
Haupttexl  lassen  cds  moglich  erscheinen,  da/]  diese  Einschaltungen  30 
niclit  von  Adam  seJbst  herrilhren,  sondern  nach  seinem  Tode  von 
anderen  Bremer  Domherren  in  X  hinzugefiigt  icorden  sind.  Dar- 
iiber  bringe  ich  kiinftig  ndhere  Ausfiihrungen  an  anderer  Stelle. 

S.  197,  N  7  (8.  198,  Z.  31—33;:  Die  Behmiptung  von  A.  Bugge  (von 
ihm  riihrt  dieser  Teil  des  Bitches  her)  ist  ein  neuer,  ganz  moderner  35 
Irrtum  zu  den  vielen  alten  Irrtilmern  iXher  die  Eheangelegenheiten 
des  Sveud  Estridsen.  Nach  Snorri  Sturluson,  Saga  of  Olafi  Kyrra 
Kap.  5  hat  1068  nach  Bestimmung  des  Friedens  zu  Kongahaell 
Olaf  Kyrre  Svends  Tochier  Ingerid  geheiratet  und  dagegen  Olaf,  der 
Sohn  des  Svend  (spelter  als  Konig  Olaf  Hunger  genannt),  die  Ingi-  40 
gerd,  Tochter  des  Harald  Hardrada  %ind  Schivester  des  Olaf  Kyrre. 

S.  271,  N.  3:  Nach  O.Kolsrud,  Celtic  Bishops  in  the  Isle  of  Man,  the 
Hebrides  and  Orkneys.   Zeitschrift  fiir  celtische  Philologie  IX  (1918), 
375  7vdre  "Blascona  =  Birgsana  i.  e.  Birsa  in  Mainland',  das  ich 
mit  anderen  HiJfsmitteln  nicht  nachweisen  kann.     Gemeint  ist  wohl  15 
auch  hier  Birsay  auf  Pomona. 


NAMENREGISTER. 


Die  grofieren  Zahlen  bezeichnen  die  Seiten,  die  Meineren  die  Fiinferreihe  der  Zeilen. 
Die  Einschlie/iung  einer  Zahl  in  eckige  Klammern  [  ]  bedeutet,  daH  die  betreffende 
Sielle  einem  Textzusatz  (zu  Adam)  der  Hss.  BC,  die  Kennze'ichnung  durch  einen 
Stern  *,  da0  sie  einem  Scholion  oder  einer  als  Sternnote  toiedergegebenen  Stelle  an- 

gehort. 


A. 

Aachen  s.  Aquisgrani. 

AaJborg  s.  Alaburg. 

Aarhus  s.  Arhusan. 

Abhelinus    episcopus    Sclavaniae, 

von  Oldenburg,  pr.  HB.  Schleswig, 

133,10.  164,1. 
Absalon  filius  David  87, 15. 
Accharon,  ATckon  (AMa),  turJc.  Wi- 

lajet  Syrien,  *229,  20. 
Acilinus  episcopus  in  Suediam  con- 

secratus,  nach  Gotaland,  [223, 5]. 

255, 1. 5. 
Adal-,  Adel-,  Alb- 
s.  Adalbertus  Boemiorum  episcopus, 

Bischof  von  Frag,  *96, 20.  246, 5. 

reliquiae  *96,  25. 
Adalbertus  archiepiscopusHamma- 

burgensis,   episcopus  Bremensis, 

1, 5.  *29, 15.  94, 5.  128, 10  (subdia- 

conus   Hermanni   archiepiscopi). 

142-148.  149,5. 10.  150.  151.  152, 

10.  153,1.5.  156,5.  157,5.15.  158, 

in.  159,1.    160.  161.   163,15.  164. 

166,20—170.  171,10.  172-177,15. 

178—185,15.  186.  187,1.5.  188— 

193,1.  *194, 15.   195,15.  198.  199, 

15.20.  200—203.  204,10.20.  205— 

[225].[226, 1.5].  230,10.231,1.236,1. 

237,io.*25.  249,5.  254,  .5.  255,i.*i5. 

256,1.   260,10.   261.  10.15.   263, 1. 

269, 1. 5.  273, 5-15.  274, 1.  276, 5. 

280,  1.    Br.:    PfaTzgraf    Dediis, 

Pfdlzgraf  Friedrich. 

Adam  Bremensis. 


Adalbertus,  Adelbertus  archiepi- 
scopus  Magdeburgensis,  71,  10. 15. 
83, 1. 

Adalbertus  episcopus  Orchadum 
[224,5];  Albertus  *268, 15. 

Adelbrect  episcopus,  unheJcannt  von 
welchem  Bistum,  [85, 5] . 

Adaldagus  arcbiepiscopus  Hamma- 
burgeusis,  episcopus  Bremensis, 
51,5.  61.  62,1-15.64,10.65,1.66, 
1—15.  67, 20.  68, 10. 15.  69, 1—10.  70, 
1-15.  71.  72,1.  75,15.  81,10.  82. 
84,10.15.  85,10.  87,1.  88,10.  89, 
1-10.  90,1.  97,5.10.  146,25.  238,1; 
Adeldagus  106, 10.  Neffe:  Otto 
vicedomnus. 

Adaldagus,  Taufname  des  Odinkarus 
iunior,  97,  5. 

Adalgarius  archiepiscopus  Hamma- 
burgensis,  episcopus  Bremensis, 
38,  10, 15.  46,  10—30.  50.  51, 1—15; 
Adalgerus  48, 10.  49, 5. ;  corpus 
eius  129,5.  Br.:  Adalgarius  abbas. 

Adalgarius  abbas  Corbeiensis  38, 
10.  Br.:  Adalgarius  archiep. 

Adelinus,  Kdmpfer  im  gerichtlichen 
ZiveiJcampf  gegen  die  Bremer 
Kirche,  49, 5. 

Adelrad  imperator  Britanniae,  rex 
Anglorum,  filiusEdgaris,  Aethelred 
d.  tlnheratene,  95,  1.  113, 10.  114, 
1.5.  136, 5;  Edilredus  112, 10  ;  vgl. 
Anundus.  Gem.-.Imma;  S.:Eduard 
d.  BeJcenner;  Br. :  Eduard  d.  Mdr- 
tyrer,  Emund  (irrig). 

19 


290 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Adalwardus    episcopus     Ferdensis 

61,  5.  10. 

Adalwardus  episcopus  Sueonum,  in 
Osier-  u.  Wester-  Gotland,  decanus 
Bremensis,  senior,  94, 5.  lo.  156, 15. 
*20.  157, 15.  158.  159, 1.  [223, 5.  lo]. 
254.  *255, 10.  ^ 

Adalwardus  episcopus  Sictunensis, 
iunior,  [222,  15.  2o].  [223,  5.  '"lo]. 
*247,  10.  *255,  10.  i5.  261,  i5.  25. 
262.  263, 1.  *2o. 

A(dam)  canonicus  Bremensis  eccle- 
siae  1, 1;  ego  (mit  tatsdchlichen 
MiUeilungen)  146,  20.  198, 15.  199, 
1.5.15.  281,20;  scriptor  huius  li- 
belli  *270,  15.  20;  presentium 
scriptor  (nicht  Adam)  *276,  20. 
Personliche  Bedeweise  in  Zusdtzen 
und  Scholien  *29,  15.  [69,  20]. 
[93,20].  *110,i5.  *112,2o.  *133,i5. 
*154,i5.  *163,25.  *164,20.  *173,i5. 
n78,i5.*194,i5.[216,5.i5].[217,io]. 
[218,1.15].  [221,20].  [222,20.25]. 
[224,10].  [225,10].  [226,io].  *238,20. 
*247, 10.  *249, 15.  *255, 15.  *262,  is. 
*268, 10.  *270, 15.  [279, 5].  —  nostra 
ecelesia  20, 5  (id  est  Bremensis). 
*29, 15.  57, 5.  65, 15.  66, 1.  [69,  20]. 
109, 5.  126, 20.  162, 1.  163,  1.  166, 
20.^  176,5.  184,1.  188,15.  282,5; 
episcopium  nostrum,  n.  sedes, 
fratres  n.  s.  unter  Bremensis  ec- 
elesia. ecelesia  nostra  Hamma- 
burgensis,  n.  metropolis,  Hamma- 
burg,  n.  Hamm.  diocesis  s.  unter 
Hammaburc;  nostrum  claustrum 
156, 15;  nostriNordalbingi226, 15; 
vgl.  Saxonia  nostra. 

Adamatus  medicus  Salernitanus 
*211,  20. 

Adriauus  (I.)  papa  13, 5.  15, 5. 

Agelfleda,  Aned,  Gem.  des  Edgar  rex 
Anglorum,  *113, 10. 15;  S.:Eduard 
d.  Mdrtyrer. 

Aegyptiacae  tenebrae  211, 10. 

AlfvenoderAlfgiva,NehenfranKnuts 
d.Gro/3en,  134,i5.  S.:  Harold,  Suein. 

Aned  s.  Agelfleda. 

Aerregweite,  ?  Insel  bei  Irland 
(Grafscliaft  und  Landschaft  Ar- 
gyll in  Schottland?  Insel  Arran 
bei  Schottland?),  286, 25. 

Aesmundus  nepos  Sigafridi  episcopi 
Nortmannorum  *268,  15;  Osmun- 


dus   episcopus   (Sueonum)   (der- 

selbe  Mann)  156, 10.  [224, 1]. 
Aestland  insula  (irrig),  russ.  Ostsee- 

Frovinz  Esthland,  244, 10—20;  vgl. 

Haisti. 
Aethelred  s.  Adelrad. 
Affrica  6, 10. 
Afilrud,  Aelfthrythe,  Gem.  des  Konigs 

Edgar  von  England,  *113, 15.   S.: 

Adelrad,  Anundus  (irrig);  Stief- 

sohn:  Eduard  d.  Mdrtyrer. 
Agapitus  (II.)  papa  64, 5. 10. 
Agathiisi  *249, 10. 
Agnes  regina  176, 5.  188, 5.   Gem.: 

Kaiser  Heinrich  III.;  S.:  Hein- 

rich  IV. 
Agrimeshou,    ?  die  Tensfelder  Au, 

m.  no.  V.  HornsmiXlilen  (pr.  RB. 

Schleswig,  Kr.  Segeherg)  in  d.  Gr. 

Planer  See,  74, 1. 
Agrimeswidil    vadus,     eine    Furt 

fdurchs  Moor   zivischen  Tensfeld 

und  Muggesfelde?)  in  der  Tens- 
felder Au,  74, 1. 
Agrippinensis  (v.  Koln)  episcopus: 

Anno. 
Ahkon  (Akka)  s.  Accharon. 
Alaburg  civitas,  Aalhm'g,  ddn.  St. 

und  Bistum   in  Jutland,   227, 5. 

*i5.  233, 5.  267, 15 ;  promunctorium 

Daniae,  Danorum,  240, 10.  *272,25. 
Alani    vel   Albani,    die    Wes',    ein 

Stamm  der    Ostfinnen,   248,  1,5; 

Alani  249,  1 ;  vgl.  Wizzi. 
Alapa,  die  Alpe,  I.  Nbfl.  der  Alter, 

m.  bei  Bethem,  pr.  BB.  Liineburg, 

16,  15. 

Albani  s.  Alani. 

Alberc  mens,  der  Kalkberg  bei  Sege- 

berg,pr.  BB.  Schleswig,  Kr.  Sege- 

berg,  *74, 15. 
Albia  fl.,  Elbe,  4, 10. 15.   5, 10.   6, 5. 

13,1.  16,5.  21,  !0.  25,5.  27,1.  71, 

10.20.  72, 5.  *i5.  73,10.  76,5.  77,5. 

80,5.10.  81,  1.5.  92, 5.10.   103,  1. 

105, 1.  125, 15.  *2o.   132, 15.  187, 1. 

150, 20.  162, 1.  169, 1.  170, 1. 5.  189, 

5.  193, 5.   230, 10.  231, 5.   *251, 20. 

ostium   fluminis   92,  5.  —  amnis 

126,5.  Albis  5,5—15.  18,5.  55,  20. 

*81, 10.     Albis,    qui  nunc   Albia 

nomen  habet,  5, 10. 
Albion  insula   *81,  i5;   vgl.  Anglia, 

Britannia. 


NAMENREGISTER.   Adalwardus  -  Anno. 


291 


Albisfl.,  (Klar-Elf  und?)  Gota-EJf, 

m.  in  d.  Kattegat,   251,  i.  5;   vgl. 

Gothelba. 
Albricus  episcopus  Wendilae  [223, 

1.  loj.  *230.  20.  231, 1. 
Aldiuburg  maritima  ci vitas  Waig- 

rorum,  Kr.-St.  Oldenburg,  pr.RB. 

ScUeswig,  76,  lo.  *i5.  80,"  5. 103,  lo. 

*io.  123,20.  163,10.  164,1.  175,  is. 

244,  25.    Aldinburg   episcopatus 

Sclavoniae    71,  20.     72,  1.    86,  1. 

164, 1.  175, 15.  Bischofe:  Egivar- 

dus,   Wego,   Ezico,    Folcivardus, 

Reginhertus,   JBenno,    Meinherus, 

Abhelinus,  Ezzo. 
Aldricus  clericus  30,  20. 
Alebrandus,    Beiname    des    Besce- 

linus,  130, 1.  132, 1.  [135, 10].  139, 

15.  140, 10.    141, 5.   146, 10.   173, 1. 

[216, 20. 25].  276, 5.  278, 20;  s.  Bes- 

ceiinus. 
Alemannia,  Schwaben,  11, 1. 
Alexander  Magnus  *247, 15. 
s.  Alexandri  translatio  in  Saxoniam 

36, 15. 
Alexander  II.  papa  160, 10.  *20.  214, 

5.  [221.  222, 1. 5j. 
Alfwardus  martyr  in  Nortmannia 

199, 10. 
Allophili  105, 10. 
Alpe  s.  A  lap  a. 
Alstra  rivus,  Alster,  r.Nbfl.  derElbe, 

170, 1. 
Altenwalde  s.  Walde. 
Altheim,   Hohenaltheim,  bayr.  RB. 

Schwaben,  BA.  Nordlingen,  con- 
cilium apud,  54, 5. 
Alt-LiibecJc  s.  Leubice. 
Amaxobii  *249, 10. 
Amazonae  157, 10.  246, 15.  247.  Ama- 

zones  257,1;  ^^^fZ.  feminarum  terra 

im  Wort-  und  Sachregister. 
Ambergon  cortis,  Ambergen  bei  Gol- 

denstedt  in  Oldenburg,  A.  Vechta, 

[188, 10]. 
b.Ambrosius,  Bischof  von  Mailand, 

42,5. 
AmeriTca  s.  Win!  and  insula. 
Amorrei,    ein   kanaanitisches  VolJc, 

51,10.  193,10. 
Amrinus  (?  verderbt  aus  Arn  rivusj, 

?  der  Haaren-Bach,   I.  Nbb.   der 

Eunte,  m.  bei  Oldenburg,  16,  20. 


Analaph  princeps  in  Anglia,  filius 
Gudredi,  84, 10. 

Anastasia,  filia  Gerzlef  regis  Ruziae, 
*153, 15.  Gem.:  Andreas  1.  von 
Ungarn.  Schw.:  Anna,  Elisabeth. 

Anatrog  princeps  Winulorum  126,1. 
132,15. 

s.  Andreae  dedicata  cripta,  in  der 
MarienMrche  zu  Bremen,  146,20. 

Andreas  (I.)  rex  Ungrorum  *153, 15. 
Gem.:  Anastasia;  S.:  Salomon. 

Anglia,  England,  43,  10.  84,  5.  10. 
94,  15.  *97,  15.  98,5.  101,  io.*20. 
110,10.  112,5.10.  113,1.5.  114,5. 
115,5.10.  116,1-10.  117,20.  120, 
10.  122, 5.  125, 15.  126, 15.  134, 10. 
20.  135.  138, 1.  152, 1.  155, 1.  *i5. 
160,5.*i5.  *161,20.  196,5.  197,1. 
10.  198, 10.  229, 1.  *5.  *2o.  *234,  20. 
236, 1.  238, 10.  *15.  268, 5.  271, 1 ; 
vgl.  Britannia,  Albion  insula.  K6- 
nige:  Edmund  d.  Bekenner,  Ed- 
gar, Eduard  d.  Mdrtyrer,  Aethel- 
red  d.  Unberatene,  Suein  Gabel- 
bart,  Knut  d.  Gro/de,  Harold, 
Hardeknut,  Eduard  d.  Bekenner, 
Harald,  Wilhelm  d.  Eroberer. 
Filrsten:  Analaph,  Gudred.  — 
Angli  7,1.  43,10.  83,5.  95, 1.  112, 
10. 15.  113, 10.  *io.  114, 10.  116, 1. 20. 
134,  10. 20.  136, 5. 10.  154, 10.  *20. 
196, 5. 10.  197, 1. 5.  *254, 20.  *268, 
10.  271, 1 ;  vgl.  Brittanni.  Anglus  : 
Willehadus,  Winifridus.  —  Angli 
=  Saxones,  am  Rhein,  [6,  20].  — 
Anglorum  archiepiscopus  (von 
Canterbury):  Elnodus,  vgl.  Lan- 
francus;  regnum  113,  io.*i5.  114, 
5.  115,10.  136,10.152,5.  196,5.  — 
Gesta  Anglorum  43,15.  84,  5.  An- 
gligena  (Willehadus)  12,  1.  Her- 
zoqe:  Bern,  Gudvinus,  Osbern, 
Wolf. 

Anna,  filia  Gerzlef  regis  Ruziae, 
*153, 15.  20.  Gem.:  Heinrich  I.  von 
Frankreich.  Schw. :  Anastasia, 
Elisabeth. 

Anno  archiepiscopus  Coloniensis 
176,15.20.  177.  178,1.  186,15. 
199,  15  (Agrippinensis).  205,  19 
(episcopus).  Br.:  Ei'zbischof 
Wecilo  von  Magdeburg;  Neffe: 
Bischof  Burkard  II.  von  Halber' 
stadt. 

19* 


292 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Anscarius,   Ansgarius   arcliiepisco- 

pus  Hammaburgensis,  episcopus 

Bremensis,    17,  20.    *18,  20.    19,  5. 

20, 5.  21.  22, 15. 20.   23.   24,  1-10. 

25, 5. 10.  26, 10—20.  27, 1. 15.   28, 10. 

29, 1-10.  30—32.  33,  5.  lo.   34,  1. 

35.    36,5-15.   37.   38,1.5.   44,25. 

45,  20.   50, 10.   53, 10.   58, 5.  59, 15. 

71,15.    111,15.    203,10.    [219,20]. 

279,  20.     Ansgarii    Actus    27,  15 ; 

Gesta  *18,  20.  20, 5.  59, 10.  226, 15. 

*253,  i-s  Vita  24,io.  28, 10.  30,  is. 

31, 1.  32, 5.  33, 10.  34, 1.  35, 10.  37, 

25.  38, 1.  244, 5.  259,  1.  —  socius: 

Autbertus. 
s.  Ansgarii  portus  in  Birca  *249, 15. 
Ansuerus  monachus,  in  Ratzehurg, 

193    15.  *20. 

Antropofagi*248,5.  249, 1.  (257,1.5). 
Anulo   nepos  Gotafridi,    ddnischer 

Kronprdtendent,  20, 10. 
Anundus  rex  (Sueonum)  27, 10.  58,  5. 
Anund,  Anundus,  genannt  lacobus, 

rex  Sueonum,  filius  Olaph  (Scho/S- 

Jconig)  regis,  119, 10.  136, 10.  157, 

10. 15.  *157, 15  (?).*246, 15.  20.  *247, 

10;  vgl.  lacobus.  Gem.  (W.):  Gun- 

hild(?);  Br.:  Emund  Gamul. 
Anunder  e  Ruzzia,   rex  Sueonum, 

?  =  Inge,  S.  des  Steinkel,  *  197,  is. 

*259, 15. 
Anundus  (vielmeJir  Adelrad^,  filius 

Edgar  regis  Anglorum,  *113, 15. 

M.:  Afilrud. 
Apulia  *115, 15.  *263, 20. 
Aquilegiensis  (von  Aquileja  [Aglei], 

Osterreich,    Gorz   und   Gradisca, 

JBH.  Gradisca)   patriarclia:   Ra- 

venger. 
Aquisgrani,  Aachen,  pr.  RB.-Hst., 

142, 10.  palatium  41, 5.  *15. 
Aquitania  28, 15.  Konig:  Pippin. 
Ara  fl.,  Ohre,  I.  JSTbfl.  d.  Elbe,  *81, 15. 
Arabum  ritus  263, 15. 
Arhusan  civitas,  Aarhus,   dan.  St. 

und  Bistum   in  Jutland,   [223, 1]. 

230,i.*io.  232,15.  233,5.  242, 15; 

episcopatus  107, 1.  229, 1 ;  Arhusin 

ecclesia   154, 10;    Harusa   64, 15; 

Arusia  *229,  25.  Bischofe:  Christi- 

anus,  Reginhrondus. 
Ariraaspi  *249, 10. 
Aristo    episcopus,     in    Ratzehurg, 

164, 1. 


Arnoldus  satelles    Thiedmari    co- 

mitis  149, 5. 10. 
Amolfus,  Arnulfus,    rex  (der    Ost- 

franken)  imperator,  cesar,  44, 10. 

47,  5. 15.   49,  1.  *io.  15.   50,  1.    S. : 

Ludtvig  d.  Kind. 
Arragun,    Tarragona,   Hptst.   und 

Erzbistum  in  der  span.  Prov.  Tar- 
ragona, *229, 10. 15. 
Asa,    soror  Odinkari  senioris   epi- 

scopi,  *124,  15.  20, 
Ascbroch,  eh.  Moorfldche  w.  v.  Oers- 

dorf,  pr.  RB.  u.  Kr.  Stade,  16, 10. 
Ascomanni  piratae   (normannische 

Wikinger)  92.  93.  [136, 1].  233, 10. 
Asgot  episcopus  in  Norwegia  *160, 

15.    [224,  1,    Asgotusl;    Asgothus 

269, 1. 
Aspice  locus,  Esbeck,  pr.  RB.  Hil- 

desheim,  Kr.Gronau,150, 20. 151,1.5. 
Aue  s.  Chaldhowa. 
Augustus  s.  Cesar. 
Aunon,    Aumund,  pr.  RB.  Stade, 

Kr.  Blumenthal,  [136, 1]. 
Autbertus,  Korveyer  Monch,  socius 

s.  Ansgarii,  21,  20. 
Avoco   episcopus  Selandensis,  von 

Roeskilde,    123, 20.  *233,  25.    235, 

10. 15. 

B. 

Babylonia  [225, 5]. 

Baden  s.  Botegun. 

Baioaria,  Bayern,  11,  1;  Beguaria 
11,  15.  76, 10.  ducatus  (Ottonis) 
206,10.     Herzog:  Otto. 

Balduinus  (V.)  dux  (Marhgraf) 
Flandriae  *29, 15.  174, 1. 

Balga  cortis,  Balge,  pr.  RB.  Han- 
nover, Kr.  Nienhurg,  149,  1. 

Balticum  fretum,  die  Ostsee,  242, 1. 
263,  10;  mare  58,  5.  100,  10.  15. 
233, 1.  237, 10.  *2o.  _  238.  246,  is. 
254, 1.  256,  10.  Balticum  mare  vel 
Barbarum  58, 15.  *76, 15.  20.  *103, 
10. 15,  Baltici  maris  insulae  *223, 
10.  Baltici  maris  ostium,  das 
Kattegat,  239, 1.  242,  1 ;  sinus  in- 
terior 233,1.  Balticus  sinus  238,5. 
240.  241, 10.  20.  248, 10;  insulae  in 
sinu  Baltico  242, 5. 10— 246, 15 ;  vgl. 
Ostsee. 

Bamberg  s.  Papenbergensis. 


I 


N AMENREGISTER.   Anscarius  —  Bilenispring. 


293 


Bant  insula,   eh.  Nordseeinsel,  n.  v. 

Dollart,  *239,  20. 
Barbarum  fretum,  die  Ostsee,  228, 

10;  mare  58, 15.  72,  s.  *74,i5.  227, 1. 

*237,  20.  238, 5;  vgl  Balticum  fre- 
tum, mare.  Barbarus  sinus  232, 5. 

[248, 10] ;  s.  Ostsee. 
Bardi,    altgermanisches    VolJc,    6,5; 

im  JBardengau?  *103, 15.  —  Bardo- 

rum  vicus,  BardowieJc,  pr,  RB. 

Luneburg,    Kr.  Liineburg-Land, 

*105,i5. 
Bardo   arcbiepiscopus  Mogontinus 

172, 10. 
Barkenbusch  s.  Bercbol. 
Barkhorst  s.  Birznich. 
s.  Bartbolomei   apostoli   festivitas 

127, 5. 
Barzalun,   Barcelona,   span.  Prov.- 

Hst,  *229,i5. 
Bassum  s.  Birxinon. 
Bastardus,   Wilhelm   der  Eroberer, 

115,1.   *196,i5.    197,1.5.   198,10; 

s.  "Wilbelmus. 
Bayern  s.  Baioaria. 
Beda  *81, 15.  272, 1.  [279, 5]. 
Beguaria  s.  Baioaria. 
Behemi,  Bechemi  s.  Boemia. 
Belgica  s.  Gallia. 
Belo,   Konig  Bela  I.   von  Ungarn, 

186, 15. 
Belt,  jcleiner,  fretum  quoddam  inter 

Funem  et  ludlaud,   229,1.230,1. 
s.  Benedicti    confessio    in    monte 

Cassino  13,  5. 
Benedictus  (V.)  papa  69,  5—15. 
Benedictus    (VIII.)   papa,     maior, 

107, 10. 
Benedictus  (IX.)  papa,  iunior,  128, 1. 

130,5.  142,5.  148,10  (scismaticus). 
Beneventana  domus  146, 10. 
Benno   episcopus   Sclavaniae,   von 

Oldenburg,  110, 1. 
Benno,  Bernhard  1.,  dux  Saxonum 

82,15.  83,1.  93,10.  105, 15.  106,1 ; 

Bernardus  filius  Hermanni  *105, 

io.    v.:  Herzog  Hermann;    Br.: 

Graf  Liudger;  8.:  Herzog  Bern- 
hard  II. 
Beorn,   Bern   rex    Sueonum   22,  6. 

59,5. 
Bercbol,  '^  Barkenbusch  bei  Wiesede, 

pr.  MB.  Aurich,   Kr.  Wittmund, 

16, 20. 


Berengarii  (II.,  Konigs  von  Italien) 

filii  68,  5. 
Bern  s.  Beorn. 
Bern    dux    (Angliae),    filius   Wolf 

ducis,   115,1.  *154, 20.  155, 1.  *io. 

M.:  JEstrid;  Br.:  Osbern,  Konig 

Svend  von  Ddnemark. 
Bernardus  episcopus  Sconiensis  115, 

10.  *235,  15. 20. 
Bernard  episcopus  vel  presbyter  in 

Norwegia,  dtrselbe?  118, 1. 
Bernardus  episcopus  in  Norwegia 

[224, 1].  269, 5. 
Bernhard  I.  Herzog  von  Sachsen  s. 

Benno. 
Bernardus  (II.)  dux  Saxonum,  filius 

Bennonis  ducis,  *102,  10  (?).  105, 

15.  108,15-25.  109,1-10.  *111,  20. 

119,  15.    125,  15.    126.     132,  1.  10. 

133,1.  [135,10].  136,15.20.  137,5. 

147, 5. 10.   149, 10. 15.    165, 15.  170, 

1. 5.  184-186, 1. 195, 10;  filii  eius 

147, 10.  149,  10.  184, 1.  185 ;  neptis 

eius  (?)    *102, 10.     S.:    Ordulfus, 

Hermannus;  Br.:  Theodmarus. 
Bernardus   comes,    Bernhard  Graf 

von  Werl,  189, 15. 192, 5;  Bernardi 

comitatus,   der  Emsgaxi,   171,  10. 

15;  vgl.  Emisgoe. 
Bernarius  (II.)  episcopus  Ferdensis 

106,1.  107,5. 
Bernarius  episcopus  Mindensis  51, 1. 
Bernarius  episcopus  Osnaburgensis 

(irrig),   Bernar  I,    von  Verden, 

51,1. 
Bescelinus  cognomento  Alebrandus, 

archiepiscopus  Hammaburgensis, 

episcopus  Bremensis,  130—134, 1. 

135, 1-15.  136, 15.  [138, 20].  139— 

141;   Bezelinus  *133,  15 ;    s.  Ale- 
brandus. 
Bever  s.  Biverna. 
Biberlacho,    ?  der   Landsee   Sand- 

tvater  bei  Simonswolde  (pr.  MB.  u. 

Kr.  Aurich),  16,  20. 
Bicina,    die    Wieste,    r.  Nbfl.    der 

Wilmme,  m.  univeit  Ottersberg  (pr. 

BB.  Stade,  Kr.  Achim),  16, 10. 
Bilena   fl.,  die  Bille,    r.  Nbfl.   der 

Dove -Kibe,   m.  s.  von  Bergedorf 

*72, 15. 
Bilenispring,    Quelle  der  Bille  (bei 

Linau,  pr.  RB.  Schleswig,  Hzgtm. 

Lauenburg),  73,  is. 


294 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Birca  oppidum,  portus  Sueoniae, 
ehem.  BjorJco,  auf  einer  Insel  im 
Mdlarsee,  22, 5.  27, 15.  31,  20.  58. 
59, 1.  20.  60, 5.  242, 1.  244,  20.  249, 
5.  *15.  254, 1.  [258, 1].  261, 20.  *262, 
20. 25.  Bischof:  Hiltinus;  prae- 
fectus :  Herigarius.  —  Bircani  58, 15. 

Birxinon  congregatio  virginum, 
Bassum,  pr.  MB.  Hannover,  Kr. 
SyJce,  36, 1. 

Birznig,  ?  Barhhorst,  pr.  MB.  Schles- 
wig,  Kr.  Stormarn,  74, 1. 

Biso  episcopus  Podarburnensis  51, 1. 

Biverna,  die  Bever,  r.  Nbfl.  der  Oste, 
m.  unweit  Bremervcyrde  (Kr.-B.st. 
im  pr.  BB.  Stade),  16, 10. 

Blascona  civitas  Orchadum,  ?Birsay 
auf  der  Orkneyinsel  Pomona, 
211,  b. 

Blexen  s.  Pleccazze. 

Blunk  s.  Bulilunkin. 

Blusso,  ein  vornehmer  Slave,  195,  5. 
10.  Gem.:  soror  Godescalci. 

Boemia,  Bohemia,  Bohmen,  5,  to. 
76, 1.  *84, 15;  Boemiae  saltus  *163, 
20;  Ilerzoge:  Wencezlaus,  Bugez- 
laus.  —  Boemii  246,5;  Boemani 
Sclavi  40, 5;  Behemi  53, 10.  56, 10. 
*76, 15.  *80, 15.  116,20;  Bechemi 
81,  1.  Boemiorum  episcopus : 
Adalbertus. 

Bolizlaus  (I.)   rex  Polanorum   *95, 

10. 15.   *96,  25. 

Bonefacius,  Bonifacius  cognomen- 
turn  Winifridi  10,  25.  11.  12, 1.  17, 
15.  Gesta  Bonifacii  11, 5. 10. 

Bonifacius  dux  Italorum,  Mark- 
graf  von  Tuszien,  174, 1. 

Bornliolm  s.  Hulmus. 

Botegun  cortis,  Baden,  pr.BB. Stade, 
Kr.  Achim,  108, 1. 

Bovo  episcopus,  unbekannten  Bis- 
turns,  [225, 5]. 

Bovo  (I.)  Corbeiae  abba  42,  10. 
43,1. 

Br  artist  edt  s.  Bromstede. 

Brandanburg  episcopatus,  Bran- 
denburg, pr.  Kr.-Hst.,  JRB.  Pots- 
dam, 11, 20.  Bischof:  Tangivardus. 

Brema,  Bremen,  13, 1.  17, 15.  24, 15. 
[25, 10].  30,  5.  32,  20.  36,  5.  37, 15. 
48,10.  49,10.  55,10.  60,5.  61, 15. 
65, 15.  [69, 15].  93,  25.  97, 1.  *123, 
25. 124,  i.*i5.  129, 10.  131, 15.  *133, 


15.  135,5.10.  [138,20].  139,1.  140, 
10. 15.  145, 20.  146,  20.  148, 15.  20. 
150,10.15.  156,1.  167,10.  173,1. 
179,20.  186,20.  191,15.  198,15. 
199,15.  202,25.  204,1.20.  205,20. 
210,  10.  214, 5.  *i5.  [220,  25].  *255, 
15.  278,20.  283,1.5;  Brema  locus 
seu  villa  publica  25, 15;  Bremon 
locus  14,  25 ;  Bremae  (Plural)  31, 
5.  35,15.  138,5.  150,15.  175,15; 
civitas  *123,  25.  *128,  30.  131, 10. 
204,25;  forum  131,15.  204,25: 
murus  civitatis  128, 20.  129, 5. 
131,10.15.  145,25;  oppidum  108, 
10.  131, 15;  urbs  62, 1.  139, 1.  150, 
10;  suburbana  210,15.  Bremensis 
archiepiscopatus  64, 10 ;  diocesis 
16,5.  24,15.  52,5.  108,10.  188,20. 
200,20;  episcopatus  *15, 25.  18,5. 
30,10.  31,1.  32,  15.  33,1.  111,5. 
123,10.  145,15.  146,25.  147,10.15. 
151, 15,  180, 5.  185.  186, 1.  187, 1. 
192, 10.  193, 1.  [225,  20].  *239, 10; 
episcopium  24, 15.  68, 15.  148, 1. 
179, 1.  191, 10.  200, 5.  201, 10.  202, 
25.  203,  20;   parrochia  33, 10.   53, 

10.15.   81,5.    90,5.    (128,5).    143,25. 

150,5.  179,20.  189,5.15.  193,1.5. 
Bremensium  presulum  series  2, 1. 
Bischof e:  Willehadus,  Willericus, 
Leudericus,  Anscarius  usw.  s.  die 
Hamburger  Erzbischofe.  Kongre- 
gationen:  Birxinon,  Buggin,  He- 
silingun,  Ramsola,  Kipesholt. 
Propsteien :  Aspice,  Gozzicana, 
Lastimonae,  Sollonberg,  Stade. 
Bremensis  ecclesia  1.  2,5.  3,5. 
15,5.10.  16,1.  17,25.  18,1.  19,5. 
20,  5.  23,  10.  24,  10.  15.  25, 10. 15. 
30, 5.  33, 5.  50, 10.  *2o.  52, 1.  57, 5. 
10.  64,  1.  66,  25.  67,  1. 15.  68, 10. 
89, 5.  106,  ^.  *107,  15.  109,  5. 10. 
•n24,  5.  126, 15.  *2o.  127, 1.  *128, 15. 
138, 15.  [20].  139, 15.  140, 10. 20.  145, 
10. 15.  146,  20.  147, 1. 15.  149.  156, 
15.  162,1.  171.10.  179,10.  186,25. 
187-189.  190,15.  191,1.^20.  192, 
5. 10.  199, 20.  200,  5. 10.  201, 1.  203, 
5.15.  205,15.  206,10.  207.  208, 1. 
209,5.  211,10.  214,  10.  216,1.15. 
217,5.  [10].  [218,5].  [226,1].  281, 
1.15;  nostra  ecclesia  s.  A(dam); 
episcopium  nostrum  68, 15 ;  nostra 
sedes  *249, 20.  archivum  ecclesiae 


NAMENREGISTER.   Birca  —  Chaltenbach. 


295 


*128, 15;  scrinia  65,15;  vgl.  64:,i. 
Bremensis  chorus  55, 5.  133,  lo. 
261,  15.  Bremense  claustrum 
[90,5].  *  107, 15.  *123,25.  130,15. 
131,5.io.*2o.  139,1.10.  146,1.  156, 
15.  *2o.  189,  20.  282, 1.  familia  ec- 
clesiae  149,  lo.  186,  i.  201,  i.  5. 
fratres  =  die  Bremer  Kanoniker, 
66,10.  [88,20?].  [90,10].  *107, 15. 
123, 5.  131, 5.  [138,  20].  139,  10. 
145, 15.  146,  5.  149,  1.  *156,  25. 
157, 1.  158,  5  (fr.  nostri).  203, 1. 
15.  211,1.  [217,1.20  (fr.  nostri)]. 
282,1;  Bremenses  fratres  *112, 
20;  fratres  Bremensis  ecclesiae 
156, 15;  fratres  =  die  Kanoniker 
in  JBremen  und  Hamburg,  67,  20. 
historia  281, 15.  hospitale  36, 5. 
71,5.  [90,io].  150,i.=i_.  203,15.  Liber 
donationum,  traditionum  Bremen- 
sis ecclesiae  18, 1.  19, 5.  25, 15. 
26, 5.  30, 20 ;  fraternitatis  Bremen- 
sis *112, 20;  libri  ecclesiae  anti- 
quiores  52, 1 ;  vgl.  libri  im  Wort- 
und  Sachregister.  prepositura 
123, 10.  15.  _  *139,  20;  prepositura 
maior  episcopii  202, 25.  203, 1. 
208,1.  chori  propositus :  Edo, 
Eilhardus,  Leidradus ;  maior  do- 
mus  prepositus:  Libentius,  Suid- 
ger.  —  Brem.  ecclesiae  privilegia 
60, 10;  s.  precepta,  privilegia  im 
Wort-  und  Sachregister.  scolae 
[69, 20].  97, 1. 156, 1 ;  rector  scolae  : 
Tiadhelmus.  ecclesiae  tesaurus 
94,1.  111,5-15.  135,  10.  139,5. 
185, 1 ;  templum,  die  PetersTcirche, 
*123, 15.  139,20.  140,5.  145,25. 
146,  20.  xenodochium  45, 20.  71, 
1.5.  [90, 10].  123,10.  203,5.10.  s. 
canonici,  capellanus  im  Wort-  und 
Sachregister.  Kirchen  in  Bremen : 
s.  Mariae,  s.  Mykaelis  basilica, 
oratorium,  s. Petri  eccl, templum, 
s.  Salvatoris,  s.  Viti  extra  oppi- 
dum,  s.  Willehadi  capella.  Kon- 
gregationen:  Bremensis  chorus, 
Bremense  hospitale.  Propsteien: 
s.  Pauli,  s.  Stephaui,  s.  Wille- 
hadi. 
Britannia,  Brittannia  6,  20.  7,  1. 
*81,i5.2o.  113,  5.  238,  10  (quae 
nunc  Anglia  dicitur).  270,  5.  272, 
1.  5.  *2o.  277,  1;   vgl.  Anglia.     Be- 


ivohner:  Angli.  —  Brittanni  94, 
15.  95, 1.  —  Britannica  Lundona 
s.  Lundona.  Britannicus  occea- 
nus  [5, 20].  72,5.  113,1.5.  *270, 10. 
Britannicae  insulae  286. 

Britannia,  Bretagne,  *229,  5. 

Bromstede  cortis,  Bramstedt,  pr. 
EB.  Hannover,  Kr.  Syke,  [217, 1]. 

Brun  episcopus  Ferdensis  *139,  25. 
*140,  20. 

Brun  dux  Saxoniae  41, 1. 

Bruno  archiepiscopus  Coloniensis 
65, 15.  20.  66, 1.   Br.:  Otto  1. 

Brustlacho,  ?  das  Dobbe-Meer  bei 
Emden  (pr.  EB.  Aurich),   16,  20. 

Bugezlaus  princeps  Boemiae,  irrig 
sfa^i  Bolizlaus,  *84, 15.  Br.:Wen- 
cezlaus. 

Buggin  cenobium,  prepositura,  so- 
litudo,  Bucken,  pr.  EB.  Hannover, 
Kr.  Hoya,  45, 15.  Buciensis  pre- 
positura 140, 15.  Bugginensis  pre- 
positura 94, 1. 

Bulilunkin,  Blunlc,  pr.  RB.  Schles- 
wig,  Kr.  Segeberg,  74, 1. 

Burgundia  28,i5.  BurgundionesllG, 
15.  Burgundeholm  [236, 30] ;  s.  Hul- 
mus  insula. 

Burkardus  (XL)  episcopus  Halver- 
stadensis,  nepos  Annonis  archi- 
episcopi  Coloniensis,  177,  15. 

Burwido,  Kdmpfer  im  Zweikampf 
74,1. 

Butue  filius  Gotescalci  principis 
Winulorum,  194, 10. 

C;  vgltL. 

Calabria  82,  5. 

Capella  s.  Martianus  Capella. 

Carthusiensis     quidam      notabilis 

*276, 15.  20. 
Casinus    mons,    Montecassino    Gd. 

Cassino  (S.  Germano),  it.  Prov. 

Caserta  D.  Sora,  13,  5. 
Cato  281,  5. 
Cesar  Augustus,   Octavian,   142,  5 ; 

s.  cesar  im  Wort-  und  Sachregister. 
s.  Cesarii  corpus  [70, 15]. 
Chaldhowa,  die   Aue,   r.  Nbb.   der 

Weser,  m.  bei  Nienburg'(Kr.-Hst. 

im  pr.  EB.  Hannover),  16, 15. 
Chaltenbach  palus,  Moorfldche  bei 

Gnarrenburg  (pr.  EB.  Stade,  Kr. 


296 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Bremervorde),  durcli  die  eh.  ein 

Quellbach  des  Kollbeck  (=  Chal- 

denbach)  flo^y  16,  lo. 
Chanaan  septem  gentes  105,  lo. 
Ch\&&Qnmox,Moorflaclie(?=Twister- 

moor)  zwisehen  Oersdorf  u.  Graf  el 

(pr.  BB.  Stade,  Kr.  Bremervorde 

u.  Stade),  16,  5. 
Chiue  metropolis   civitas  Ruzziae, 

russ.  Gouv.-Hst.  Kiew,  80,  lo. 
Chizzini  Sclavi,  bei  Kessin,  MecJcl.- 

Schicerin,  StJB.  Bostock,  77,  i.  *5. 

162,20.  165,5.10. 
Chlindesmor  palus,  Moorfldche  bei 

Glinstedt,  pr.  BB.  Stade,  Kr.  Ze- 

ven,  93,  i5. 
Chnob  rex  Danorum,  filius  Olaph, 

48, 10. 
Chnud  Magnus  rex  Angliae,  Daniae 

et    Nortmanniae    *97, 15.    99,  lo. 

110,5.    112,  5.  *15.  20.   113,1.5.    114 

—116.  117,1.  119,  20.  120,  1.5. 
121, 10.  123, 20.  125,  .^-15.  126,  lo. 
134.  135, 15.  137, 5.  138,  i.  *154, 
15.  *234,  20.  236, 1 ;  dictus  Lam- 
bertus,  Lambrecht,  *ir2,  is.  20. 
v.:  Suein  Otto  rex  Danorum; 
M.:  (Sigrid?);  Gem.:  1)  Imma; 
Nebenfraii:  2)  Alfven;  filii  eius 
138,  \',  S.:  1)  Knud(IIard€cJmud); 
2)  Haroldus,  Suein;  T.:  Gunhild; 
Halbbr. :  Olaph  (Scho/3k6nig) ; 
Schtv.:  Margareta  (Estred). 

Chnut,  filius  Chnud  Magni  regis 
Danorum,  *112,  20;  vgl.  Harde- 
chnud. 

Chori,  Name  von  Kurland  in  der 
Vita  s.  Ansgarii?  244,5. 

Christianus  episcopus  Arhusiensis 
[223, 1].  *229,  25.  230, 10. 

Christus  11, 10.  15,25.  21, 5.  20.  22. 
31,20.  36,1.  37,15.  46,1.  57, 10.20. 
58, 5.  60, 15.  20.  70, 5.  87, 10. 20.  88, 
5.  98,15.  105,1.  5.  109,5.  118,15. 
119,1.  127,10.  141,5.  158,1.  *163, 
25.  164, 5. 10.  185, 15.  193, 15.  194, 
1.  209, 15.  [218,  20J.  236, 10.  25.  237, 
10.  246, 5.  252, 10.  254, 15.  261, 5. 
264,  15.  273,  10.  278,  20.  280,  15. 
283,  5 ;  s.  Jesus  Christus  und 
christiani,  christianitas,  christi- 
colae  im  Wort-  und  Sachregister. 

Chungard  dicta  Ruzzia  *240;  20. 


Churland  insula  (falsch),  russ.  Her- 
zogtum  tmd  Gouvernernent  Km'- 
landy  244, 1.  5 ;  vgl.  Chori. 

Ciclades  270,  1. 

Ciclopes  s.  Cyclopes. 

Cincfal,  Sinkval,  'het  Zwin\  ehem., 
jetzt  versandeter  Meeresarm,  an 
dem  Sluis  lag,  einst  Hafen  fiji/r 
Brilgge,  *228, 15.  *229, 5. 

Circipani  Sclavi  77, 1.  *5.  162,  20. 
165.  166,1. 

Ciscia  episcopatus,Zei^  Kr.-St.,pr. 
BB.  Merseburg,  71,  20. 

Clemens  II.  papa,  vorher  Bischof 
Suidger  von  Bamberg,  128,  10. 
148, 10.  *20 ;  vgl.  Suidgerus. 

Colonia,  Koln,  pr.  BB.-Hst.,  27, 1. 
41,5.  48,10.  49,10.  *133,i5.  255,5. 
Coloniensis  archiepiscopus  13,20. 
188,  15;  ecclesia  130,  1.  140,  1. 
146,10.  177,10.  ErzUschofe:  Hil- 
dibaldus,  Guntharius,  Herman- 
nus  (1.),  Bruno,  Hermannus  (II.), 
Anno. 

Colse  stagnum,  der  Stocksee,  pr, 
BB.  Schleswig,  Kr.  Segeberg,  74, 5. 

Conradus  (I.)  rex  Francorum,  deut- 
scher  Konig,  52, 15.  54, 5.  55, 5. 
10 ;  Francorum  dux  [52, 15]. 

Conradus  (II.)  imperator,  cesar, 
116, 15.  20.  117,1.  123, 1.  125, 5-15. 
*2o.  127, 15.  *20.  130, 1.  134, 1.  138, 
20.  142, 5.  Gem.:  Gisla;  S.:  Hein- 
rich  III. 

Constantinopolis  153,15.  Constanti- 
nopolitanum  sceptrum  80,  10. 
Kaiser:  Monomachus;  vgl.  Grecia. 

Corbeia,  Corbeiense  (Corbiense) 
monasterium,  cenobium,  Korvey, 
pr.  BB.  Minden,  Kr.  Hoxter,  22, 
10.  38, 5.  42, 10.  46, 25.  47, 1.  50, 5. 
171, 10.  188, 1.  206, 20.  Nova  Cor- 
beia 21, 1.  38,1.  Abte:  Adalgarius, 
Bovo  (I.),  Monche:  Ansgarius, 
Giskmarus,  Witmarus,  Autbertus, 
Adalgarius,  Hogerus. 

s.  Coronae  corpus  [70, 15]. 

s.  Cosmae  corpus  [70, 15]. 

Craccaben,  Beiname  desOlaf  Trygg- 
veson,  101;  Cracaben  112,5.  S.: 
Olaf  d.  Heilige  (falsch). 

Cunibert  episcopus  Taurinensis 
*169, 20. 

Cuono  electus  Tieverensis  177, 15. 


NAMENREGISTER.    Chanaan  —  Dimine. 


297 


Cyclopes   278,  is :    Ciclopes   257,  i. 

Cyclopum  insula,  eine  sagenhafte 

Insel,  278. 
Cynocephali  247,5.*25.  248,  i.  257,  i; 

cinocephali  adjeJctivisch,  247, 5. 


I>. 

Dacae  6, 5. 

Daci  249,  i. 

Daganus  archiepiscopus  Magdebur- 

gensis  106, 5. 
Dalboia,  JDatby  in  Schweden,  Land- 

schaft  Schonen,  Ldn  Malmoihus, 

237, 5.*  15.  Dalboiensis  episcopatus 

236, 1.  Bischof:  Egino. 
s.  Damiani  corpus  [70, 15]. 
Dania  19, 10.  30, 1.  31, 10.  34, 1.  35, 

5.  53, 1. 10.  63, 5. 15.  64, 10. 15.   84, 

[5].  15.  85,5.  87,1.  90,20.  91,10.15. 

96,20.    97,5.    98.    99,15.    104, 10. 

110,5.  112,15.  113,5.  115.10.  117, 

1.  120, 5.  134, 15.  20.   135, 20.   136, 

10. 15.  [20].  137, 5. 15.  151, 15.  152, 1. 

175,10.    [220,5].    [221].    [222, 2n]. 

226,  [10].  15.  227, 1.  232, 5.  234, 10. 

235,1.5.    236,1.   *238, 10.    239, 1. 

240,5.10.   241,5.    243,5.  *263,i5. 

*270, 10.  277, 1.  Dania  cismarina, 

quam  ludland  incolae  appellant, 

64,  1.    Daniae  provintia:  Sconia. 

Dani,  Danorum  gentes    19, 1. 10. 

20,5.  21.  22,25.   23,15.  31,10.20. 

33, 10.   34, 5—15.  37, 5. 10.   39, 5. 10. 

40, 15.  41, 1. 15.  44, 11.  25.  47, 10. 15. 

53, 1—10.  55,  20.  56, 1.  57, 1. 15.  58, 

25.    59, 5.    63, 1—10.  66, 10.    72, 10. 

75,1.    83, 5.  *io.  15.    84,10.    85, 10. 

87, 5.   88, 5.  90,  h.  15.  92,  10.  95, 1. 

5.*  10.  96,1.15.  97,1.  [98,1].  99,1. 

100, 10.  15.     101,  15.    103,  5.    112, 

5.15.     114,5.10.     *  115,  10.     116,10. 

20.  117,5.  118,20.  120,1.  122,1. 
123,20.  *124, 10.  125,1.10.  134, 10. 
135,20.  137.  148,15.  151,20.  *152, 
10.  153,5.  154.  159,10.  161,1.15. 
165,15.  166,5.  167,15.  174,5.  175, 
5.  194,5.  197,6.  198, 5.*20.  206,.5. 
[220,10].  [221,15.20].  226,i5.*i5. 
232, 1.  283, 5.  20.  234,  5.  237,  1. 
239,1.  240.  241,1-10.  242, 1. 15. 
249, 10.  *i5.  250, 1.  *i5.  254, 1.  *i5. 
257,5.  261,20.  264,5.20.  267, 15. 
*i5.    268, 1.    *272, 25.    275,  10.  20. 


280,1.  barbari  Dani  *240,  i.% 
Dani  vel  Nortmanni  39,  10.  15. 
41,1;  s.  Nortmanni.  Dani  quos 
luddas  apj^ellant,  die  Jiiten,  241, 
10.  —  Danorum  ecclesiae  65, 5. 
96,15;  episcopus  quidam  57, 1; 
insulae  58, 1.  159, 10.  249, 10.  250, 
1;  limes  240,15;  littus  31,  20; 
partes  44, 15 ;  regnum  31, 10.  34, 
15.  58,1.  63,10.  83,5.  91,15.  95,5. 
96,  1.  99,5.15.  100,  1.5.  110,10. 
112,15.  115,10.  134,10.  151,20. 
154, 10.  *164,  20.  175, 5.  [221,5.20]. 
243,15;  Danicum  regnum  48,5. 
64,5.  *195, 15;  Danicus  rex  233, 
10;  Danorum  reges  37,5.  39, 5.10, 
117,1;  sedesregia:  Roscald;  se- 
men regium  97,  i;  styrps  regalis 
137, 1 ;  regia  34, 10;  termini  63, 5. 
Konige:  Gotafridus,  Hemming, 
Reginfridus,  Haraldus,  Horicus 
I.  II.,  Sigafrid,  Ealpdani,  Hedigo, 
Olaph,  CJinoh,  Gurd,  Gotafrid, 
Sigerich,  Hardegon,  Hardecnuth 
Worm,  Haroldus,  Sueinoito, 
Chnud  Magnus,  Hardechnud, 
Magnus,  Suein  (Estridsen). 

Danubius,  Donau,  206, 15. 

Davantria,  Deventer,  niederldnd. 
Provinz  Overijssel,  41, 5. 

David,  Konig  von  Israel,  54, 1.  87, 
10.  S.:  Ahsalon. 

Dedus  comes  palatinus  200, 20.  Br.: 
Erzbischof  Adalbert,  Pfalzgraf 
Friedrich. 

Delvunda  fl.,  die  Delvenau,  r.  Nbfl. 
d.  Elbe,  in.  beiLauenburg,  Hzgtum. 
Lauenburg  (jetzt  z.  T.  zum  Elbe- 
TraveJcanal  ausgebaut),  73, 15. 

Delvunder  silva,  eliem.  Waldgebiet 
zicischen  Delvenau  (siehe  dort) 
und  Boize  n.  der  Elbe,  73, 15. 

Derue,  Gau  im  pr.  BB.  Hannover 
zu  beiden  Seiten  der  Weser,  16, 15. 

Deventer  s.  Davantria. 

Diana  Scythica  280, 10. 

Diesmeri  pagus  Fresiae,  im  pi'. 
BB.  Aurich,  Kr.  Auricli  und 
Wittmund,  *15,25;  vgl.  Tries- 
meri. 

Dimine  civitas,  Demmin,  Kr.-Hst., 
pr.  BB.  Stettin,  77,5.  *162, 25; 
Dymine  urbs  80, 1. 


298 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Dispargum  predium,  Duisburg,  Kr.- 

St.,  pr.  MB.  Dilsseldorf,  171, 15; 

Duspurc  205, 15. 
Donau  s.  Danubius. 
Doxani   Sclavi,    an   der  Dosse,  r. 

Nhfl.  der  Havel,  m.  s.o.  von  Havel- 

herg,  pr.  RB.  Potsdam,  Kr.  West- 

priegnitz,  11, 5.  78, 1. 
Driade  6, 5. 
Drogo    episcopus    Metensis    23, 5. 

Jialbhr.:     Kaiser     Ludivig     d. 

Fromme. 

E. 

Eberhardus  archiepiscopus  Treve- 
rensis  172,  10. 

Eherhard  Parmensis  (episcopus) 
177,  20. 

Eberhardus  regis  (Heinrichs  IV.) 
adulator,  Graf  Eberhard  (der 
Jiingere  von  Nellenburg?  Graf 
von  Spanheim?)  192, 10. 

Ebo  archiepiscopus  Remensis  20, 
15.  22, 15,  23, 5.  24, 1. 5.  25, 5.  28, 
5. 10.  37, 10.     Neffe:  Gaudbertus. 

Edbertus  s.  Eilbertus. 

Edgar  rex  Anglorum  95, 1.  *113, 10. 
Gem.:  1)  Agelfleda  (Aned) ;  2)  Afil- 
rud.  S.:  1)  Eduard  d.  Mdrtyrer; 
2)  Adelrad,  Anundus  (irrtumlich). 

Edilredus  rex  Anglorum  s.  Adelrad. 

s.  Edmundus,  Edmund  d.  Behenner, 
Konig  von  England,  *40,  2(i.  25. 

Edo  prepositus  Bremensis  *  139, 20. 

Edo  iunior,  nepos  Edonis  prepositi 
*139,  20. 

Eduardus  filius  Edgaris  regis  An- 
glorum, Eduard  d.  Mdrtyrer  113, 
10.  *  1 5 ;  M. :  Agelfleda ;  Halbbr.  : 
Aethelred  d.  Unberatene. 

Eduardus,  Edwardus  rex  Anglorum, 
Eduard  d.  Bekenner,  114,  1.  136, 
5.10.  152,6.  155.196,5.  v.:  Adel- 
rad; M.:  Imma;  Gem.:  Gude. 

Egdora  fl.,  die  Eider,  19,  20.  39, 10. 
117,1.  *124, 10.  227,10.15.  *2:38, 
20(?);  Egdore72, 10.  164, 10.  175, 
15.  226, 15.  227, 1. 5. 

Egino  episcopus  Scaniensis,  Dal- 
boiensis  198,5.  [222, 20].  [223,5]. 
*235, 15.  236.  237.  262. 

Egwardus  vel  Euraccus,  Evargus, 
episcopus    Aldenburgensis,     mit 


lateinischem     Namen    Euagrius, 

^72,1.  86,5. 
Eilbertus      episcopus      Mindensis 

177, 20. 
Eilbertus   episcopus  Farriensis   et 
Fiunensis  [222, 1].  [223,  1.5]  231, 
5.  *2'>.  237, 10.  *i5;  monachus  [223, 
1.5].  *231,2o. 

Eilhardus  prepositus  Bremensis 
[69, 15]. 

Einhardus,  Heinhardus  4, 5.  *20.  9, 
15.  10,5.  36,20.  74,10.  75,1.10. 
238, 1.  240,  1. 10.  248, 10. 15.  Hein- 
hardus 10, 5.  Einhardi  historia 
6,20;  Gesta  Karoli74, 10;  Gesta 
Saxonum  36, 20. 

Ekibertus,  Ekbert  I.,  Graf  von 
Braunschiveig ,  Markgraf  von 
Mei/3en,  189, 1.  192, 10.  Ekibrecti 
comitatus  171, 15 ;   rpZ.  Fivelgoe. 

Elbe  s.  Albia. 

Electrides  insulae  270, 5. 

Elisabeth  (Elissifj,  filia  Gerzlef  regis 
Ruziae,  153, 15.  *197, 15  (?).  Gem.: 
Haraldus  (Hardrada).  S.:  Olaf 
Kyrre,  Magnus  II. 

Elnodus  archiepiscopus  Anglorum 
(von  Canterbury)  116, 1. 

Emisa  fl.,  die  Ems,  [5, 15. 20]. 

Emisgoe,  der  Emsgau  zu  beiden 
Seiten  der  unteren  Ems  im  pr. 
BB.  Aurich,  16, 20;  Em.  comitatus 
in  Fresia  189, 15.  (192,  5);  Emisga 
pagus  Fresiae  *239, 20.  Emisgoe 
palus,  ?  Moorfldchen  zu  beiden 
Seiten  der  unteren  Ems?,  *16,  25. 
*239, 15. 

Emma,  Grdfin,  106, 5.  126, 20.  *20. 
127,1.  138,10.15;  senatrix  *126, 
20.  138, 10;  filia  (?;,  138, 15.  Gem.: 
Graf  Liudger ;  Br.:  BischofMein- 
werlc  von  Paderborn. 

Emund  princeps  Sueonum,  filius 
Ring  principis  59,5.  Br.:  Herich. 

Emund  rex  Sueonum,  filius  Herici 
regis,  83, 10. 

Emund  f rater  (unrichtig)  Adelrad 
regis  Anglorum,  Edmund  Eisen- 
seite,  Athelreds  Solin,  114, 1. 

Emund  rex  Sueonum,  genannt 
Gamul,  Emund  Slemme,  119, 5. 
155.  156,  10.  20.  157,  10.  158,  5. 
*246, 15.  v.:  Olaf  Scho^Jconig; 
M.:  cine  Nebenfrau;  S.:  Anund. 


NAMENREGISTER.   Dispargum  —  Francia 


299 


Endiriad  palus,  ?  Moorfldche  sd. 
u.  w.  von  Wiesede  (pr.  MB.  Aurich, 
Kr.Wittmund),  16,20. 

Engilhard,  Engilhardus  archiepi- 
scopus  Magdeburgensis  141,  i. 
172,10. 

England  s.  Anglia. 

Erimbertus  presbyter,  in  Schiveden, 
32,  5. 

Erp  diaconus  Hammaburgensis, 
episcopus  Ferdensis,  66,  5. 

Esbeck  s.  A  spice. 

Esico  episcopus  Sleswicensis  106, 
10.  110,10.  *124,  10.  *129, 15. 

Esthen,Esthland  s.  Haisti,  Aestland. 

Estred  filia  Sclavorum  de  Obodritis, 
uxor  Olapli  (Scho/Skonig)  regis 
Sueonum  [99,  lo].  119,  5.  lo.  S.: 
Anund-Iacobus. 

Estred  soror  Chnud  Magni  regis 
Danorum  *114,  lo.  *154,  i5. 2o;  vgl. 
Margareta. 

Eterinbroch  palus,  Marschland  an 
der  Eiter,  I.  Nhfl.  der  Weser  (m. 
n.  von  Thedinghausen,  Kr.  Braun- 
schweig), im  pr.  MB.  Hannover, 
Kr.Boya,  *127,  20. 

Euagrius  s.  Egwardus. 

Euraccus  s.  Egwardus. 

Europa  6, 10.  19, 10.  79, 10.  *81,  15. 

Evargus  s.  Egwardus. 

Ezechias,  Konig  von  Juda,  209,15. 

Ezechiel  prophetia  32, 10. 

Ezico  episcopus  Aldenburgensis 
86,6. 

Ezzo  monachus,  episcopus  Alden- 
burgensis 164, 1.  *224, 15. 

F. 

Falstra  insula,   dan.  Insel  Falster, 

243, 10. 
Far,  Capo  de  Vdres,   span.  Provinz 

La  Corufia?  Ferrol,  in  derselben 

Provinz?,  *229, 5. 
Faristina,  der  MiihJenhacli  heiLang- 

wedel  (pr.  EB.  Stade,  Kr.  Verden), 

16, 10. 
Farria  insula,   Helgoland,   [223, 5]. 

231.  *238, 15.20;  vgl.  Fosetisland, 

Heiligland.  Bischof:  Eilbertus. 
Federitga   pagus   Fresiae,    im  pr. 

MB.  Aurich,  in  den  KreisenAurich 

und  Einden-Land,  *239,  20. 


s.  Feliciani  corpus  [70, 15]. 

s.  Felicis  corpus  [70, 15]. 

Fembre  insula,  pr.  Insel  Fehmarn, 
Kr.  Oldenburg,  244,  20.  25;  vgl. 
Imbra. 

Ferde,  Kr.-St.  Verden,pr.  MB.  Stade, 
175, 20.  Ferdensis  episcopus  20, 1. 
*106, 15;  episcopatus  29, 5.  66, 5. 
10.  *105,  15.  175,  20;  Fardensis 
episcopatus  205, 25.  206, 1.  Bi- 
schof e:  Hehngaudus,  Wigbertus, 
Adalivardus,  Erp,  Bernarius  I.  II., 
Brun  II. 

Finnedi,  die  Finnen,  255,  5;  vgl. 
Scritefingi. 

Finola,  die  Vehne,  I.  Nbfl.  der  Aue, 
m.  hei  Siid-Edeivecht(  Oldenburg.  A. 
Westerstede),  16, 20. 

Fiune,  Fiunia  s.  Fune. 

Fivelgoe  comitatus  Fresiae,  in  den 
niederldndischen  Provinzen  Grro- 
ningen  und  Drente,  (149, 1).  189, 1. 
(192,5).  Fivilga  pagus  *239,20; 
vgl.  Ekibrecti  comitatus. 

Flandria,  Flandern,  *29, 15.  134, 20. 
147, 25.*228,i5.  Kloster:  Turholz; 
MarJcgraf:  Balduin  V. 

Folcwardus  episcopus  Sclavaniae, 
von  Oldenburg,  pr.  MB.  Schleswig, 
107,1.  124,5. 

Folgbract  episcopus,  vermutlich  von 
Mibe,  85, 5. 

Folwech  via  publica,  eh.Weglinie, 
die  von  der  Weser  (Sebbenhausen, 
pr.  MB.  Hannover,  Kr.  Nienburg) 
zur  Hunte  (Bilhren,  Oldenburg  A. 
Wildeshausen)  fiihrte;  vgl.  Hoden- 
berg.   Die  Dioc.  Bremen  I,l8ff., 

16,  15. 

Formosus  papa  49, 1.  *io.  is.  50, 1. 10. 

Fosetisland,  Helgoland,  232, 1 ;  vgl, 
Farria.  Heiligland. 

Francia,  Meich  der  FranJcen,  18, 10. 
21,  1.  Franci,  Francorum  populi, 
die  Franken.  3,  20.  4, 5.  7, 1. 15.  >^ 
10.  11,10.  12,15.  18,10.  19,10.20, 
15.  28, 1.  40.  45, 1.  241, 5.  Franco- 
rum  historici  18, 10.  19, 10.  241,  sj 
regnum  32,  is.  42,  15;  termini 
12, 15.  Konig:  Theodericus.  Fran- 
corum Gesta  40,  I.  5;  Historia 
20, 15.  27, 5.  34, 5.  39, 5.  40,  is.  20. 
44, 10.  48, 1.  52,20;  historic!  18,  10. 
19,10.  241,5. 


300 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Franci a,  JPraw/cmc/?,   40,  lo.   41,  lo. 

55,  20.    174,  20.  *263,  20.    Franci, 

Franzoscn,   82,5.    101, 15.    115, 1. 

*153, 20.    174, 10.    Konige:    Lud- 

wig  111.,   Lothar,   Karl  (irrig), 

Heinrich  L,  PJiilipp  I. 
Francia,    Hzgim.   Franken,    11,  1. 

Franci  cis  Rhenum  11, 10. 
Franconford,   Frankfurt  a.  M.,  pr. 

BB.  Wiesbaden,  44, 10. 
Fresia  5,5.  11, 1.  12, 1.5.  13, 1.  15, 

20.*25.   *16,25.    17,15.   21,10.   34,5. 

41,1.  43,5.10.  92,5.  139,15.149,1. 
175, 20.  184, 15.  186, 1.  188, 20.  189, 
10.  192,5.  229,1.  232,5.  *239, 10- 
20.  276, 10.  Frisia  42, 15.  70, 5. 1 1 3, 5. 
Fresiae  comitatus  149, 1.  188,  20. 
189,  1.  192,  5.  —  Grafschaften: 
Emisgoe,  Fivelgoe.  Gaue:  Bant 
insula,  Diesmeri,  Emisga,  Fe- 
deritga,  Fivilga,  Herloga,  Hug- 
mercJii,  Hunusga,  Morseti,  Nordi, 
Ostraga,  Bustri,  Triesmeri,  Wan- 
ga.  Fresi  17, 5.  19, 15.  35, 10. 239,1. 
Fresones,  Fresonum  gens  5, 10.  20. 
11,10.  15,20.  42, 10.  43,1.  88,25. 
184, 15. 20.  232, 1.  276—278.  Frisi 
7,  20.  Frisones  27,  1.  Fresonum 
littiis  277,1;  terra  *238, 1^.  Fre- 
sonicus  occeanus,  die  Nordsee, 
227,  i;  vgl.  occeanus  im  Wc/rt-und 
Sachregister. 

Fricco  deus  Sueonum  258, 1. 5.  259, 
5;  Fricconis  simulacrum  237,1. 

Fridericus  comes  palatinus,  Pfalz- 
grafvon  Saclisen,  208, 15.  20.  Br.: 
ErzbiscJiof  Adalbert,  Pfalzgraf 
Dedus. 

Frisia,  Frisones  s.  Fresia. 

Fulco  archiepiscopus  Remensis 
*50, 20. 

Fune  insula,  dan,  Insel  Filnen,  65, 1. 
96,  20.  115, 10;  Funis  232, 1.  235, 1. 
242, 15 ;  Funi  (Bativ)  243,  5 ;  Fu- 
nem  227,5.  230, 1.  231, 1.  232, 10. 
233,5.  *2o;  Fune  (AUativ)  229,1. 
232,15.  233,5.  Fiune  [223,5].  Fiu- 
nia  *231,  15.  Bischofe:  Beginber- 
tus,  EiTbertus.  insulae  parvulae 
(rings  um  Filnen)  232,  10, 


G. 

Gallia  13,  5,  18,  15.  23,  10.  26, 10. 
28, 15.  39, 15.  43, 15.   *81, 15.   *97, 

15.    160,5.  *15.    *161,20.    197,1.10. 

Galliae  (P/wraZ;  6,15.  280,5.  Gal- 
lia Belgica  *81,  20.  Galliae  mo- 
nasteriam:  Turholz. 

s.  Gallus  11, 1. 

Gamul,  Gamular  ^gamle  =  der 
Alte) ,  Beinanie  des  Kmund  Slemme, 
*155, 15.  20.  156, 5. 

Gangavia  insula  =  Sconia  *234, 15 ; 
vgl.  Scantia,  Scandinavia. 

Ganuz  Wolf  satrapa  Danorum  240, 
1.  5. 

Gaudbertus,  genannt  Symon,  epi- 
scopus  Sueoniae,  nepos  Ebonis 
episcopi,  24, 5.  27, 10.  31, 15.  20. 

Gelani,  Name  der  Wizzi  hei  einem 
Dichter  {?),  *248, 15. 

Geloni  249, 1.  Gelonus  *253, 15. 

Gerbrandus  episcopus  Selandensis 
115,10.  116,1.10.  123,20.  *233,25. 
235, 10  (Gerbrand). 

Germania,  Deutschland,  4. 5.  6, 5. 
7,1.  9,10.  10,15.28,16.  75,15.  *81, 
15.  172, 5.  228, 1.  250, 10.  280, 5. 
australes  Germaniae  partes  10, 
20.  Germania  superior  *270,  20. 
Germaniae  provincia:  Scla- 
vania;  vgl.  Teutones. 

Gero  archiepiscopus  Magdeburgen- 
sis  122,  20. 

Gerzlef  rex  de  Ruzzia,  Gro/Sfiirst 
Jaroslav  von  Bu^land,  [99, 10]. 
*153, 15.  Gem.:  Ingrad. 

Getae  *245,  20.  *253,  15;  Gethae 
249, 1.  Getae,  Name  der  Goten 
bei  den  Bomern,  *253, 15.  Getha- 
rum  deserta,  die  Ostsee,  *237, 20. 
249, 1.  *253,  20. 

Ghimmendegop  locus,  verderbt  aus 
Ginnuugagap,  *276,  20. 

Gi-,  Gy-. 

Gibraltar,  Strafe  von,  s.  Narvese. 

Gisilharius,  Gisillarius  archiepi- 
scopus Magdeburgensis  83,  1. 
106, 5. 

Gisla  imperatrix,  regina,  uxor  Con- 
radi  II.  imperatoris,  123, 1. 138, 20, 

Gisla  soror  imperatoris  (Hein- 
richs  II.),  regina  Ungariae  *104, 
15.  Gem.: KonigStephan d. Eeilige, 


NAMENREGISTER.   Francia  -  Gudredus. 


301 


Gislemarus  doctor,  in  Korvey,  22,  i. 

Glinstedt  s.  Chlindesmor. 

Gneus  princeps  Winulorum  125,15. 
133, 1. 

Gniph  satrapa  Sueonum  198, 5. 

Gode-,  s.  Gota,  Gote. 

Gog  populus  32, 5. 

GosecJc  s.  Gozzicana  abbatia. 

Goslaria  civitas,  Goslar,  pi'.  RB. 
Eildesheim,  171,1.5.  192,  i.  210, 
15.  214. 15.  palatium  171,5.  213,5. 

Gotafr.,  Godafr. 

Gotafridus,  Godafridus  (I.)  rex  Da- 
norum,  19,  15.  20,  lo.  Gotafridi 
filii  21, 5.  Neffen:  Sigafrid,  AnuJo. 

Gotafrid  rex  Nortmannorum,  Gott- 
fried III.,  Wikingerkonig,  39,  is. 
43, 5. 

Gotafrid  rex,  Gottfried  IV.,  Wi- 
kingerkonig, *47,  20. 

Gotafridus  dux,  Herzog  von  Ober- 
lothringen,  149,  i.  189,  i ;  Goda- 
frid  174,  i. 

Gotebaldus  episcopus  ab  Anglia, 
Missionar  in  Schonen,  101,io.*2o. 
*235, 10. 

Gotescalcus  episcopus  Scaranensis 
123, 20 ;  Gothorum  episcopus  126, 
5.  Godescalcus  254, 5. 

Gotescalcus,  Goteschalcus,  Gode- 
scalcus princeps,  filius  Utonis 
priccipis  Winulorum  96.  138,  i. 
162—164, 5. 10.  165, 10.  193.  194, 
10.  *15.  195, 15.  *2o.  [225,5].  soror 
Godescalci  195,5.  Gem.:  1)  un- 
hekannt;  2)  (Sigrid)  filia  regis 
Danorum  (Svend  Estridsen).  S.: 
l)Butne;  2)  Heinricus.  Schivager: 
BIusso. 

Gotescalcus,  Kdmpfer  fur  die  Bre- 
mer Kir  die,  189,  i5. 

Gothelba  fl.,  (Klar-Elf  und?)  Gota- 
Elf,  251,  1.  *i5;  vgl.klhh. 

Gothiyin  Deutschland,Q,  5.  Gothi,qui 
Romam  ceperant  32,  lo.  *234,  i5. 

Gothia,  Oster-  und  Westergotland 
in  Schweden,  118,  i.  235,  5.  243,  5. 
*251,  15.  254,  15.  *2o.  *255,  lo. 
Goutlande  286,  lo.  Gothia  utra- 
que  *223, 10;  occiden talis  118,20; 
vgl.  Ostrogothia,  Westragothia. 
Gothi,  Gothorum  populi,  in 
Schweden,  32,  lo.  58,  lo.  59, 1. 15. 
122, 1.    126,  5.    [220, 30].    236,  lo. 


240,15.  242,1.  251,1.  253,  io.*i5. 
20.    254.    255,  1.    256,5.    261,20. 
Gothorum  populiduo  119,1.  Gothi 
occidentales    253,  lo;    orientales 
253, 10;  vgl.  Getae.  Gothorum  ci- 
vitates   262, 15 ;   ecclesiae  198,  5. 
civitas,  ecclesia:    Scarane.     Bi- 
schofe:      Thurgot,      Gotescalcus, 
Adalwardus  senior,  Adalwardus 
iunior,  Acilinus. 
Gotland  s.  Hulmus. 
Gozzicana  abbatia,  Goseck,  pr.  RB. 
Merseburg,  Kr.  QuerfuH,   151,  i. 
Abt:  Hiltinus. 
Gratianus  scismaticus,  Papst  Gre- 

gor  VI.,  148,  lo. 
Grecia,  GriecJienland,  76,  lo.  *153, 
15.  159,5.  *178,i5.  *196,i5.  242, 
10.  243,  5;  Grecia,  ?  RufSland, 
80, 10.  228, 10.  238, 5  (?).  Kaiser: 
Monomachus;  vgl.  Constantino- 
polis.  Greci  82, 5.  174,  lo.  15.  244, 
5 ;  Greci,  bei  Jumne,  79,  5. 10 ;  s. 
Romani  sive  Greci.  Grecus  ignis 
79,15. 
b.  Gregorius  (I.)  papa  280,  i.  5 ;   s. 

Gregorii  dicta  46,  5. 
Gregorius   IV.   papa   23,  10.    28,  5. 

33, 10.  50, 10.  64, 5. 
Gregor    VI.,    Papst,    s.  Gratianus 

scismaticus. 
Gregorius  Turonensis  6, 10. 
Grenelande  s.  Gronland  insula. 
Grimkil    episcopus    vel   presbyter 
Anglus  inNorwegia  118,1.  268,5. 
Griphus  rex  Hyberniae  *155, 15. 
Groningon  precUum,  in  der  nieder- 
Idnd.  Prov.   Groningen,     171,  15.. 
205, 15. 
Gronland  insula,  Gronland,  239, 5. 
274,  5.  10.     Grenelande     286,  10. 
Gronlani  167,15.  [220,  3o];  Gron- 
landi  273, 15. 
Gude,  uxor  Eduardi  regis  Angliae, 
(Eduards  d.  Bekenners),  filia  Gud- 
vin  ducis  154,15.  155, 1.  *io.  M.: 
Gytlie ;  Br. :  Suein,  Tosti,  Haroldus. 
Gude  regina  (von  Ddnemark,  Gem. 
des  SvendEstridsen?), quam  Thora 
interfecit,  *157,  20.  *164,  20;   vgl. 
Gunhild  vel  Gude  regina. 
Gudredus    princeps    Danorum,    in 
England,  43, 10.  84, 5.  S.:  Analapli, 
Reginold,  Sigerih. 


302 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Gudurm   princeps   Nortmannorum 

34, 10. 
Gudvin  dux  Angliae  114,  lo.  115,5. 

154,  10.  *2o.    *155, 10.     Gudwinus 

154,10.    Gem.:  Gytlie ;  S.:  Suein, 

Tosti,  Haroldus;  T.:  Gude. 
Guido  musicus  128,  i5.  129,  i. 
Gunhild,    Gunhilde    regina,    uxor 

Haroldi  (Blaatand)  regis  Dano- 

rum  63,15.  88,  lo.  -S'.;  Sueinotto. 
Gunhild    [vel    Gude]    regiua    (von 

Ddnemarh),   uxor    Suein   (Svend 

Estridsen)   regis   Danorum,  152, 

10.  153,  K  10.    157, 1. 5.  *2o.   161, 1. 
Gunhild  relicta  Anundi  (des  Anun- 

dus- lacohus?   oder  des   Anund, 

S.   des  Konigs  Emund  Slemme?) 

*157, 15. 
Gunhild  regina,   von  Deutschland, 

116,20.    125,5.    134,  15.    [136,20]. 

Gem.:  Heinrich  III.     V.:  Konig 

Knut  der  Gro/Se. 
Gunnar  Raswen  *276,  20. 
Guntarius  archiepiscopus  Colonien- 

sis  32,  20. 
Gurd    rex  Danorum,  filius  Olaph, 

48, 10. 
GytJie  soror  Wolf  ducis  Anglorum, 

uxor  Gudvin  ducis,  114,  lo.  115, 5. 

154,  10. 15.  *20.    S.:  Suein,    Tosti, 

Haroldus.  T..-  Gude. 

M. 

Habola  fl.,  die  Havel,  77, 5. 

Haccon,  Haquinus. 

Haccon  princeps,  rex  Norwegiae, 
ex  genere  Inguar  83,  lo.  84,  i.  [15]. 
S.:  Hartildus. 

Hacconis  (des  vorgenannten?)  fi- 
lius: Thrucco. 

Haquinus  rex  Sueouum  *197, 15. 
Getn.:  (Elisabeth)  mater  Olaph 
(Kyrre). 

Haddeby  s.  Heidiba. 

Haddo  archiepiscopus  Moguntinus 
49,1. 

Hadeloa,  Hadelohe,  Hadoloa,  Hado- 
loha,  Haduloa,  regio,  locus,  Land 
Hadeln,  Kr.  im  pr.  BB.  Stade, 
4, 10.  7, 1.  231,  5.  Hadoloae  fines 
93,10;  maritima  4, 10,  92,5.  135, 1; 
maritimae  regiones  188,  5. 

Hadugato  dux  Saxonum  7, 5. 


Haisti,  die  Esthen,  Bewohner  von 
Esthland,  241,5;  vgl  Aestland. 

Halagland  insula  (irrig)  vicinior 
Nortmanniae,  Vogtei  Helgeland  in 
Norwegen,  Stift  und  A.  Nord- 
land,  274,1.^  275,i— 10.  H.  postrema 
pars  Nortmanniae  *274,  15,  20. 
Halilande  286, 1. 

Haldo,  (Graf?)  Hed,  70,  5;  T.: 
Wendilgart. 

Halilande  s.  Halagland. 

Halitgarius,  Bischof  von  Camhrai, 
20, 15.  ^ 

Halpdani  rex  Danorum  39, 10.  43, 
10.  Br.:  Sigafrid. 

Halsinburg,  Halsinpurg,  Helsing- 
horg  in  Schweden,Malmdhus-Ldn, 
Bez.  Lug  gude,  100, 15.  234, 10. 

Halsingland  ci vitas  (irrig)  Scrite- 
fingorum,  Lan£?sc/m/i5  Helsingland 
in  Schweden,  Norrland,  ein  Teil 
des  Gefleborg-Ldn,  255,  ic;  caput 
256, 10.  Halsingaland  regio  [255, 
10];  Halsingland  regio  *255,  20. 

Halverstatensis,  von  Halberstadt, 
Kr.-Hst.  im  pr.  BB.  Magdeburg^ 
chorus  128, 1 ;  Halverstedensis  epi- 
scopatus  129, 10.  Bischofe:  Sirrmn- 
dus,  Burkardus  (IL).  Propste: 
Hermannus,  Adalhertus. 

Halzstein  rex  Sueonum,  filius  Steii- 
kel  regis  *197, 15. 

Hammaburc,  Hammaburg,  Ham- 
burg, civitas,  urbs  Nordalbin- 
gorum,  Transalbianorum  4, 1.  5^ 
15.  18, 15.  19, 5. 15.  20,  20.  25, 10. 
26,10.  27,1.5.  29,5.10.35,5.15.  37, 
15.  52,10.  65,15.  69,5.15.  73,1—10. 
*76,2o.  79,1.  80,5.  86,5.  103,5.*i5. 

109,15.20.  119,15.20.  125,15.  128,5. 

130,5.  183,1.  162, 5  (nostra  H.).  10. 
164,1.  168,5.15.  170. 175, 1.  *178, 
20.  [187,15].  205,20.  206,1.  210, 
29.  215.  283,1.5.  castellum  vetus 
170, 1.  castrum  195, 1.  castrum 
nobile  132, 1. 10.  civitas  (absolut) 
132, 10.  *i5.  20.  civitas  et  ecclesia 
nova  109, 20.  antiquae  civitatis 
ruinae  132, 1.  cives  *132,  20.  no- 
vum presidium  ducis  170, 1.  — 
Hammaburgensis  ecclesia  1,  5. 
4,1.  19,1.  29,10  30,10.  40,15.57, 
5.  64,5.  66,1.  98,10.  110,1.  111. 
*124,5.   131,20.   143,10.   *148, 20. 


NAMENREGISTER.    Gudurm  —  Henricus. 


303 


*161,  20.  163,  1.  166,  20.  169, 15. 
170, 25.  175, 10. 15.  188,  1.  219, 5. 
[lo].  [222, 10].  279,  i5.  20.  Hamma- 
burgensis  archiepiscopatus  72, 1 ; 
cathedra  31,5.  45,  i5.  61, 15.  116, 
1.5;  djocesis  72,5.  162,  20.  289, 1 
(nostra  Hamm.  d.).  241, 10. 15.  270, 
1;  episcopatus  33, 1.  64, 1,  111,5. 
128,5.  166,1;  fratres  (absolut  = 
canonici  Hammaburgenses)  45, 15. 
109,20.  110,  1.  119,15.  *  132, 20; 
magister  scolarum  *132, 20;  par- 
rochia  33, 10.  53, 10.  76, 10.  77,  5. 
81, 5.  89, 15.  143, 25.  153, 1. 5.  *162, 
25.  170,5.  175,10.  241, 10.15;  patri- 
arcba  182,  i;  provincia  194, 10. 
195,1;  toparchia  168, 10.  241,3?, 
N.  f.  —  mater  Hammaburg  67, 
15.  90, 15.  109, 15;  mater  Hamma- 
burgensis  ecclesia  98, 10 ;  Ham- 
maburg metropolis  119,15.  125, 
15.  132,  10.  168,  5.  206,  1  (metr. 
nostra).  279, 15;  metropolis  urbs 
130,  5.  215, 1.  —  nostra  ecclesia 
175,15;  nostra  Hammaburgensis 
ecclesia  *  148,  20;  nostrae  eccle- 
siae  privilegia  163, 1;  ecclesia  s. 
Mariae  lapidea  132, 5.  —  Ham- 
maburgensium  series  presulum 
2, 1.  Kongregationen:  Hamburg, 
ubertragen  nach  Ramsola,  Bre- 
mis,  Birxinon,Buggin,  Hesilingun, 
EipeshoU.  Erzbischofe:  (Heridag), 
Anscarius,  Rimbertus,  Adalgarius, 
Hogerus,  Begimvardus,  Unni, 
Adaldagus,  Libentiusl.,  Unwanus, 
Libentius  II.,  Hermannus,  Besce- 
linus-Alebrandus,Adalbertus,Lie- 
ma?'Ms;i"giZ.legatio,preceptum,pri- 
vilegia  im  Wort-undSachregister, 

Haquinus  s.  Haccon. 

Haraldus,  Haroldus. 

Haraldus  episcopus  Sleswicensis  s. 
Hored. 

Haraldus  rex  Danorum,  Heriold, 
20, 10. 15.  21, 5. 10.  Br.:  Horuch. 

Haroldus  (Blauzahn)  rex  Danorum, 
filius  Hardecnudth  Worm  regis, 
57, 20.  58, 1.  63, 10. 15.  83, 5. 10.  84, 
1.10.  87.  88.  91,5.  92,1;  Haral- 
dus *83, 15.  Gem.:  Gunhild;  S.: 
Sueinotto,  Hiring. 

Haroldus  quidam  princeps  Dano- 
rum 137,1. 


Haroldus  (Hardrada)  rex  Nort- 
mannorum  153, 10.  *15.  154.  *158, 
10.  159.  160,  10.  *i5.  20.  196,  10. 
*15.  *198,  20.  240,1.5;  Haraldus 
159, 1.  *254,  20.  *267, 20.  276,  [1]. 
*2o.  Gem.:  Elisabeth  filia  Gerzlef 
regis  Ruzziae;  S.:  Olaf  (Kyrre), 
Magnus  11. ;  Br. :  Olafder  Heilige. 

Haroldus  rex  Anglorum,  filius  Chnud 
Magni  regis  (125, 10).  134, 10—20. 

Haroldus  dux,  rex  Anglorum,  filius 
Gudvin  ducis  115,  5.  *i5.  *155, 
10.15.  196,5.10.  197,5. 

Hardecnudth  Vurm,  Worm,  rex 
Danorum  56.  57, 15 ;  vgl.  Worm. 

Hardechnud  rex  Danorum,  filius 
Chnud  Magni  regis,  (125, 10).  134, 
15. 20.  135, 20. 25.  136, 5 ;  vgl.  Chnud. 

Hardegon,  filius  Suein,  princeps 
Danorum  53,  1. 

Haredus  s.  Hored. 

Harig  episcopus,  unheJcannt  ivelches 
Bistums,  85,5;  Harich  124,5. 

Harlinger  Land  s.  Herloga. 

Haroldus  s.  Haraldus. 

Harsefeld  s.  Roseveldon. 

Hartgarius  heremita  30, 1. 

Hartildus  rex  Nortmannorum  et 
Danorum,  fil.  Haccon  [84, 5]. 

Harusan  s.  Arhusan. 

Hasala,  der  Forst  Harsehla  sd.  v, 
Griemshorst  (pr.  BB.  u.Kr.Stade), 
16, 5. 

Hausberge  s.  Scalchispurg. 

Havel  s.  Habola, 

Havelberg  s.  He  v  el  berg. 

Heddi   archiep.  Treverensis  23, 5. 

Heeslingen  s.  Hesilingun. 

Heidiba,  Haddeby,  pr.  BB.  und  Kr. 
Schleswig,  63, 1.  137, 15  (Heidibae 
campestria);  Hedibu  *129,  15. 
Heidiba,  quae  Sliaswig  dicitur, 
96,15.  Sliaswich,  quae  nunc  (et) 
Heidiba  dicitur,  57,  1.  228, 5. 

Heiligenstedten  s.  Heligonstat. 

Heiligland  insula,  Helgoland,  232, 
1.  *238, 15 ;  vgl  Farria,  Fosetisland. 

Heiligo  rex  Danorum  48, 5. 

Heinhardus  s.  Einhardus. 

Heinricus,  Henricus. 

Heinricus  episcopus  Sconiensis, 
Lundensis,  antea  Orchadum  235, 
15.  237,  1  (pinguis);  Henricus 
*235, 15. 


304 


M.  ADAM  BREMENSIS. 


Heinricus  (I.)  rex  55,  lo.  i5.  56.  67, 

1. 10.  63, 1.  65, 5.  S.:  Otto  I. 
Heinricus    (IL)    imperator,     cesar 

*104, 15.  107,  10.  *i5.  108,15.  109, 

1—10.  116, 15.  Scliw.:  Gisla. 
Heinricus  (III.)  rex,  imperator,  cesar 

*29, 15.  116,  20.  117, 1.  125, 5.  134, 

1.  15.    142,  i-io.    148.    149.    171. 

172, 10.  173, 10.  174.  176, 1. 189,  i. 

[200,  2o].     Gem.:     Gunhild;    S.: 

Beinrich  IV. 
Heinricus  (IV.)  rex,  cesar  176, 5.  lo, 

177,  1.    178,  5.    [181,  10].    183,  i5. 

186,  10. 15.    187.    189,  15.    190,  20. 

191, 1. 5.  192, 15.  200, 5.  206.  207, 1. 

211,5.10.  214,5.10.  [225,25].  [226,i]. 
Heinricus  (I.)  rex  Francorum  fder 

Franzosen)    *153,  20.    174,  10.  20. 

Gem.:  Anna;  S.:  Philippus. 
Heinricus  comes,  vonStade,  *  106, 20. 
Heinricus,  filius  Gotescaici  princi- 

pis  Winulorura,  194, 10. 
Helgeland  s,  Halagland. 
Helghesson  s.  Olyden. 
Helgoland   s.  Farria,    Fosetisland, 

Heiligland, 
Heli  poutifex  129, 10. 
Heliaspropheta  26, 20 ;  Helyas  184,io. 
'He\igonsta,t,IIeiIigenstedten,  pr.  BB. 

ScJileswig,   Kr.  Steinhurg,   25,  h; 

Helinganstade  175, 15. 
Helyseus  26,  20. 
Helmgaudus   episcopus    Ferdensis 

23,  ?. 
s.  Hemmerannus  11, 1. 
Hemming  rex  Danorum  19, 15.  20,5. 

Verwnndter:  Gotafridus. 
Heuricus  s.  Heinricus. 
Heribertus  episcopus  Wibergensis 

[223,1].  230, 10.^ 
Hericus,  Herich. 
Hericus     peregrinus,     martyr    in 

Sueonia  194, 5. 10. 
Hericus  rex  Sueonum  {vor  830)259, 1. 
Herich    princeps   Sueonum,    filius 

Ring,  59,5. 
Hericus    rex    Sueonum,     derselbe? 

83, 10.  S.:  Emund. 
Hericus   rex    Sueonum,    Segersaell 

(der  Siegreiche),   91,  10.  is.   95,5. 

*io.  98, 15.  99.  113, 1.  Gem.:  filia 

vel  soror  Bolizlai  regis  Polano- 

rum  (Sigrid  Storrada?);  S.:  Olaf 

Scho^konig. 


Herici  duo  de  regno  Suedorum 
contendentes  197, 10.  *15.  198, 1. 

Heridagus  vir  sanctus,  presbyter, 
Hammaburgensis  episcopus  de- 
siguatus  18,  15.  19, 1. 

Herigarius  Bircae  oppidi  prefec- 
tus  22,  5.  27, 15. 

Herimannus,  Hermannus. 

Hermannus  archiepiscopus  Hamma- 
burgensis, episcopus  Bremensis 
127, 15.  *20.  128.  129. 

Hermannus  (1.)  archiepiscopus  Co- 
loniensis  48,  10.  *50, 15. 

Herimannus  (II.)  archiepiscopus 
Coloniensis  172, 10;  Hermannus 
*133,  15. 

Hermannus  dux  Saxoniae  66,  25. 
67.  82, 15.  S.:  Benno. 

Hermannus  comes,  filius  Bernardi 
II.  ducis  Saxoniae  185,  20.  25; 
Herimannus  186,  20.  25.  187, 
1—10. 

Heriward  eques  Saxonum  [93,  20]. 

Herloga  pagus  Fresiae,  das  Har- 
linger  Land  (Ostfriesland),  pr. 
RB.  Aurich,  Kr.  Wittmundf  *15, 
25.  *239, 10. 

Hermannus  s.  Herimannus. 

Heruli,  altgermanisches  VoJTc,  6, 5. 
Heruli  Sclavi  s.  Heveldi. 

Hesilingun  (Heeslingen ,  pi\  BB. 
Stade,  Kr.  Zeven)  monasterium 
virginum  70,  5. 

Hessewech  via  publica,  eJi.  Grens- 
weg  zivischen  Sturm-  u.  Largau, 
der  ivahrsch.  von  der  WeserfKassel, 
pr.  BB.  Hannover,  Kr.  Hoy  a)  in 
sdo.  Bichtung  sich  hinzog  (vgl. 
Hodenberg,  Die  Diozese  Bremen 
I89ff.),  16,15. 

Hessones  11, 10. 

Hester  liber  *212,  20. 

Hevelberg,  Havelberg,pr.  BB.  Pots- 
dam, Kr.  Westpriegnitz,  episco- 
patus  71,  20. 

Heveldi  Sclavi,  an  der  Havel,  11, 5. 
Heveldi  vel  Heruli  *77, 15. 

Hibernia  insula,  Irland,  *81,  20. 
270, 10.  Hybernia  Scothorum  pa- 
tria,  quae  nunc  Irland  dicitur 
239,5;  Hiberniae  rex  Griphus, 
Konig  von  Wales,  *155, 15;  Hi- 
berniae rex  =  rex  Scotorum,  von 
Schottland,  (?),  196, 10;  vgl.  Irland. 


NAMENREGISTER.    Heinricus  -  Ingrad. 


305 


Hiddinrode  predium ,  Huttenrode, 
Iraunschweig .  MB.  Braunschweig, 
Kr.  Blankenburg,  129,  lo. 

Hieronymus  s.  leronimus. 

Hildibaldus  archiepiscopus  Colo- 
niensis  17,  5. 

Hildibertus?,    Magontinus    presul, 

61,  15. 

Hiltineshemensis,   von  Hildesheim, 

pr.  BB.-Hst.f  chorus  61, 5;  Hildi- 

nensis  episcopatus  [136, 20].    Bi- 

schofe:  Marcwardus,  Thiadmarus. 
Hiltinus  abbas  (von  GosecJc),   epi- 

scopus  Bircae,  genannt  lohannes, 

249,5;  vgl.  lohannes  monachus. 
Hiring    filius    Haroldi  (Blauzahn) 

regis  Danorum  84, 10.  112,  5.  Br.: 

Suein  (Gdbelhart). 
Hirminfridus  dux  Thuringorum  7,5. 
Hispania  *81,  15. 25.  274, 5.  Hispani 

244, 5. 
Hogerus    archiepiscopus   Hamma- 

burgensis,  episcopus  Breraensis, 

49,10.  50,5.51,20.52.53,15.  54,5; 

corpus  eius  53, 15.  54, 1.  129,5. 
Holcetae  Saxones  Transalbiani,  die 

Holsten,  72, 10. 
Holmus  insula  s.  Hulmus. 
Holmus  (?)  insula,  ?  eine  unheJcannte 

(verschwundene?)  Nordseeinsel  an 

der  Eider miindung?,  * 238,  20. 
Horatius  *245, 15. 20. 
Horbistenou,  die  Siider-Beste,  Quell- 

hach  der  Beste,  m.  bei  Oldesloe  in 

die  Trave,  74, 1. 
Horchenbici,  der  FlornbeJcer  Milhlen- 

bach,  m.  in  die  Belvenau,  pr.  BB. 

Sclileswig,Hzgtm.Lauenburg,(oder 

Borf  Hornbeh,  pr.  BB.  Schlesivig, 

Hzgtm.  Lauenburg?),  73,  15. 
Hored  episcopus  Sleswicensis  85,  5; 

Horitus  (Haredus)  64, 15;  Haral- 

dus  *228, 10;  vgl.  Harig. 
Horicli  rex  Danorum  vel  Nortman- 

norum  39, 15. 
Horicus  I.  rex  Danorum   31, 10. 20. 

34, 10. 
Horicus  iunior  rex  Danorum  34, 1. 15. 
Horuch   frater    Haraldi   (Heriold) 

regis  Danorum  21,  10. 
Hrabanus  s.  Rhabanus. 
Hugmerchi  pagus  Fresiae,   in  der 

niederldnd.    Provinz    Groningen, 
*239,  20. 

Adam  Bremensis. 


Hulmus  insula,  Bornholm,  236, 10 ; 
Holmus  243, 15  (irrig  statt  Got- 
land?). 

Hunfrid  archiepiscopus  Magdebur- 
gensis  122,  20.  141, 1. 

Huni  6,  5 ;  Hunorum  sedes  *240,  20. 

Hunta  fl.,  die  Hunte  in  Oldenburg, 

16,  15. 

Hunusga  pagus  Fresiae,  in  der 
niederldnd.  Provinz  Groningen, 
*239,20. 

Husi  homines  pallidi  248, 5. 

Huttenrode  s.  Hiddinrode. 

Hyperborei  s.  Yperborei. 

I.  J.  Y. 

S.  lacobus,  Sant  lago  de  Compostela, 

span.  Provinz  La  Coruna,  *229, 10. 
s.  lacobi  festum  *  139,  25;  s.  lacobi 

apostoli  manus  214, 10. 
lacobus,     Taufname    des    Anund, 

Sohnes    Olafs   (SchofdMnig)    von 

Schweden,  [99, 10].  119, 10.    134,5. 

151, 20.  *152, 10.  155, 5.  250, 5 ;  vgl 

Anund.  Br.:  Emuvid. 
b.  leronimus  59,  20. 
lerosolima,  Jerusalem,  Iherosolima, 

Iherosolimae,Ierosolimitanaurbs, 

El  Kuds,  tiirk.  SandschaJc  -  Est., 

115,i.*io.  *139,  20.  164,1.  195,5. 

[225,  5]. 
Jesus  156, 15.  209, 1.  254, 15.  *259, 15; 

Jesus  Christus  4, 1.  14, 1. 15.  22, 5. 

97,10.  118,5.  151,20.  158,5.  214,5. 

[224, 5].  252, 15.  280, 20;  s.Christus. 
Ikia  matrona  29, 5. 
Ymantopodes  257, 1. 
Imbra  insula,^r.  Insel  Fehmarn,Kr. 

Oldenburg,  243, 10;  vgl.  Fembre. 
Jmmaregina,  Gem.:  1)  Adelrad regis 

Anglorum;   2)  Lamberti  (Knuts 

d.  Gr.)   regis   Danorum   *112, 20. 

114,5.  [134,15].  136,5.  S.:  1)  Edu- 

a7'd  d.  Bekenner,  2)  Chnud  (Harde- 

chnud);   T.:  Gunhild;    Br.:   Gr. 

Bichard  I.  von  der  Normandie. 
Indi  *265, 15. 
(Ingerid)  filia  regis  Danorum  (Svend 

Estridsen)   *198, 15.    Gem.:  Olaf 

Kyrre. 
Jngrad  filia  Olaph  (Schofikdnig)  regis 

Sueonum,     uxor    Gerzlef     regis 
Ruzziae  [99, 10]. 

20 


306 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Inguar    Danus     vel    Nortmannus, 

filius  Lodparchi   39, 15.   40,  i.  20. 

Inguar  genus  [84,]  i. 
Inmedingorum  genus   clarissimum 

108, 1. 
Inzegale,    ?  Insel   hei   Irland  (?), 

286,  25. 
b.  lohannes  euangelista  37,  25.  54, 1. 
lohannes  (derTdufer?)  irrig  genannt 

fur  lesus  Christus  69, 1 ;  s.  lohan- 

nis  baptistae  festum  286, 1. 
lohannes  X.  papa  55, 10. 
lohannes  papa  (XII.)  genannt  Octa- 

vianus  67,  20.  68, 1. 
lohannes  XV.  papa  89,  5. 
lohannes  XIX.  papa  123, 1. 
lohannes  episcopus  ab  Auglia  ve- 

niens  in  Nortmanniam  98, 5.  268, 

5.  *io;  s.  Sigafrid. 
lohannes  Scotus  episcopus  Magno- 

politanus     164,  1.     193,  15.    194. 

[225, 1. 5]. 
lohannes  episcopus  Orchadum,  in 

Scotia  ordmatns, derselbe?  [224, 5]. 
lohannes  monachus,    episcopus  in 

Suediam  consecratus  223,  [5].  *io. 

249,10;  vgl.  Hiltinus. 
lovem  258,  10.  286,  15;   lovis  festi- 

vitas  *247,  20. 
Yperborei   241, 10.    *250, 15.  252,  1. 

Yperborei  monies  *256, 15. 
Yppo  presbyter  193, 10. 
Irland  insula  239,5;  Yrlande  286, 

25;  vgl.  Hibernia. 
Irminsul  truncus  9,  15. 
Isarnho  saltus   *74,  15.   226, 15.  *i's. 

227, 1.  *i5. 
Island  insula  159, 10.  [218,  20].  [220, 

5].  [224,5].  239,5.  *267,20.  272,5. 

*25.  273, 10.  *^o.   274,  .MO.  277,5; 

ultima  Island  [218, 20] ;  Yslande 

286,  15.  20.      civitas:    ScaldJioJz; 

BiscJiof:  Isleph;  vgl.  Thyle.  Islani 

167,15.    [220,  30]. '274, 10.   286, 15. 

20;   Islanorum  populi  121,  i.*20; 

populus  273,  15. 
Isleph  episcopus  Islandiae  [224, 5]. 

273,  10. 15. 
Israel  105, 10.  [218, 10]. 
Italia,  Ytalia   28, 1 5.   66,20.  67,  20. 

68,5.   [70,  i.^].   71,5.  89,10.  *102, 

10.  125,5.  147,25.  148,15.  *169, 20. 

177,  20.  214, 10.     Italiae   regnum 

68, 10.  Itali,  Ytali  101, 15.  116, 15. 


173,15.     Italicum    opus    131,15, 

Italica  expeditio  a.  1 045 :  148, 1. 5. 

Italorum  dux:  Bonifatius.       '^ 
ludaismus  *178, 15. 
Indian d  Dania  cismarina,  Jutland, 

64, 1.  227.  228, 1. 5.  230, 1. 5.  232, 

5. 10.  233, 5 ;  ludlant  106, 10. 110, 5 ; 

vgl.  Weudila.  luddae  s.  Dani  quos 

Inddas  appellant, 
lumne    civitas    Sclavorum,    urbs, 

(Vineta)  79.  80,  1. 5.  87, 15.  *137, 

20.  *245, 15.  249,  5. 


K;  vgl  C. 

(Karlmann)  germanus  Karoli  III. 
(des  DicJcen),  44, 10. 

Karolus,  Karulus  Magnus  rex,  ira- 
perator,  *4, 20.  9,  20.  10, 5. 10.  12, 
10.  13, 15.  14, 1—17, 10.  18.  19.  52, 
15.  62, 15.  66,  20.  68,  5.  73, 10.  *195, 
20.  *232, 15.  *239,  25;  Karoli  pro- 
sapia  52, 15.  V.:  Pippin.  S.:  Lud- 
wig  d.  Fromme. 

Karolus,  Karl  II.  der  Kahle,  25, 
10  (?).  28, 15.  29, 1.  34, 5. 

Karolus  rex,  Karl  HI.  der  Dicke, 
43, 5. 10. 

Karolus  rex  Francorum  (irrig,  viel- 
mehr)  Herzog  vonLothringen,  82, 5. 

Kattegat  s.  Balticum  fretum,  Nort- 
mannia,  Ottinsand. 

KentiYe,IIaIbinselKentyreinSchott- 
land,  286, 25. 

Kiew  s.  Chiue. 

s.  Kylianus  11, 1. 

Knut  s.  Chnud. 

Konstantin  IX.  s.  Monomachus. 

Korvey  s.  Corbeia. 

Kirland  s.  Cbori,  Churland. 


Laland  insula,  die  dan.  Insel  Laa- 

land,  243,  10.  244,  25. 
Lambertus,    Lambrecht  rex  Dano- 

rum,  Taufnavie  Knuts  d.  Gro/3en, 

*112, 15.  20:  s.  Chnud. 
Lami  242, 5. 
Landricus  quidam   aus  Helgoland^ 

Pri ester,  *232, 15. 
Lanfrancus  philosophus,  ErzUschof 

von  Canterbury,  197, 5. 10. 


NAMENREGISTER.    Inguar  —  Lotharius. 


807 


Langland  insula,  die  dan.  Insel 
Langeland,  243,  lo. 

Largau  s.  Lorgoe. 

Lastimona  s.  Liestmona. 

Latine  9, 15.  72,1;  Latinus  mos 
170, 15. 

Lauressa,  Lorsch,  hess.  BB.  Starken- 
burg,  BA.  Bensheim,  cenobium 
171, 10.  188,  i.  206,  20.  207,  i. 

Leidradus  Bremensis  chori  prepo- 
situs  55, 5. 10. 

Lenzen  s.  Leontia. 

Leo  (I.)  papa  *170,  so. 

Leo  VIL  papa  61,  lo. 

Leo  (VIII.^  papa,  protus,  68,  i. 

Leo  IX.  papa  172, 5.  lo.  173,  lo.  175, 
1.  176,1.  [226,1.5].  271,1. 

Leontia,  Lontium  civitas,  Lenzen, 
pr.  MB.  Potsdam,  Kr.  Westprieg- 
nitz,  163, 10.  193,  lo. 

Leskebone,  Lissahon,  *229,  lo. 

Lesum  s.  Liestmona. 

Leubice,  Liubice,  Liubicen  civitas 
Sclavorum,  eh.  Alt-Lubeck,  am 
JEinflu/3  der  Schwartau  in  die  Trave 
gelegen,  *74,  i5.  163,  lo.  *277,  is. 

Leubuzzi  Sclavi,  bei  Lebusa,pr.  RB. 
Merseburg,  Kr.  ScJiweinitz?  78,  i. 

Leudericus  episcopus  Bremensis 
26, 1-10.  28, 1.  30, 5.  89, 5. 

Leuticii  Sclavi  *77,  lo.  79,  i;  Leu- 
tici  vel  Wilzi  165,  r>;  Wilzi  et 
Leuticii  241,15;  vglWiizi. 

Lia  fl.,  die  Liihe  im  pr.  BB.  und 
Kr.  Stade,  16, 5. 

Liafdagus  episcopus  Ripensis  64, 
15.  85,5.  86,  i;  Lifdag  *235, 20. 
*268, 10;  Lyafdagus  *228, 15. 

Libentius  (I.)  archiepiscopus  Ham- 
maburgensis,  episcopus  Bremen- 
sis 71, 5.  89,  .',-15.  90.  94, 1. 5.  95, 
10.  101,1;.  105,15  (senior).  106, 
1.5.  107,5.  122,20.  123,1.  *158, 
15.  185, 20;  Libentio  (-tionis)  90, 1. 
97, 5.  Neffe:  Libentius  IL 

Libentius  II.  archiepiscopus  Ham- 
maburgensis,  episcopus  Bremen- 
sis [90,  lu].  108, 1.  123.  124, 1.  125. 
126, 15.  *2o.  127,  5.10.  131,  i.*20. 
173,1;  vorlier  maior  domus  (von 
Bremen)  prepositus  108, 1.  123, 1. 
Oheim:  Libentius  L 

Liberse  mare  *270, 15.  [276, 15]. 

Liemarus  archiepiscopus  Hamma- 


burgensis,   episcopus  Bremensis 

1-3.  142, 15.  20.  143,  1.  281-283. 
Liestmona  predium,  curtis,  Lesumy 

pr.  RB.  Stade,   Kr.  Blumenthal, 

93,10;    Lismona   [136,  1].    138,15. 

20.  148, 15.  149, 1.  171, 15.  175,  15. 

188,5.  208,20;  Lastimona  prepo- 

situra  150, 15. 
Ligeris  fl.,  die  Loire,  34,  5. 
Lingones    Sclavi,   um  FatUtz,  pr, 

BB.  Potsdam,  Kr.  Westpriegnitz, 

11, 1.  *io;  Linoges  *77, 10.  162,  20; 

Lonoges  Sclavi  =  Lingones  *77,io. 
Lissabon  s.  Leskebone. 
Liud-,  Liut-,  Liu-. 
Liubertus   archiepiscopus  Mogon- 

tinus  38,  10. 
Liubice  s.  Leubice. 
Liutgart    matrona,    Stifterin    des 

Klosters  Bassum,  36, 1. 
s.  Liudgerus  13, 5. 10.  *239, 15;  Vita 

s.  Liudgeri  *232, 15. 
Liudgerus    decanus,     des    Bremer 

Kapitels,  *2l4,  20. 
Liudgerus,  Liutgerus  comes  106, 1. 

138,10.   Gem.:  Emma;  Br.:  Her^ 

zog   Benno    (Bernhard    I.)    von 

Sachsen. 
Liudwinestein,  eh.  Burg  am  Limes 

Saxoniae,  bei  Steinburg,  pr.  BB. 

Schlesivig,  Hzt.  Lauenburg,  73, 15. 
Loctuna  predium,  Loehtum,pr.BB. 

Hildesheim,  Kr.  Goslar,  192,  1. 
Lodparchi  40,  1 ;    Lodbrog  *40,  20. 

S.:  Inguar. 
Loire  s.  Ligeris. 
London  s.  Lundona. 
Longobardi   6,  5.  *234, 15.  *250, 15. 

*266, 10.    Longobardorum   Gesta 

*250,  15;  Historia  *266, 10. 
Lonoges  Sclavi  s.  Lingones. 
Lontium  s.  Leontia  civitas. 
Lorgoe  pagus,  der  Largau  zu  bei- 

den   Seiten   der  Weser,  pr.  BB. 

Hannover,  Kr.  Hoy  a  u.  SyJce,  14, 

25.    16,  15. 

Lorsch  s.  Lauressa. 

Lotharingia    28,  15.     34,  5.    55,  20. 

Her  zog:  Godafrid. 
Lotharius  I.  imperator  28, 15.     V.: 

Ludwig  d.  Fromme;  Br.:  Ludwig 

d.  Deutsche,  Karl  d.  Kahle. 
Lotharius   rex  Francorum,    Konig 

von  Frankreich,  82, 5. 
20* 


308 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Lucanus,  romischer  Dichter,   251,  i. 

*2o.  [279,5]. 
Ludvicus,   Ludewicus  Pius,  impe- 

rator,  senior,   17,  25.  18,  i.  19,  20. 

20,1.15.   21.   22,20.   23.   26, 1.  is. 

27,  10.    28,  I.     HaTbhr.:    Bischof 

Drogo  von  Metz;  S.:  Lothar  I., 

Ludwigd.  Deutsclie,  Karld.  Kahle, 

(Pippin). 
Ludvicus   iunior,    rex  Germaniae, 

der  Deutsche,  26, 5.  28, 15.  30, 10— 

20.  33, 10.  *ifi.  38,  10.15.  39, 10.  40. 

44, 5. 10.  46, 10.  25;  secundus  30,  20. 

37,  20;  Pius  30, 10.  40, 5;  cesar  30, 

10.15.  31,1.  32,20.  *33, 15.   38,10. 

15.   40,  5.   44, 10.   filii  46,  25.    S.: 

Karllll,  (Karlmann),LudwigIII. 
Ludvicus  noster,  Ludwig  III.  der 

Jilngere,  Konig  von  DeutscMand, 

41, 10. 
Ludvicus  (IV.)  rex,  Puer,  Ludivig 

d.Kind,  52, 1.15.  V.:  Konig Arnulf. 
Ludvicus    Franciae,    Ltidwig   III. 

von  Franhreich,  41, 10. 
Z/iibeck  s.  Leubice. 
Liilie  s.  Lia. 
Lullo     episcopus    Mogunciacensis 

15,5. 

Lundona,  London,  113, 10;  Britan- 
nica  Lundona  *234,  20. 

Lundona  civitas,  Lund,  Malmohus- 
Ldn  in  Schiveden,  233,  10.  *234, 
20  (metropolis  civitas  Sconiae). 
237,  5.  *15.  Lundensis  episcopatas 
[235, 15].  Bischof:  Heinricus. 

Luniburc,  Liinehurg,  BB.-Hst.  Prov. 
Hannover,  206, 5;  Luniburg  mo- 
nasterium  ducis  (vmi  Sachsen) 
126, 1. 5. 

Maas  s.  Mosa  fl. 

Ilaastricht  s.  Traiectum. 

Macco  vicedomnus  Hermanni  archi- 
episcopi  Hammaburgensis  128,5. 

Machabeus  noster  (Godescalcus) 
193,10. 

Macrobius  [279,  5] ;  vgl,  Scipionis 
somnia. 

Magadburc,  Magdaburg,  Magde- 
burg, Magedburg,  civitas,  urbs, 
Magdeburg,  BB.-Hst.  Prov.  Sach- 
sen, 5, 15.  71, 10.  82, 1.  83, 1.  *89, 


15.  *104, 15.  106, 5.  122, 15.  141, 1. 
Magedburgensis  archiepiscopa- 
tus  71,15;  episcopatus  *71, 20. 
Erzbischofe:  AdaTbertus,  Gisilha- 
rius,  Daganus,  Walthardus,  Gero, 
Hunfrid,  Engilhardus,  Wecilo. 
Vitztum:  Otto.  Schulmeister  : 
Octricus. 

Magnopolis  civitas  Obotritorura, 
Burgwall  bei  Dorf  Mecklenburg 
in  M.-Schwerin,  A.  Wismar,  77, 1. 
163,15.  164,1.  194,1;  Micbilin- 
burg  175,  15.  194,  5.  Bisclwf: 
lohannes  Scotus. 

Magnus  monachus,  episcopus  Wen- 
dilae  [223, 1. 10].  230, 10.  *2o. 

Magnus  (I.)  rex  Nortmannorum, 
filius  Olaph  (des  Heiligen)  regis, 
der  Gute,  135,  20.  136, 10. 15.  137. 
138,1.  151,2o.*25.  *154, 15.  *267, 
15.  Oheim:  Harald  Hardrada; 
Schw.:   Wulfhildis. 

Magnus  (IL)  rex  Nortmannorum, 
filius  Haroldi  (Hardrada)  regis, 
198, 10.  Br.:  Olaph  (Kyrre). 

Magnus  dux  Saxoniae,  filius  Or- 
dulfi  ducis  191, 15.  20.  192, 1—10. 
193,1.  206, 10.  [217,  15]. 

Magnus  filius  (illegitimus)  Suein 
(Estridsen)  regis  *164,  20.  25. 

Magog  populus  32,  5. 

Mainz  s.  Mogontia. 

Man,  engl.  Insel  Isle  of  Man,  286, 25. 

Marahi,  Mdhrer,  *80, 15;  Maraho- 
rum  saltus  80, 10. 

marcha  quae  trans  Egdorara  est 
117,1. 

Marcianus  Capella  *237, 20.  *250, 
15;  Martianus  241, 10.  249, 1.  270, 
1.  *271, 15.  [275,  20].  [227, 1]. 

Marco  s.  Merka. 

Marcomanni  6,  5. 

Marcwardus  episcopus,  von  Hildes- 
heim,  41, 1. 

Margareta,  christlicher  Name  fur 
Estred,  soror  Chnud  Magni  regis 
Danorum,  114, 5.  *io.  115, 1.  *io. 
*  154, 15.  Gem.:  1)  Graf  RicJiard II. 
(falsch,  vielmehr  Bobert  I.)  von 
der  Normandie;  2)  Wolf  dux  An- 
glorum;  3)  ein  Sohn  des  Konigs 
( Gro/SfHrsten)  von  Bu/3land.  S.: 
2)  Bern  dux,  Osbern  dux,  Suein 
rex  (Danorum). 


NAMENREGISTER.    Lucanus  —  Mosa. 


309 


a.  Maria,  genitrix  Dei  127,  i.  173, 5; 

mater  Dei  132,  5.  170, 10.  s.  Ma- 
rias  altare  in  ecclesia  s.  Petri 

Bremensi    37, 20.    146,15.    173,5; 

annuntiatio     214,   15;     ecclesia 

Bremensis  215,1;  tribunal  173,5; 

ecclesia  Hammaburgensis  132, 5; 

basilica    132,  10;    virgo   (Maria) 

260,  i:.  261, 1. 5. 
Maro  3,1;  Yirgilius  *253, 15. 
Mars  deus  258,  jo.  286, 15. 
Marsilia,   Marseille,   Est.  des  JDep. 

BoucJies    du    Rhone,    *229,   i5. 

Marsiliensis:  Pyt/ieas. 
Martianus  s.  Marcianus  Capella. 
s.  Materniani  corpus,  in  Heiligen- 

stedten  25,  5. 
S.   Matthias   in   Britannia,   Pointe 

de  St.  Matthieu,  Westspitze   der 

Bretagne,  *229, 5. 
Mauri  *251,  2j. 
s.  Mauritii  reliquiae,  in  Beepsliolt, 

70, 10. 
Mecklenburg  s.  Magnopolis,  Michi- 

linburg. 
Meczin,  Messina,   ital.  Frov.-Hst, 

*229,  15. 20. 
Mede  s.  Mota. 
Meginwerkus  episcopus  Podarbur- 

nensis    [138,  10].     Schw.:    Emma 

senatrix. 
Meinhardus  episcopus  in  Norwegia 

[224, 1].  *268, 15. 
Meinherus  episcopus  Aldenburgen- 

sis  123,  20. 
MeiJSen  s.  Misna. 
Melindorp  s.  Milindorp. 
Meoticae  paludes,  die  Ostsee,  *237, 

20.  249, 1. 
Mercurius  deus  8, 10. 
Merka   episcopus    incertae     sedis, 

Bischof    Marco    von    Oldenburg 

und  Schlesivig,  85, 5. 
Mersiburg,    Merseburg,   pr.    BB.- 

Hst.,  Frov.  Sachsen,  episcopatus 

71,  20. 
Mescenreiza  rivulus,  ?  1)  die  Baize, 

m.   bei  Boizenburg    (A.-Hst.  in 

Mecklenburg  -  Schwerin)     in    die 

Elbe  ?  2)  der  Miihlenbach,   m.  in 

die  Stecknitz  (Delvenau)  ?  73, 15. 
Messina  s.  Meczin. 
Metensis,    von    MeU,    Loihringen, 

Bischof:  Drogo. 


Mi-,  My-. 

Michilinburg  civitas  Obodritorum, 
s.  Magnopolis,  175, 15.  194,5. 

s.  Mykaelis  ecclesia  Bremensis, 
basilica,  oratorium,  51, 15.  53,15. 
55,1.  129,1. 

Milindorp,  Melindorp,  ecclesia  ma- 
ter Tedmarsgorum,  Kr.-Hst.  Mel- 
dor  f,pr.  RB.  Schlesivig,  Kr.  Siider- 
dithmarschen,  19, 5.  72, 10. 

Mindensis,  von  Minden,  BB.-Hst., 
Prov.  Westfalen,  parrochia  150, 20. 
Bischof e:  TJieodericus,  Bernarius, 
Eilbertus. 

Mirri,  ein  Stamm  der  Ostfinnen, 
242,5. 

Misingus  rex  Polanorum  116,15.20. 

Misna,  von  Mei/3en,  Kr.-Hst.  in  der 
sdchs.A.-H.  Dresden,  episcopatus 

71,20. 

Missizla  princeps  Slavorum  86, 10. 

Mistiwoi,  Mystiwoi  princeps  Winu- 
lorum  102, 5.*io.  *103, 15.  126,1. 
[162,15].  S.:  Uto;  Enkel:  Gode- 
scalcus;  vgl.:  Sclavanicus  dux. 

Mizzidrog  princeps  Winulorum 
102, 5. 

Mogontia,  Mainz,  hess.  RB.  Rhein- 
hessen,  21, 10,  38, 10.  41,  5.  172, 10. 
Mogontinus,  Mogonciacensis  ar- 
cbiepiscopus,  episcopus  13, 20. 
15,5.  188,15;  Magontinus  presul 
61, 10.  Erzbischofe:  Lullo,  Rha- 
banus,  Odgarius,  Liubertus,  Sund- 
roldus,  Haddo,  (Hildibertus  ?), 
Bardo. 

Monasteriensis,  von  Miinster,  Kr.- 
Hst.  im  gleichn.  pr.  RB.,  episco- 
patus *239, 15.  Bischof:  s.  Liud- 
gerus. 

Monomacbus  imperator  Grecorum, 
Konstantin  IX.  Monomachus, 
174, 10. 15. 

Moref  pars  Scotiae,  ?  schott.  Kirch- 
spiel  Morvern,  Grafschaft  Argyll, 
286,  5. 

Morse  insula,  die  dan.  Insel  Mors, 
Morso  im  Limfjord,  242, 15. 

Morseti  pagus  Fresiae,  in  Ostfries- 
land,  pr.  RB.  Aurich,  Kr.  Aurich 
und  Leer,  im  Gebiete  des  Hoch- 
moor,  Lengener  Moor,  *15,  25. 
*239, 10. 

Mosa  fl.,  die  Maas,  43, 5. 


310 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Mota,  die  Mede  (Melie),  I.  Nbh,  der 
Oste  (pr.  RB.  u.  Kr.  Stade)?  Vgl. 
DK.I,  572;  16,5. 

Moyland  insula,  die  dan.  Insel  Moen, 
243, 10. 

Moyses  44, 15. 

Mulimbach,  der  AlpersTiausener 
Muhlen-Bach,  I.  Nbb.  der  Oste, 
m.  hei  Alpershausen  (pr.  RB. 
Stade,  Kr.  Zeven),  16, 6. 

My-  s.  Mi. 

Naccon  princeps  Sclavorum  86,  lo. 
Narvese,    Niorvasund,    die   Strafe 

von  Gibraltar,  *229,  ic. 
Nemetense,  von  Speyer,  bayr.  RB- 

Pfalz,   palatium  17,  lo;    s.  Spi- 

rensis. 
Neptunus  =  das  Meer,  79,  2o. 
Nessunt,  ?,  286,25. 
Neutri  [249,  i]. 
Nicolaus,  Nikolaus  (1.)  papa  31,  i. 

33, 1. 5.  38, 15.  50, 10.  64, 5. 
Nithardus     capellanus    Gaudberti 

episcopi  27,  lO. 
Nort-,  Nord-. 
Nordalbingia,    Nortalbingia    pro- 

vincia     102,  5.     210,  20.     civitas: 

Bammaburg.    Nordalbingi   4, 15. 

18,15.  19,15.  30,1.  35,5.  *104, 25. 

109,  15.    166,  1.     168,  1^.    169,  15. 

185,  -io.  226, 15  (nostri  Nordalb.). 

populus  et  ecclesia  168, 15;  qui- 

dam    nobilis    homo     de    Nord- 

albingis     166,  1;      vgl.    Saxones 

Transalbiani. 
Nordi  pagus  Fresiae,  Kr.  Norden, 

im2w.  RB.  Auricli,  *15,  2i.  *239, 

10 ;  Nordwidi  pagus  Frisiae  42,  >5. 
Nordimbria,  engl.  Grafschaft  Nort- 

humberland,   43,  10.     Nordumbri 

84, 10. 
Nortm  anni,  a%emem,  Leute  (VoIJcer) 

des  Nordens,  27, 1.  34, 5. 10.  39, 15. 

40, 10. 15.  41, 1.  43, 5. 10.  47, 15.  58, 

25.  59,1.  *llf),  15.  Nordmanni  6,5. 

7,  20.  19, 10.  [84, 1].  Konige:  Gota- 

fridus,    Sigafridus,     Gotafridus. 

Fiirst:  Gudurm.  —  Nortmannica 

clades  48, 5. 
Nortmanni  vel  Dani   39,  15.  44,  25. 

47,  15 ;  vgl.  Daui  vel  Nortmanni. 


Nortmanni  =  Dani  et  Sueones, 
75, 1.  5.  241, 1.  5. 
Nortmannia,  Norwegen,  85, 5,  101, 
10.  *2o.  120, 5.  134, 15.  135, 15.  151, 
15.  159, 1. 5.  161, 1.  199, 1.  233, 5. 
239, 5.  240, 10.  250,  i-io.  255, 5. 
263.  265, 1.  267, 1.  268,  5.  *15.  269, 
15.  270, 5.  274, 15.  277,1.  Normannia 
125,1.  Nordmannia  [84,5].  *158, 
10.  [220, 5].  227, 10.  *268, 15.  *270, 
10.  *274, 15.  20.  Nordveia  107, 1; 
Nordwegia  [86,1].  [221,  i].  *238, 
10.  *254,  20;  Norguegia  a  moder- 
nis  dicta  263,5;  Nortweia  136, 
15 ;  Norvegia  94, 5.  97, 10.  101, 10. 
110,10.  113,1.  117, 10. 1.^  120,5. 
160, 10.  168, 1.  199, 5.  230, 5.  265, 
5.  268, 1.  269, 5. 10.  275,  10;  Nor- 
vegia regio  117,10;  Norveia  83, 
10;  Norweghe  286, 1;  Norwegia 
[98, 1].  *101, 9.0.  [223, 5].  -  insulae 
ex  adverso  Nortmanniae,  trans 
Nortmanniam  118,  1.  269,  20.  270. 
in  partibus  Suediae  et  Nort- 
manniae 199,  1.  regnum  Nort- 
manniae, Norvegiae,  Nortman- 
norum,  inter  Nordmannos  [84, 1. 
5].  117,10.20.  120, 5.*io.  121.  134, 
10.  151,  20.  154, 5.  159, 15.  Konige: 
Haccon.  Hartildus,  Thrucco, 
Olaph,  Suein  (Suein  Otto),  Olaph 
(der  Heilige),  Chnud  d.  Gro/3e. 
Suein,  Magnus  {I.  der  Gate), 
Suein  (Estridsen),  Haroldtis 
(Hardrada),  Magnus  (ID,  Olaph 
(Kyrre).  Bisclwfe:  Johannes, 
GrimJcil,  Sigafridus,  Thoolf,  Si- 
guardus,  Asgothus,  Bernardus.  — 
Nortmanniae  fretum,  Kattegat, 
233, 5.  Nortmanni,  die  Norweger, 
63,5.    83,5.    84,  1.    94,15.    97, 10. 

100,5.15.   112,5.15.    117,1.5.    118, 

5.20.  120,1.  122,1.  125.10.  134,10. 
135,15.  151,20.  154,5.  156,1.  196, 
10.  *i5.  198, 5.  *i5.  199,10.  239,1. 
240,  I.  242, 1.  249, 10.  255, 5.  264. 
267.  269.  274,10.  280, 1.  Nord- 
manni 155,15.  *160,  20.  *250, 15. 
*251,  15.  *263,  i5_.  *267, 15.  [276, 1]. 
Nordmanni  qui  trans  Daniam 
habitant  *263,  i5. 
Nortmannia,  die  Normandie,  115, 1. 
Nortmanni,  Nordmanni,  die  Nor- 
mannen  der  Normandie,  114,  5. 10. 


NAMENREGISTER.    Mota— Osbern. 


311 


*155,  IS.    197, 1.    *263,  20.     Nort- 

manni  Apuliae  *115,  n.  *263,  20. 
Nortmannia,  Nortmanni,  Bedeutung 

unsicher,  53,  i.  5.  174, 5. 
Nordsee   s.  Britannia,   Fresia  und 

mare  magnum,  occeanus  im  Wo7't- 

und  Sacliregister. 
Nordumbri  s.  Nordimbria. 
Nordwegia,  Norguegia,  Norvegia, 

Norwegia  s.  Nortmannia. 
Nordwidi  pagus  Frisiae  s.  Nordi. 
Notebaldus,  Nothebaldus  vir  male- 

ficUS  208,  20.  *25.  210,  10.  211,  15.*20. 

Nova  Corbeia  s.  Corbeia. 

O. 

Obodriti  Sclavi,  in  Mechlenburg, 
7,  20.  19, 15.  [99, 10].  162, 20.  163, 
15.  194,10;  nunc  dicti  Reregi  76, 
10.  77,  1,  vgl.  162,  20.  civitas: 
Magnopolis. 

Octavianus,  Beiname  Papst  Johanns 
XII.,  68,1. 

Octricus  Magdeburgensis,  Dom- 
scholaster,  [69,  20].  Schiller:  Tiad- 
helmus. 

O  dan  sue  civitas,  Odense  auf  der 
dan.  Insel  FiXnen,  232, 10. 

Oddar  maior  prepositus  Aldiubur- 
gensis  104, 1.  Verwandter.  Konig 
Svend  Estridsen  von  Udnemarh. 

Oddara  fl.,  die  Oder,  76, 1.  *i5.  77, 
5.  79, 1.  80, 10. 15.  105, 1.  241, 15. 

Oddo  s.  Otto. 

OdgariusepiscopusMogontiuus23,5. 

Odinkarus  senior  episcopus  in  Sueo- 
niam  ordinatus  85, 10. 15.  96,  20. 
*  124, 5. 15.  *235, 'iOj-magnusOthin- 
gar  124,5.  Schiv.:  Asa. 

Odinkar  iunior,  episcopus  Ripensis 
97,  i.5.*i5.  106,10.  110,5.  10.  *15. 
125,1.  *141,  20.  *268, 10;  Othen- 
carus  *228,  15;  genannt  Adaldag 
97, 5.  v.:  Told  dux  Winlandensis. 

Ohre  s.  Ara  fl. 

Olaph,  Oleph  rex  Sueonum  31,  20. 
59, 20. 

Olaph  rex  Danorum  veniens  a  Sue- 
onia,  Sueonum  princeps  48, 5. 10. 
53, 1.  S.:  Chnoh,  Gurd. 

Olaph  rex  Sueonum,  filius  Herici 
(des  Siegreichenj  regis,  OlafScho/S- 
konig,  99, 5.  [10].  15.  100,1.5.  113, 1. 


118,  5-20.  121,^1.  134,  1.  ?.  M. 
(Sigrid  Storrdda?);  Halbbr. 
Chnudd.  Gr.;  Gem.:  Estred;  S. 
Anund- Jacobus,  Emund  (unehel.) 
T.:  Astridr. 

Olaph  Trucconis  filius  (Tryggveson) 
rexNortmannorum  (derNorweger) 
97, 10.  98,  [1].  5.  100, 5-vo.  2G8, 5; 
genannt  Craccaben  101.  112,5. 
Gem.:  Thore;  S.  (irrig):  Olaf  d. 
Heilige. 

Olaph  princeps  Nortmannorum 
(Norweger),  filius  Olaph  Cracca- 
ben (falsch),  Olaf  d.  Beilige,  112. 
5.  15.  117.  118,1.5.  120—122,1! 
135,20.  153,10.  154,1.  155,5.  159, 
15.20.  *266,i5.  267,io.*i5.2o.  268,5. 
Gem.:  (Astridr)  T.  Konig  Olafs 
ScJto/Skdnig  von  Schiveden;  S.  (un- 
ehel): Magnus  I.;  Br.:  Haroldus 
(Hardrada). 

Olaph  rex  Nortmannorum  (Nor- 
iveger),  Olaf  Ky ire,  *11)7, 15.198, 
5.  *i5.  v.:  Haroldus  (Hardrada); 
M.:  Elisabeth;  Br.:  Magnus  (11.) . 

Oldenburg  (BB.  Schleswig)  s.  Aldin- 
burg. 

011a  Vulcani  79, 15. 

Olyden  Helghesson  *276,  20. 

Orcades  insulae,  die  Orkneyinseln. 
113,5;  Orchadae  270, 5 ;  Orchadas 
159, 10.  [220,  q.  [224, 1].  236, 1, 
239,  5.  *267,  20.  *270,  15.  271, 1. 
277,  1;  Orchades  (genannt  Or- 
ganae)  270, 1.  Orchadum  legati 
167, 15.  [220, 30].  Bischofe:  Thurol- 
fus,  lohannes,  Adalbertus,  Hein- 
ricus. 

Ordulfus  dux  Saxouiae,  filius  Ber- 
nardi  II.  ducis  136,  20.  137,  1. 
186, 1. 5.  187, 10.  191, 15. 20.  195, 
10.15.  202,5.  206,5;  Ordolf  185, 
20.  25.  Gem.:  Wulfliildis ;  S.: 
Magnus;  Br.:  Hermannus  comes. 

Ordwig  s.  Orwig. 

Orestes  207, 20. 

Organae,  Orkney,  Name  der  Or- 
chades insulae  270, 1. 

Orosius  6,  10.  250, 10. 

Orw^ig  rex  Danorum  vel  Nortman- 
norum 39,15;    Ordwig   princeps 

*41,  15. 

Osbern  dux  Angliae  155, 1.  V.:  Her- 
zogWolf;  M.:  Estred- Margareta ; 


312 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Br.:  Berzog  Bern,  Kdnig  Svend 
Estridsen  von  DdnemarJc. 

Osmundus  episcopus  (Sueonum) 
erroneus  s.  Aesmundus. 

Osnaburgeusis,  von  Osnahriicli,  pr. 
MB.-Hst.,  Prov.  Hannover,  epi- 
scopus: Bernarius  (falscJi). 

Osta,  die  Osfe  im  pr\  JRB.  Stade,  m, 
in  die  Nordsee,  16,  5.  lo. 

Ostergoe,  der  Ostergau  im  Jieut.  pr. 
BB.  Aurich  und  in  Oldenburg, 
16, 20;  Ostraga  pagus  Fresiae 
*15, 25.  *239, 10. 

Ostpeene  s.  Panis  fl. 

OstrogSbrdRnzzme,?  russ.Gouv.-Hst. 
Noivgorod  a.  d.  Wolchoiu  (oder 
Ostrow,  Kr.-St.  im  russ.  Gouv. 
Pskow?)  80, 10.  240,5;  Ostrogard 
=  Ruzzia  *240,  if). 

Ostrogothia,  die  schivedische  Pro- 
ving Ostergotland,  254,  i. 

Ostsee  s.  Balticum  inare,  Barbarum 
mare,  Getharum  deserta,  Scithi- 
cum  mare,  pelagus,  littus.  Sci- 
thicaepaludes,  Meoticae  paludes 
und  mare,  pelagus  I'm  Wort-  und 
Sachregister. 

Othencarus  s.  Odinkar. 

Ottinsand  mare,  das  Kattegatt  (?), 
63,  f) ;  Ottinsand  mare  novissi- 
mum  Wendilae  237, 5.  lO. 

Otto,  Oddo. 

Oddo  episcopus  Ripeusis  [223,  i]. 
230,10;  Odo  *228, 15. 

Otto  vicedomnus  (von  Bremen?) 
89,  15.  Oheim:  Erzh.  Adaldag  von 
Hamburg-Bremen. 

Otto  vicedomnus  et  canonicus  Mag- 
deburgensis,  derselbe  wie  der 
rorige?  *89,  i5. 

Oddo  legatus  (von  Bremen)  ad  pa- 
pam  (Sergius  IV.),  derselbe  wie 
die  vorherigen? ,  *106,  i5. 

Otto  magnus  imperator,  rex,  cesar, 
*41,  15.  60, 10.  61, 10.  G2.  68.  64, 
1.  5.  65,  5-20.  66, 10—25.  67, 2u.  68, 

1.  5.    69,  5-15.    71,  5-16.    72, 1.   81, 

5. 10.  82, 1. 10.  *195,  20.  227,  h.  w. 
228, 5.  v.:  Heinrich  I.;  Br.:  Erzh. 
Bruno  von  Kdln;  S.:  Otto  II. 
Otto  II.,  raedianus,  rex,  imperator, 
68, 5.  82,  1-10.  174,  15.  Gem.: 
Theophanu. 


Otto  III.  rex,  imperator  82, 5—15. 

89, 10.  *95, 15.  99, 1.  101, 15.  102, 1. 
Ottonum  tempus  105, 1. 
Otto  dux.  Otto  von  Northeim,  Herzog 

von  Bay  em,  174, 1  (?).  206, 10. 


P. 

Paderborn  s.  Podarburnensis. 

Palmae,  Pahlen  a.  d.  Eider,  pr.  MB. 
Schleswig,  Kr.  Norderdithmar- 
schen,  175, 15. 

Panis  fl.,  die  Peene,  Fl.  in  Mecklen- 
burg-Schwerin  und  in  Preu/Sen, 
BB.  Stralsund,  11, 5.  *io.  162,  20. 
165,5  (die  Ostpeene),  241,15;  Pe- 
nis fl.  71,  20.  72, 5.  163, 1;  Peanis 
80,1.  *162,25. 

Pannones  s.  Ungria. 

Papenbergensis,  von  Bamberg,bayr. 
BB.  Oberfranken,  episcopatus 
*128,i5. 

Parisii,  Paris,  34,  5. 

Parmensis  episcopus:  Eberhard. 

Parthi  *251,  20. 

Pascalis  (I.)  papa  20, 15.  21, 1. 

Paulus  apostolus  11,  1.  *161, 20; 
apostolus  22, 15.  39, 1.  44, 15.  98, 
10.  167, 1.  264, 15.  272, 15.  274, 1. 
280, 5. 

S.  Pauli  prepositura,  in  Bremen, 
150,15. 

Paulus  I.  papa  *11, 15. 

Paulus  diaconus  scriptor  *250, 15. 
*266, 10. 

PaulusIudeusconversus*178, 15— 25. 

Peene,  Peanis,  Penis  fl.  s.  Panis  fl. 

Pescinagi  gens,  die  Petsclienegen, 
*80, 15.  20. 

Petrus  apostolorum  princeps  14,  25; 
Petrus  et  Paulus  apostoli  *161, 
20 ;  s.  Petri  basilica,  domus,  ec- 
clesia,  in  Bremen,  17, 15.  24,  20. 
25,15.  26,1.  30,5.  36,10.  37, 20. 
46,10.15.  60,5.  89,  r.  107,5.  122, 
20.  124, 5.  129,  10.  138,  15.  139. 
140.  145,  2K  146, 15  (antiqua  ba- 
silica); basilica  maior  129,  5; 
templum  *123,  25.  139, 20.  s.  Petri 
altare  in  ecclesia  s.  Mariae  Bre- 
mensi  146,  15;  s.  s.  Mariae  ec- 
clesia. 

Pharao  *166, 25. 


NAMENREGISTER.    Osmundus  -Reginwardus. 


313 


Philippus  (I.)  rex  Francorum,  von 

Frankreich,   *  153,  20.     V.:  JSein- 

ricus  (I.)  rex. 
Phin  dux  exercitus,  des  lieil.  Olaf, 

*120,  15. 
Phitonis  spiritus  210, 1. 
Pippinus   rex  Francorum,   genitor 

Karoli  M.,  iunior,  10, 5.  12, 1. 
Pippinus  (11.)  rex  Aquitaniae,  Enkd 

Ludwigs  d.  Frommen,  28,  is. 
Pleccazze  villa,  Blexen  in  Olden- 

burg,  A.  Butjadingen,  17, 15. 
Pleicani    barbari,     Bewohner    des 

schioed.  Ldn  Blehinge,  286, 10. 
Plinius  *269,  35(?). 
Plisna   predium,    ?  (Gau   Plisina, 

Plei/Se-Gau   im   Kgr.  Saclisen?), 

171, 15.  205, 15. 
Plunie   ci vitas,   Plon,  Kr.-Hst.  im 

pr.  MB.  Schleswig,  *74, 15;  lacus 

in  quo  P.  sita  est,  der  Planer  See, 

*74, 15. 
Podarbumensis,  von  Paderborn,  pr. 

RB.  Minden,  chorus  107, 10;  sal- 

tus  [5,15].  Bischofe:  Biso,  Megin- 

werkus, 
Polabingi  Sclavi,  im  Lande  Patze- 

hurg,  11, 1.  162, 20;  civitas:  Pazzis- 

purg. 
Polania    156,5;     Polonia    *96, 25. 

Polani  Sclavi,  die  Polen,  76,  i.*i5. 

*80, 15.  *95, 10.  116, 15.  245, 5.  Po- 

lanorum  quidam  archiepiscopus 

156,5;     terra     241, 20.      Konige: 

Bolizlaus  I.,  Misingus. 
Pomerani,    die    Pommern,    *76, 15. 

*80, 15.  81,1.  241,15. 
Poppo  episcopus   ad  Sliaswig   or- 

dinatus  *83, 10.  if.  95, 10.  96.  106, 

10.    194,  5.*  10.    *228,  ir..    *235,  20. 

*268, 10;  Poppo  theologus  110,5. 
Praga  urbs.  Prog,  Est.  von  Bohmen, 

*85, 15.  Bischof:  Adalbert. 
Prol  in  Anglia,  Praivle,  engl.  Graf- 

schaft  Devon,  *229, 5. 
Pruzi,   die  Prenften,  die  Bewohner 

von  Semland,  80, .'- ;  Pruzzi  *76, 15. 

*96,  2u;  Sembi  vel  Pruzzi  245,  10; 

vgl.  Sembi. 
Pytheas  Massiliensis  272, 1. 5. 


Q. 

s.  Quiriaci  corpus  [70, 15]. 
Quistina,   die   Twiste,  r.  Nbfl,   der 

Oste  im  pr.  RB.  Stade,  Kr.  Bre- 

mervm'de,  16, 5. 

Rabbodus  episcopus  Traiectensis 
(von  Maastricht)  41,  5. 10. 

Raginbrond  s.  Reginbrondus. 

Ramsolan  predium,  locus,  Ramels- 
loh,  pr.  RB.  Liineburg,  Kr.  Win- 
sen,  29,  b.  10.  35,15.  52,10.  *105, 
15.  106,1;  Ramsola  123,20.  175, 
20;  Ramsolae  35,  is;  Rambsola 
263,1.  cenobium  *92,  20;  fratres 
62, 10.  *92,  20.  de  Ramsola:  Gote- 
scalcus  episcopus,  Tadico. 

Rani  gens  Sclavorum,  auf  Riigen, 
245, 1 ;  vgl.  Runi. 

Raswen  s.  Gunnar. 

Ratibor  princeps,  dux  Sclavorum 
133, 1.  137, 5.  [10]. 

Ratolfus  episcopus  Sleswicensis 
[222, 25].  [223,  ij.  231, 1. 

JRai;en^erAquilegiensis(patriarclia) 
177,  20. 

Razispurg,  Razzisburg,  Razzispurg 
civitas  Polabingorum,  Ratzeburg, 
pr.RB.  Schleswig,  Kr.  Herzogtum 
Lauenburg,  11, -i.  163, 10.  164,1. 
175,15.  Id5,  v..  Bischof:  Aristo. 

Rederi  s.  Retharii. 

Redigast  idolum  Rethariorum  78, 5 ; 
Redigost  194, 5. 

Reepsholt  s.  Ripesholt. 

Reginbaldus  comes,  Gesandter Lud- 
wigs des  Deutschen,  30, 20. 

Reginbertus  episcopus  Sclavaniae, 
von  Oldenburg,  107, 1.  110,  i. 

Reginbertus  episcopus  Funensis 
115,10;  Kehinherus  *231,i?. 

Reginbrondus  episcopus  Arhusien- 
sis  64,15;  Raginbrond  85,  5;  Re- 
ginbrundus  *229,  2.^. 

Reginfridus  rex  Danorum  20, 10. 15. 

Reginold  princeps  in  Anglia  84, 10. 
v.:  Gudredus;  Br.:  Analaph, 
Sigerih. 

Reginwardus  archiepiscopus  Ham- 
maburgensis,  episcopus  Bremen- 
sis  54.  55, 1. 5.  corpus  eius  129,  s. 


314 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Rehinherus  s.  Reginbertus. 

Reingerd  matrona,  Stifterin  des 
Klosters  Beeps/wit,  70,  lo.  Sehw.: 
Wendila. 

Remensis,  von  Reims,  franz.  Dep. 
Maine,  archiepiscopus:  Fulco; 
episcopus:  Ebo. 

b.  Remigii  ciinilia  Bremae  servata 
[25,  lo]. 

Renaix  s.  Rodnacli. 

Renus,  Rhenus  fl,,  Rhein,  4,  lo.  5,i. 
6,20.  10,1.  11,10.  12,15.  27,1.28, 
15.  43,5.  55, 15. 20. 138, 15.  206,  is,  20. 

Reregi,  Name  der  Obodriti,  77, 1. 
162,20. 

Retharii,  Rehtarii,  Retheri,  Eederi 
Sclavi,  in  Mecklenburg,  11,  i.*io. 
78,1.  165,5.10.  civitas:  Rethre. 

Rethre  civitas  Rethariorum,  eh.  am 
Tollensesee  und  auf  der  Fischer- 
insel  im  See,  Mecklenburg- Strelitz, 
78,1.  *163,20.  194,5  (metropolis 
Sclavorum).  templum  demonibus 
Rethre   constructum  78,  i.  79,  1. 

Reune  insula,  Rugen,*24:b,ib;  vgl. 
Rani,  Runi. 

Rhabani  (lirabanus  Maurus,  Erz- 
bischof  von  Mainz)  capitulum 
28, 10. 

Rhodope,  der  Balkan  (Gebirge), 
*253, 20. 

Rikardus  comes  Nortmannorum, 
Gr.  Richard  II.  von  der  Nor- 
mandie,  114, 5. 10.  *15.  115.  1.  *  iO; 
Richardus  *154, 15.  Gem.  (falsch): 
Margareta;  Schw.:  Imma;  S.: 
Rodbertus  (I.). 

s.  Rimbertus  archiepiscopus  Ham- 
maburgensis,  episcopus  Bremen- 
sis  26,  J 5. 20.  37,  25.  42.  43, 1.  44. 
45, 10—20.  46.  50, 10.  51, 15.  58, 10. 
[220,  1].  Rimberti  Gesta  39, 5. 
42,1.10.  44,20;  Liber  46,15;  Vita 
38, 5. 1.^  44, 5.  45, 15. 

Rimbertus  presbyter  in  R\y3L  (falsch, 
vielmehr  in  Schiveden)  35,  5. 

Ring  princeps  Sueonum  59,5.  >S'.  : 
Herich.  Emund. 

Ripa  portus  Daniae,  civitas,  Ribe, 
Ripen,  A.-Hst.  in  Ddnemark,  39,  5. 
64,15.  96,15.  97,5.  106,10.  *110, 
15.  133,10.  187,15.  [223,  il.  228, 
10.  *i5.  *229,  .^  230,10.  Ripeusis 
diocesis  167,20.230,5;  episcopa- 


tus  97,1.  230,5;  parochia  231, 1. 

Bischofe :  Liafdagus.Folgbract(?J, 

Odinkar  iunior,   Wal,  Oddo. 
Ri'pesholt,  Reepsholt,pr.RB.Aurich, 

Kr.  Wittmund,  monasterium  Fre- 

siae  70, 5. 
Riphea  iuga  266, 5.  274, 10.  Riphei 

montes  251, 1.  256,  io.*i5.  263, 15. 

*267, 20. 
Rodbertus,  filius  Richardi  comitis 

Nortmannorum,    Gr.   Robert    I. 

von   der  Normandie,    115,1.    S.: 

Willelmus  Bastardus. 
Rodnach  cella,  Renaix,  Ronse,  belg. 

Frov.  Ostflandern,Arr.Audenarde, 

18,  15. 

Rodulfus  s.  Rudolfus. 

Roeskilde  s.  Roscald. 

Roma  13,5.  28, 15.  32, 10.  20.  68,5. 
82,5.  101,15.  148,5.  156,1.  *164, 
20.  167, 10.  [220,  25].  *237, 15;  urbs 
Roma  70, 1 ;  Romana  urbs  237, 
5. 10;  apostolorum  urbs  137,  1. 
*160, 15.  Romani,  die  alien  Romer, 
6,  15.20.  227,1.  *234, 15.  238, 10. 
*250, 15.  *293,i5.  antiqui  Romani 
*237,2o.  [248,15].  *265,i5.  Romani 
auctores  266, 5.  270, 1;  scriptores 
6,5.  241,5.271,5;  fines  6, 15.  Ro- 
manorum  antiquus  mos  14,20; 
historici  *234,  15;  testimonium 
5, 10.  dux."  Syagrius.  Romani,  die 
mittelalterlichen  Romer,  69,  15; 
Romanus  populus  68,  5.  69,  10. 
Romani  sive  Greci,  die  Ostromer, 
Byzantiner,  170,  15.  Romani  = 
romiscJie  Pdpste  und  Kaiser;  Ro- 
mani pontifices  *18, 20.  142,5. 
Romana  sedes  64,5.  128, 10.  *148, 
20.  [225, 10].  Pdpste:  Leo  I,  Gre- 
gor  I.,  Paschalis  Z,  Gregor  IV., 
Sergius  II.,  Nikolaus  I.,Stephan  V., 
Formosus,StephanVI..SergiusIII., 
Johan7i  X.,  Leo  VI L,  Agapet  II.. 
Johann  XII.,  Benedict  V.,  Jo- 
hann  XV.,  Sergius  IV..  Bene- 
dict VIII.,  Johann  XIX.,  Bene- 
dict IX„  Silvester  III,  GregorVL, 
(Gratia  nus),  Clem  ens  II. ,  Leo  IX. , 
Alexander  II.  —  Romani  impe- 
ratores  142,  5 ;  reges  37,  5.  Ro- 
mana privilegia  175, 10;  Roma- 
norum  hystoriae  et  privilegia  3, 
10;    privilegia   27,5;    Romanum 


NAMENREGISTER.    Rehinherus  —  Scanafeld. 


315 


imperium  11,5;  vgl.  imperium 
im  Wort-  und  Sachregister ;  Kaiser 
s.  cesar  ebenda. 

Roscald,  Roschild  ci vitas  Daniae, 
Roeskilde  auf  der  dan.  Insel  See- 
land,  87,  20;  sedes  regia  Danorum 
223,5.  Bischof:  Wilhelm;  Kirche: 
s.  trinitatis. 

Roseveldon,  Harsefeld,  pr.  RB.  und 
Kr.  Stade,  prepositura  205, 20; 
Rosafeldan  *106,  20. 

Rudolfus,  Rodulfus. 

Rodulfus  capellanusBescelini  a,rchi- 
episcopi,  episcopus  Sleswicensis 
133,10;  Rodulphus  *228, 15. 

Rudolf  episcopus  vel  presbyter 
Anglus  in  Norwegia  118,  i;  Ro- 
dulf  125, 1. 

Rudolf  rex  Danorum  vel  Nort- 
mannorum  39, 15. 

Biigen  s.  Rani,  Reune,  Runi. 

Runi  gens  Sclavorum,  auf  Biigen, 
245,  [1].  *i5;  an  der  Peenemiin- 
dung  (f)  80, 1 ;  vgl.  Rani,  Reune 
insula. 

Rustri,  pagus  Fresiae,  eh.  Land 
Bilstrwgen  in  Oldenburg,  17,  25; 
Rustrii  *15,  25.  *239,  10. 

Rutubi  portus,  ags.  Beptacaestir, 
jetzt  ?  (Bichborough?),  engl.  Graf- 
schaft  Kent,  *81,  20. 

Ruzzia  80, 10.  *9o,  15.  *96,  20.  *114, 
10.  *197,  15.  240, 5.  *i5.  242, 5. 
248,1.  *249,  15.  267,  1;  Ruzia 
[99, 10].  *  153,  15.  Ruzzia  =  Un- 
garn?  114,  1.  Ruzziae  regnum 
241,20;  filius  regis  de  Ruzzia 
*114, 10.  Ruzzi  *76, 15.  245, 5.  *20. 
Konig:  Gerzlef;  metropolis  civitas: 
Chive. 

Sala  fl.,   die  Saale,   4, 15.    5, 1— j5. 

71,20.  *81, 10.  151,1. 
Salemon,  Konig  von  Israel,  153, 10. 
Salemon  rex  Ungariae,   filius  An- 

dreae     regis     I86,  15;     Salomon 

*158,i5. 
Salernitanus,  von  Salerno,  it.  Prov.- 

Hst.,  medicus:  Adamatus. 
Salustius  201,15.  *251,2o. 
Salvator,    Christus,    25,  10.   45,  10. 

195,1:   s.  Salvatoris  ecclesia,   in 

Bremen,  25, 10. 


Samse  insula,  die  dan.  Insel  Samso, 
242, 15. 

Sarmatae  6, 5.  249, 1. 

Sarraceni  82,  5.  154, 1.  [225, 5]. 

Saul,  Konig  von  Israel,  2,  20. 

Saxonia  3, 15.  4, 5.  is.  5,  20.  12, 10. 
13,15.  *16, 25.  21,1.  36,15.  40,20. 
53, 10.  55, 15. 20.  66, 20. 25.  67, 15. 
20.  92, 5. 15.  [93, 25].  108, 15.  109, 
1.5.  130,5.  131,5.  161,15.  171,1. 
179,10.  *194,i5.  206,  10.15.  *239, 
10.  Saxonia  nostra  55, 15.  76, 1. 
229,1;  natura  Saxoniae  131,5. 
180,10.  —  patria  jhaec  109,5; 
provincia  4,5.  5,5.  67, 15.  92, 15; 
provincia  haec  *111,  20;  regie 
haec  93, 20.  Saxoniae  civitates 
93,25;  aliqui  comites  *111, 20; 
congregationes  67,  20;  ducatus 
67,15;  fluvii  5,  5.  15;  limes  73. 
74;  provinciae  populi  5,  15;  s. 
Westphali.  Herzoge:  Brun,  Her- 
mannus,Benno,Bernardus,  Ordul- 
fus,  Magnus.  Saxonia  quae  trans 
Albiam  est  73,  10.  —  Saxones, 
Saxonum  gens,  populus   4.  5, 15. 

6,10—20.  7  —  10,15.  11,10.  12,15. 
18,10.15.    14,5—30.    17,5.   18,5.10. 

21,5.  63,10.  66,20.  72,10.  81,1.5. 
*i5.  82,  15.  92,  5.  10.  [93,  15.  20]. 
116,15.  126,1-10.  166,5.  185,20. 
206,5.  239,1.  *251,20.  Saxones 
vocati  Angli  [6,  20] ;  noster  po- 
pulus 88,  20 ;  nostri,  die  Sachsen, 
92,  10.  93,  15.  [20].  169, 1.  185, 1. 
Saxonum  advenae,  in  Jumne,  79, 
10;  bella  ab  Einhardo  descripta 
*4,  20;  vgl.  Einhardus;  colonia 
apud  Heidibam  57, 1.  63,  1 ;  dei 
8;  insulae  6,  i5;  magnates  13,15. 
92,5;  terra  14,  20.  civitas  r  Ham- 
maburg.  Saxones  Transalbiani 
55,  yo.  "72, 10.  *195, 15;  vgl.  Nord- 
albingi,Transalbiani.JVbr<?e?6isc7ie 
Sachsen:  Hotcetae,  Sturmarii,  Ted- 
marsgoi. 

Scalchispurg,  Hausberge,  pr.  BB. 
und  Kr.  Minden,  109,  10. 

Scald  a  fl.,  die  ScheJde,  43, 5. 

Scaldholz  civitas  Islandiae,  SJcal- 
holt  auf  Island,  *278.  20. 

Scanafeld  ecclesia  Holcetarum, 
Schenefeld,  pr.  BB.  Schlesivig,  Kr. 
Pinneberg,  72, 10. 


316 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Scandinavia  insula  =  Sconia,  *234, 
20;  vgl.  Scantia. 

Scantia  insula  =  Sconia,  *234, 15. 
20;  vgl.  Gangavia,  Sconia. 

Scarane  civitas  Gothiae  occiden- 
talis,  Skara  in  Schweden,  Gote- 
borgs-Ldn,  118,  20.  254, 1.  *255, 
15.261,20.  Scaranensis  ecclesia 
236,  po.  255,5;  sedes  *254,  20. 
Scariensis  ecclesia  [222,  20].  Bi- 
schofe:  Tut  got,  Gotescalcus. 

Scebbasa,  der  ScJiipse  -  Graben,  I. 
Nbb.  der  Aller,  m.  unterhalb 
Bethem  (po\  BB.  Li'meburg,  Kr. 
Fallingbostel)  16,  15. 

Schelde  s.  Scalda. 

Schenefeld  s.  Scanafeld. 

Schonen  s.  Sconia. 

Schwentine  s.  Zuentina. 

Sci-,  Scy-. 

Scipionis  somnia,  3,  i;  r//Z,  Macro - 
bins. 

Scimbeki  ecclesia,  Scharmbeclc,  p)\ 
BB.Stade,Kr.  Osterholz,  140,to.*25. 

Scytae,  die  alien  Skythen,  111,20. 
*245,  20.  Bischof:  Theotimus. 

Scithia,  Scitia,  Schweden,  etica  audi 
Finnland  und  nordliche  Gebiete 
von  Bu/dland,  58, 25.  60, 5.  *245, 
25.  *246,  20.  Scythiae  regiones, 
Bu/3land?,  159, f-.  Scithiae  po- 
puli  *245,  25.  *250,  15.  Volker: 
Turciundandere.  Scythae, Scitae, 
schwedische  imd  russische  Volker, 
61,  10.  154,  1.  Scythica  Diana 
280, 10.  Scythicae  paludes,  die 
Ostsee,  79, 5.  *237,  20.  248, 15;  re- 
giones 238,  5,  Sciticum  littus 
*287, 20.  249,1.  Scithicum,  Scy- 
thicum  mare,  die  Ostsee,  *74, 15. 
76,  5.  *237,  20;  pelagus  74,  10. 
238, 5. 

Sclavania  65,  10.  71,  20.  75,  10.  is. 
76, 1.  86, 5. 10.  90, 10.  91, 5.  *95, 15. 
104, 10.  107, 1.  110, 1. 133, 10.  138, 1. 
147,20.  162,1.10.  165,1.  166, 10. 
193, 5.  *191, 15.  [218.  20].  *224, 15. 
[225, 1].  228, 10.  262, 15.  Sclavonia 
71,20.  102,5.  267,1.  Sclavania 
citerior  162,  10 ;  ulterior  *162,  25. 
Sclavania  Germaniae  provincia 
75,  15.  Sclavaniae  episcopus: 
Abhelinus;    vgt.    Aldinburg.    — 


Sclavanica  regio  79,1.5;  verba 
163, 5.  Sclavanicum  bellum  74, 10. 
Sclavanicus  dux  (Mystiwoi)  *102, 
5.  10;  sinus  233,  10.  Sclavonica 
clades  109, 15.  131, 20. 

Sclavi,  Sclavorum  gentes,  populi 
5, 15.  6, 5.  9, 15.  18,  10.  19,  1. 15. 
23, 1.  33,  10.  40, 5.  53, 10.  55,  20. 
56,10.  58,25.  61,10.  65,5.10.  66,10. 
71, 10. 15.  73, 15.  74,  5.  75, 5—15.  76, 
10.  *i5.  77, 5.  79, 10.  *80, 15.  81,  5. 
*io.  86, 5. 15.  91, 5.  *95, 10.  [99,10]. 
101,15.  102,  i.5.*if..  103,i.*io.  104, 
5. 10.  105, 1. 15.  109, 15.  110. 1.  116, 
20.  119,  15.  20.  122, 1.  *125,  20.  132, 
15.  137, 5.  [10].  *2o.  159,10.  162,5. 
20.  166, 5. 20.  168, 15.  174, 5.  185,20. 
194, 1. 10.  195, 10.  *20.  215, 10.  *227, 
15.  241,  5.  15.  242,  5.  15.  243,  10. 
244,  20.  245,  i_.  249,  5.  *259,  20. 
Sclavorum  civitates  104,5.  194, 1; 
principes  132,15.  133, 1;  provin- 
tiae  104, 10.  Fiirsten:  Missizla, 
Naccon,  Sederich,  Tito,  Gotescal- 
cus. Markgraf:  Theodericus. 
Stdmme:  Boemani,  Cliizzini,  Cir- 
cipani,  Doxani,  Heveldi  vel  He- 
ruli,  Leubuzzi,  Leutici,  Lingones, 
Marahi,  Obodriti,  Polabingi,  Po- 
lani,  Bani  vel  Buni,  Beregi,  Be- 
tJiarii,  Sorabi,  Stoderani,  Susi,. 
1  holosantes,  Waigri,  Warnabi, 
Wilini,   Wilzi,  Winuli. 

Scone,  Sconia,  provincia,  regio  Da- 
norum,  Landschaft  Schonen  im  S. 
der  schived .  Provinz  Gotarike,  65, 1. 
96,20.  100,  10.15.  101, 10.  *2o.  115, 
10.  198, 5.  [223, 5].  230, 1.  233, 5. 10. 
234, 10.  *i5.  235.  237,  i.*i5.  242, 1. 
243, 5.  *249,i5.  254,1.  261, 20.  268, 
1.  Scania  *235,  15;  vgl.  Scantia. 
Sconiensis  parrochia  235, 15.  Sco- 
niae  parrochia  utraque  237,1.5; 
promunctorium  233,  10.  BiscMfe: 
Bernardus,Heinricus,  Egino;  vgL 
Gotebaldus. 

Scotia,  Schottland  (und  Irland)  *194, 
15.  271,1.  286,5.  —  Scotbi,  die 
Schotten  und  Iren,  95, 1.  [225, 1]. 
239, 5.  271.  Scothorum  rex,  un- 
bekannten  JSamens,  95,  i;  Scoto- 
rum  rex  =  rex  Hiberniae,  unbek. 
Namens,  196, 10.  Scotus:  Johan- 
nes episcopus. 


NAMENREGISTER.    Scandinavia  —  Sliaswig. 


317 


Scritefingi,  die  Finnen  (happen)  im 
niirdl,  Schweden,  *  158, 20.  *223,io. 
*250, 15.  *255,20.  256.  266, 5.*io; 
Scritefini  255,  5. 10;  Scrithefinni 
*158, 20;  Scritofingi  *274,  20.  civi- 
tas  [regioj:  Halsingland;  vgl. 
Finnedi. 

Scuti,  ein  Stamm  der  Ostfinnen, 
Czjud,  242, 5. 

Scy-  s.  Sci-. 

s.  Secundi  caput  *169,  20. 

Sederich  princeps  Sclavorum  86, 
10.15;  Sedericus  satrapa  Sclavo- 
rum 119, 20. 

Seland  insula,  die  dan.  Insel  See- 
land,  65, 1.  96,  20.  100, 10. 15.  115, 
10.  [223,5].  230,1.  231,1.  282,  10. 
15.  233.  284, 10.  235, 1.  243, 1.  Se- 
landia  *288,  25.  [243, 1].  Bischofe: 
Gerbrandus,  Avoco,  Willelmus. 

Sembi,  die  Preu/3en,  58,  25.  [122, 1]. 
*253, 20.  Sembi  vel  Pruzzi  245, 
10;  vgl.  Pruzzi.  —  Semland  pro- 
vincia,  das  Land  der  PreufSen, 
80, 5.  228, 10;  insula  245, 5. 10. 

Sequana  fl.,  die  Seine,  34, 5. 

Sergius  (II.)  papa  28, 10. 

Sergius  (III.)  papa  50, 10.  51, 1. 5. 
52,1.  64,5;  privilegia  51,5. 

Sergius  (IV.)  papa  106, 1.  *i5. 

Sewardus  episcopus  in  Norwegia 
[223, 10] ;  Siguardus  269,  5. 

Si-,  Sy-. 

Syagrius  Romanorum  dux  6, 15. 

Sibico  episcopus  Spirensis  132, 15. 

Sicambri  6,  h. 

Sicilia  *229, 15. 

Sictona  ci vitas  Suediae,  Sigtuna 
am  Mdlarsee,  StocJcholms  -  Ldn, 
*255,_i5.  257,15.  261,  i.-).  20.  *262, 
20;  Sictone  256, 10;  Sictuna  *228, 
10.  Sictonensis  ecclesia  [222, 15]. 
Bischofe :  Adalivardus  iunior, 
Tadico. 

Sigafrid  episcopus  vel  presbyter 
Anglus  in  Norwegia  118, 1;  vgl. 
lohannes  episcopus. 

Sigafrid  episcopus  a  Suedia,  der 
jungere  Siqfrid,  125,  i;  Nortman- 
norum  episcopus  156, 1.  268, 10. 
*i5.  269, 1.  Neffe:  Aesmundus. 

Sigafrid  nepos  (jrotafridi  regis  Da- 
norum,  ddnischer  Kronprdtendent, 
20,5. 


Sigafrid  rex  Danorum,   Nortman- 

norum  39, 5. 10.  43, 5.    Br.  Halp- 

dani. 
Sigafrid  rex   Danorum,   WiTcinger- 

Jconig,  *47,  20. 
Sigafridus  marchio,  vielmehr  comes, 

Graf  von  Stade,  92, 15.  *2o.  93, 1. 

10.  *25. 

Sigefridismor  palus,  ?  am  JJrsprung 
der  Aue  (I.  JSbh.  der  Oste  im  pr. 
BB.  Stade,  Kr.  Botenhurg),  16, 5. 

Sigerich  princeps  Danorum  53, 1. 

Sigerih  princeps  in  Anglia,  filius 
Gudredi,  84,  10.  Br.:  Analapli, 
Beginold. 

(Sigrid  Storrdda?)  Gem.:  1)  Herici 
(des  Siegreichen)  regis  Sueonum; 
2)  Suein  (Gdbelbart)  regis  Dano- 
rum *95,  10.  100,  5.  v.:  Konig 
Bolezlaus  (I.)  von  Polen;  S.: 
1)  Olaf  Scho^konig;  2)  Knut  d. 
Grof^e. 

(Sigrid)  filia  regis  Danorum  (Svend 
Estridsen)  162, 5.  194, 5. 10.  Gem.: 
Godescalcus  princeps  Sclavorum. 

Siguardus  s.  Sewardus  episcopus. 

Silla,  der  rdm.  Feldherr  Sulla,  204, 10. 

Silvester  scismaticus,  Silv.  III.,  Ge- 
genpapst,  148, 10. 

Symeon  episcopus  in  Suediam  con- 
secratus  [223,  h] ;  Symon  Scrite- 
fingorum  episcopus  *223,io.  256, 1; 
vgl.  Stenphi. 

Symon  episcopus  s.  Gaudbertus. 

Simundus  episcopus  Halverstaden- 
sis  51, 1. 

Synai  mons  170,  20. 

Sincicum  predium,  Sinzig,  pr.  BB. 
Koblenz,  Kr.  Ahrweiler,  171,  is. 
205, 15. 

Sivkval  s.  Cincfal. 

s.  Sinnicii  corpus  in  Hammaburg 
25, 5 ;  reliquiae  in  Ramsolan  29, 10. 

s.  Sixti,  Syxti  corpus  in  Hamma- 
burg 25, 5 ;  reliquiae  in  Ramso- 
lan 29, 10. 

Sleswig  s.  Sliaswig. 

Slia  lacus,  die  Schlei,  227, 1.  241, 
10;  brachium  freti  barbari  228, 5; 
stagnum  *226, 15.  *227,  15. 

Sliaswig  portus  maritimus,  Schles- 
wig,  pr.  BB.-Hst.,  Frov.  Schles- 
wig-Holstein,  31, 10.  44,  20  (locus). 
63,5.10.  64,15.  80,5.  96,1.15.  106, 


318 


M.  ADAM  BREMENSIS 


10.  133,10.  136,15.  154,10.  161,5. 
10.  227, 5.  228,  5. 10.  231,  i.  Slias- 
wich,  quae  nunc  (et)  Heidiba 
dicitur  57,  i.  228, 5;  vgl.  Heidiba. 
Sleswich  [222,  lo].  [223,  i].  *228, 
10.  SI.  civitas  [117,  i].  [223,  i]. 
228, 5 ;  civitas  Saxonum  Trans- 
albianorum  *195, 15.  Sleswicensis 
episcopatus  *129,  i5.  280,  5.  Bi- 
schofe:  Horit^  Poppo,  Esico,  JRo- 
dulfus,  Ratolfus. 

Sneidbach,  der  MuJilenbacli,  r.  Nbh. 
der  Oste,  m.  bei  Gro/3-Meckelsen 
(pr.  MB.  Stade,  Kr.  Zeven),  16,  5. 

Solinus  auctor  79,  15.  2(\  248,  5.  250, 
10.  257,1.  270,5.  *271, 10. 15. 

Sollonberg  inons,  der  SuUberg  bei 
Hamburg,  pr.  KB.  Schlestvig,  Kr. 
Pinneberg,  109, 1—10;  prepositura 
150,  20.  169, 10. 

Sorabi    Sclavi    4,  15.    40, 5.    56, 10. 

81,  1.  *10.  15. 

Spirensis,  von  Speyer,  hayr.  MB. 
Pfahy  episcopus:  Sibico;  vgl. 
Nemetense  palatium. 

Sproga  insula,  die  dan.  InselSprogoe 
im  Gr.  Belt,  *233, 20;  vgl.  243,  25. 

Stadium  portus  Albiae,  Stade,  pr. 
MB.-Hst.,  Prov.  Hannover,  92, 10. 
93, 10;  Stade  *140,  25.  150, 15  (pre- 
positura). 175, 15. 

Steinbach,  der  Steinhach,  r.  Nbb. 
der  Aue  (Liihe),  m.  unterhalb 
Harsefeld  (pr.  MB.  und  Kr. 
Stade),  16,  5. 

Steinkel,  Stenkel  s.  Stinkel. 

Stenphi  episcopus,  von  Halsing- 
land,  genannt  Sjmon  256, 1;  vgl. 
Symon. 

Stephanus,  der  erste  cJiristliche  Mdr- 
tyrer,  *193, 1:0.  s.  Stephani  prepo- 
situra, in  Bremen,  150,  10. 

Stephanus  (V.)  papa  47,  5. 

(Stephan  VI.)  papa,  successor  For- 
mosi  *49, 15. 

Stephanus  (I.)  rex  Ungariae,  der 
Heilige,  *1U4,  15.20. 

Stercolf  episcopus,  unbekannt  wel- 
ches Bistums,  85,  5. 

Stinkel  rex  Sueonum  156,  20.  157, 1. 
158,5.  197,10;  Steinkel  261,15. 
262,10.15;  Stenkel  *197,  i5.  S.: 
Halzstein ;  Verivandter:  Emund 
Gamul  rex  Sueonum. 


Stiplaga  cortis,  Stiepel,pr.  MB.  und 

Kr.  Arnsberg,  138, 15. 
Stix,   mythischer   Flu/S  der  Unter- 

welt,  78, 10. 
StocJcsee  s.  Colse. 
Stoderani   Sclavi,    im  Havellande, 

78,1. 
Sturia  fl.,  die  Stor  in  Holstein,  m. 

in  die  Elbe,  12, 10.  *i5. 
Sturm arii    Saxones    Transalbiani, 

rim  Hamburg,  *72, 15.  73, 1.  195,  i. 

Sturmariorum  provincia    168, 15. 

civitas:  Hammaburg ;   vgl.  Nord- 

albingi,  Saxones  Transalbiani. 
Sturmegoe,  der  Sturmgau  um  Ver- 

den  (Kr.-Hst.  im  pi'.  MB.  Stade), 

16,  15. 

Sueci,  Suedia,  Suedi  s.  Sueones 
Sueonia. 

Suderbeste  s.  Horbistenon. 

Siillberg  s.  Sollonberg. 

Suein,einesNorma7inenfilrsten,Sohn: 
Hardegon. 

Suein  rex  Danorum,  Svend  Gabel- 
bart,  87,10.  90,i5.2o.  91.  94, 10.15. 
95,  1. 5.  99,  5.  15.  100.  101,  5. 10. 
112;  Sueinotto  63, 15.  64, 1;  Suein 
Otto  87,5.  88,1.  v.:  Haroldus 
(BlauzaJm) ;  Br.:  Hiring;  Gem.: 
fSigrid  Storrada?)  relicta  Herici 
regis;  S.:  Knut  d.  Gro/3e. 

Suein  rex  Danorum,  iunior,  Svend 
Estridsen,  48, 1. 5.  52,  20.  53, 1. 
59,5.  86,10.15  (qui  hodiequesuper- 
est).  88, 1  (qui  nunc  in  Dania 
regnat).  92, 1.  95,5.  99,1.5.  103, 
5. 10  (diu  memoraudus).  104,  1—10. 
115,5.  116,10.   134,5.  135.  136,5. 

10.   148,15.    *151,2n.25.    152.    153, 

1-10.  154.  155,  1.  *i5.  157, 5.  161. 
162,1.5.  161.  165,15.  1G6, 5.  167, 
20.  175,5.  194,5.  198.  199.  206,5. 
[220,10.15].  [221,15].  231,1.  235, 
1=..  237, 1.  244, 10.  250, 1.  5.  257,  5 
(sepe  recolendus).  275.  F. ;  Wolf 
dux;  31.:  Estred  (3Iargareta); 
Gem.:  ?  Gunhild  vel  [GiideJ ;  T.: 
Ingerid,  Sigrid;  Br.:  Bern,  Os- 
bern :  OJieim:  Knut  d.  Gr.  Ver- 
wandter:  Oddar. 
Suein  rex  Nortmannorum  (Nor- 
tveger),  filius  Chnud  Magni  regis 
125, 10.  134, 10. 15.  135, 15. 


NAMENREGISTER.    Sneidbach  —  Theophanu. 


319 


Suein  filius  Gudviii  ducis  Angliae 

115,5.*15.   *155,  15. 

Sueinotto,     Suein    Otto    s.    Suein 

(Gabelhart). 
Sueonia   22,  i.  5.  24,  5.   27,  lo.  30,  i. 

31,20.   32,10.   44,1.   48,5.    59,  lo. 

65,1.  85,10.  [86,1].  118,10.  184,5. 

158, 1.  197, 10.  235,  5.  242,  lo.  249, 

5.  250,1-10.    251,5.    255,5.    256. 

263, 1. 5.  267, 1 ;  Suedia  85, 5.  96, 

20.    97,  10.  *15.     98,20.     101,  10.  *20. 

107,1.  110,10.  113,1.  118.  122,5. 
125,  1.  134,  5.  151,  15.  152,  i.  lo. 
156,5.  199,1.5.  [218,20].  [220,5], 
[221,1].  [223,5].  228,10.  236, 20. 
253,10.  *254,2o.  256.  262,_i.  265, 1; 
Suevonia  58, 10. 25;  Suigia  168, 1; 
Swetide  286,  10.  —  Sueoniae 
episcopus:  Gaudbertus;  pro- 
vintiae  omnes  259,  5 ;  regnum 
134, 5.  Suediae  montes  274, 10. 
Kiinige:  Beorn,  Oleph,  Ring, 
Herich,  Emund,  Anund,  Hericus, 
JEmund,  Hericus  (der  SiegreicheJ, 
Olaf  (SchofSJconig).  Annnd-, Ja- 
cobus, Emund  (Slemme,  Gamul), 
StinJcel,  Herici  duo,  Halzstein, 
Anunder,  Haquinus,  Volker  : 
Gothi(occidenfa/es  und  orientcdes), 
Scritefingi,  Wermilani.  insulae 
in  partibus  Suediae  et  Nort- 
manniae  199, 1.  Vgl.  Scythia.  — 
Sueones,  Sueonum  populi,  gens 
9, 15.  22, 1.  25.  31, 15.20.  33, 10.  37, 
10.  53, 1.  58, 10.  59.  75, 5.  91, 10. 
92, 10.  95, 5.  *io.  [99, 10].  118, 10- 
20.  119,  5.10.  121,  1.  122,1-15. 
134,5.  136,10.  155,5.  156.  157, 10. 
15.  158, 5. 10.  *197, 15.  198, 5.  241, 
1. 5.  242, 5.15.  244.  *246, 15.  249, 10. 
*250, 10.15.  251-253.  255,5.  256, 1. 
257, 10.  15—260, 5.  264, 5.  2G9,  i<^ 
280,  1;  Sueci  *250,  10.  Suedi  98, 
15.  157,1.  197,10.  242,5.  257,5. 
268,10.  269,1.  Sueones  ulteriores 
199,  5.  —  Sueonum  ecclesia  32,  5; 
imperium  244,  i;  regnum  95,5. 
99,  1^.  134,5.  158, 5.  *197, 15.  198, 
1.  *259, 15.  262, 10.  montana  Sue- 
dorum  157, 1. 

Suidger  maior  prepositus  Bremensis 
(180,25).  202,25.  203,1. 

Suidgerns  capellanus  Hermanni  ar- 
chiepiseopi       Hammaburgensis, 


spdter  Clemens  II.  papa,  128, 10. 

*i5;  vgl.  Clemens  II. 
Sulla  s.  Silla. 
Sundroldus  archiepiscopus  Mogon- 

tinus  47,  h.  *50, 15.  20. 
Susi  Sclavi  40, 5. 
Swetide  s.  Sueonia. 
Swevi  6,  5. 
Sy-  s.  Si-. 

T. 

Tacitus  *250, 10. 

Tadicus     episcopus     in    Suediam 

(Sigtuna)     consecratus    [223,5]; 

Tadico  263, 1. 
Tangwaidus    episcopus    Branden- 

burgensis  [225,  1]. 
Tarragona  s.  Arragun. 
Taurinensis,    von    Turin,    it.  Pr.- 

Hst.,  quidam  episcopus,  Cunibert, 

*169, 20.  ^ 
Tedmarsgoi  Saxones  Transalbiani 

72,10.  ecclesia  mater:  Melindorp. 
Telgae,    Sodertelge    in    Schweden, 

Stockholm- Ldn^  261,  20. 
Tensfelder  Au  s.  Agrimeshou. 
Teod-  s.  Theod-. 
Thebeorum  legio  *169,  20. 
Theod-,  Thiad-,  Teod-,Tiad;. 
Theodericus    episcopus   Mindensis 

38,10;  Thiadricus  41,  1. 
Tiadericus    capellanus    Hermanni 

archiepiscopi     Hammaburgensis 

128,  10. 
Theodericus  (I.)  rexFraucorum  7,1.5. 
Thiadricus  comes,unhekannt  ivelcher 

Grafschaft,  92,  15. 
Theodericus    marchio    Sclavorum, 

der  sacks.  Nordmark,  *102, 10. 15. 

*104,  15. 
Tiadhelmus  rector  scolae  Bremensis 

[69,  20]. 
Thiadmarus  episcopus  Hildinensis 

mit   dan.   Namen    Tymmo,    136, 

15.  [^0]. 

Theodmarus  comes,  frater  Bernhar- 
di  II.  ducis  Saxoniae,  126, 20.  (185, 
10);  Thiadmarus  [135, 10];  Thied- 
marus  149,  1 ;  Thietmarus  149,  5. 
filius  eius  149, 5. 10.  V.:  Herzog 
Benno  (Bernhard  L)  von  Sachsen; 
T.:  Bernhardi  II.  neptis  (?). 

Theophanu  uxor  Ottonis  II.  impe- 
ratoris  174, 15. 


320 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Theotimus     Scytarum     episcopus 

111,15. 

Thyle  insula,  Island,  271—274,5; 

Thile  276,1;  Tyle  *271,io;   vgl. 

Island. 
Tholf,  episcopus  in  Norwegia,  Bi- 

schof  von  Trondemnis,  [223,  lo] ; 

Thoolf  269,5. 
Tholosantes  Sclavi,  an  der  ToUense, 

11, 1. 10.  165, 5. 10. 
Thor  idolum,   deus  Sueonum    122. 

10.  258.  259, 5. 
Thora     concubina     Suein     (Svend 

Estridsen)   regis  Danorum  *157, 

20;  Thore  *164, 20.25.  S.:  Magnus. 
Thore  uxor  Olaph  (Tryggveson)  re- 
gis Nortmann.  [98,5].  [100, 15.20]. 
Thorgatus    episcopus    Scaranensis 

123,  20;    Thurgot    119,  1.    124,  1. 

254, 5.  *2o;  Thorgotus  *124,  5. 
Thourout  s.  Turholz. 
Thrucco  rex  Nortmannorum  {Nor- 

weger),   filius   Hacconis   (falschj, 

94, 15.  [98, 1] ;    Trucco  97, 10.   ;S\.- 

Olaph. 
Thud  insula,   die  dan.  Insel  Tliy- 

holm  im  Limfjord  (oder  das  dan. 

Amt  Thyland?),  242, 15. 
Thuringia,  Thilringen,  6,  20;   Thu- 

ringea  5,  1.5;   Thuringiae  saltus 

5, 10.  —   Thuringi   7, 5.  is.    10, 1. 

11,10.   *81, 10. 15.    dux:  Hirmin- 

fridus. 
Thurolfus     episcopus      Orchadum 

[224,1].  271,5. 
Thurones,  Tours,  frz,  Dep.  Indre  et 

Loire,  84, 5.   Bischof:  Gregorius. 
Thyle  s.  Thile. 
Tiad-  s.  Theod-. 
Tideus  88,1. 
Tymmo  s.  Thiadmarus. 
Toki  dux  Wiulandensis,   vom  dan. 

Amt    Vendsyssel?,    *  110,  15.    ^S'.; 

OdinJcar  iunior. 
Tollensesee  s.  Rethre. 
Tosti  filius  Gudvin  ducis  Anglorum 

115, 5.  *i5.  *155, 10:    Tostin    196, 

10.  Br.:  Haroldus,  Suein;  Scliw.: 

Glide. 
Tours  8.  Thurones. 
Traiectum  civitas,  Maastricht,  nie- 

derldnd.    Prov.   Liniburg ,     41,  1. 

Bischof:  Rahbodus. 


Traiectum  Rheni,  Utrecht,  nieder- 
Idnd.  Prov.-Hst,  206, 20.  Bischof: 
Willehelmus. 

Transalbiani  19, 5.  22,  20.  23, 15.  76, 
10.  88, 20.  25.  119,  15.  Transalbiani 
populi  12, 10.  90, If.;  t^^Z.  Nord- 
albingi,  Saxones  Transalbiani. 
—  Transalbiana  provincia  20, 1. 

transmarinae  ecclesiae  110, 10;  ec- 
clesiae  quae  trans  mare  sunt  64, 
15.  65,  1;  transmarini  episcopi 
[221,15]. 

Travena  fl.,  dieTrave,  *74, 10.  *227, 15. 

Travena  silva,  eh.  Waldungen  an 
der  Trave,  74, 1. 

Treveri,  Trier,  pr.  RB.-Hst.,  Prov. 
Rheinland,  41,  5.  177, 5.  Erz- 
hischofe:  Heddi,  Eberhardus;  Er- 
wdhlter:  Ouono. 

Triburia,  Trebur,  hess.  RB.  StarTten- 
burg,  Kr.  Gro/3gerau,  49, 1.  191,5. 

Triesmeri  pagus  Fresiae,  im  pr.  RB. 
Aurich,  Kr.  Aurich  und  Witt- 
mund,  *239, 10;  ?;^?.  Diesmeri. 

s.  trinitatis    ecclesia    Roscildensis 

87,  25. 

Trogoditae  249,  1. 

Trondemnis   civitas   Nortmanniae, 

Trondhjem,    Drontheim,    norweg. 

A.-Hst.   (A.  Sondre-  Trondhjem), 

121,15.  159,20.  267,5.10.   270, 10; 

Trondempnis  •  268,1.     Bischof: 

Thoolf 
TuUius  3,  1. 
Tuph  dux  152, 1. 
Turci  populus  Scithiae,   um  Abo, 

Grofijilrstentum  Finnland,  Gouv. 

Abo-Bjorneborg?,  242,5.  *245, 10. 
Turholz  cella  in  Gallia,  monaste- 

rium  Galliae,  Thourout,  belg.  Prov. 

Westflandern,   23, 10.  24, 1.  26, 15. 

29,  1;     monasterium    Flandriae 

*29, 15. 
Turin  s.  Taurinensis. 
Turonensis  s.  Gregorius. 
Twiste  s.  Quistina. 
Twistermoor  s.  Chissenmoor. 

U. 

Ubsola  templum  Sueoniae,  Upsala, 
Hst.  des  gJeichn.  Ldn  in  Schweden, 
58, 10. 118, 10.  257, 15.  258.  259, 5. 10. 
260. 261, 15. 262, 1. 5;  Ubsala*223,io. 


NAMENREGISTER.    Theotimus  —  Wendila. 


321 


Udo  s.  Uto. 
Ulf  s.  Wolf. 
Ungria  76,  lO.   147,20.  186,15;   Un- 

garia    *104,  15.     Ungariae    gens 

*104, 15.  Ungarica  expeditio  148, 

1. 5.  186, 15.  —  Ungri  50,  i.  53,  lo. 

15.  54, 10—20.  55, 15.  56, 5.  *80,  i5. 

134, 1.  *153, 15.  174, 5.  Pannones 

148, 5,  Konige:  Stephanus  1.,  An- 

d/reas  1.,  Salemon,  Belo. 
Unni    archiepiscopus    Hammabur- 

gensis,  episcopus  Bremensis  54, 5. 

55,1-15.  68, 1.5.  59,10-25.  [220,1]. 

*249, 15.  *262,25. 
Unstrote    fliimen,    die    Unstrut,   I. 

Nbfl.  der  Saale,  7,  20. 
Unwauus  archiepiscopus  Hamma- 

burgensis,    episcopus  Bremensis 

107,  ic.  *i5.    108,  5.  10.    109,  5.  15. 

110,1-10.  111.  112,  J.  116.  118,5. 

119.  122, 15. 20.  132, 1.  268, 5;  Un- 

wan  109, 5.  116, 1. 
Uterna,  die  Otter,  r.  Nbb.  der  Sever, 

m.  unweit  Malstedt  (pr.  RB.  Stade, 

Kr.  Bremervorde),  16,  la. 
Uto,  Uotto,  Udo. 
Udo  (II.)  marchio,  Graf  von  Stade, 

Marlcgraf  der  sdcJiff.  Nordmark, 

192, 10.  193, 1;  Uto  [135, 15].  Uto- 

nis  comitatus  189, 5. 
Uto   satrapa  Sclavorum,   princeps 

Winulorum,  119, 20. 126, 1. 5.  Uotto 

126,  2t),  N.  b.     v.:  Mistiwoi;  S.: 

Gotescalcus. 
Utrecht  s.  Traiectum  Rheni. 

V, 

Valentinianus  (III.)  imperator  6, 15. 

Vdres  s.  Far. 

Vehne  s.  Finola. 

Veneciarum  episcopus:  Vitaiis. 

Verden  8.  Ferde. 

Vihorg  s.  Wiberg. 

s.  Victoris  corpus  [70, 15]. 

Viken  s.  Wig. 

Virgilius  s.  Maro. 

Vissula  fl.,  Na7ne  der  Weser  (falsch), 

5,  5 ;  vgl.  Wissula. 
Vitaiis  episcopus  Veneciarum,  von 

Torcello,  it.  Prov.  Venedig,  214, 10. 
s.  Vitus  martyr  70, 5;  s.  Viti  basilica 

extra  oppidum  (Bremen)  108, 10. 
Vulcanus  s.  011a. 

Adam  Bremensis. 


Vurm  rex  Danorum  s.  Hardecnuth 
Vurm. 

W. 

Waigri  Sclavi,  in  Ostholstein,  *74, 

10.    76,  10.  *15.    *103, 10.    162,20; 

Wagri  244,  25.  civitas:  Aldinburg 

maritima. 

Wal    episcopus    Ripensis    133,  10. 

167,  IS.  *228, 15.  230, 5. 
Walani  Sclavi  s.  Wilini. 
Walde  cortis,  Altenwalde,  pr.  MB. 

Stade,  Kr.  Lehe,  [188, 10]. 
Waldesmoor,   ?  das  Hochmoor  im 

pr.  RB.  Aurich,  16, 20. 
Wales  s.  Hiberuia. 
Waltbardus  archiepiscopus  Magde- 

burgensis  106,5.  122,20. 
Wandali  6, 5.  76, 1 ;  vgl  Winuli. 
Wanga   pagus  Fresiae,   in  Olden- 
hurg,  A.  Jever,  gegenilher  der  Insel 
Wangeroog,  *15, 25.  *239, 10. 
Waplinga  palus,  ?  Moorfldchen  an 
der  Wapel  (in  Oldenbu/rg,  m.  in 
die  Jade),  und  das  Lengnermoor, 
in  Oldenburg,  *16, 25.  *239, 15. 
Warnabi   Sclavi,    an   der   Warne. 

11, 1.  162,  20. 
Wecil,Wecilo  archiepiscopus  Mag- 
deburgensis  177,  is.  211, 1.  Br.: 
ErzhiscJiof  Anno  von  Koln;  Neffe: 
Bischof  Burchard  IL  von  Halber- 
stadt. 
Wego     episcopus    Aldenburgensis 

86,5. 
Welatabi    qui   et  Wilzi   dicuntur 

241,5. 
Welpus    dux    Bavariae,    Welf  IV, 

(I.)  V.  Bayern,  206, 10. 
Wemma  fl.,  dieWumme  in  den  pr. 
RB.  Liineburg  und  Stade,   bildet 
mit  der  Hamme  vereinigt  die  Le- 
sum  (zur  Weser) ^  16, 10. 
Wenzezlaus  (1.)  princeps  Boemiae 

*84, 5.  Br.:  Bugezlaus  (falsch). 
Wendila    matrona,     Stifterin    des 
Klosters  Reepsholt,  70, 10.  Scliw.: 
Reingerd. 
Wendila  insula,   Nordjiltland  n.  d. 
Limfjord  (dan.  Amter  Vendsyssel 
und  Thyland)   [223, 1].   227.  230, 
10.  *io-20.  23-2, 5.  [240,  lu].  242,15. 
267,  15;    vgl.  ludland,    Winland. 
Bischof e:  Magnus,  Albricus. 
21 


322 


M.  ADAM  BREMENSIS 


Wendilgart  virgo,  Stifterin  des 
Klosters  HeesUngen,  70,5.  V.: 
Haldb. 

Wermilani,  die  Bewohner  der  schwed. 
Landschaft  Wermland,  250,  5.  lo; 
Wirmilanorum  gens  158,  i ;  Wirm- 
lani,  Wirmilani  *158,  20. 

Weser  s,  Wirraha,  Wisara,  Wissula. 

Westphali  [5,  is]. 

Westragothia,  die  schwed.  Land- 
schaft Westergotland,  253,  lo ;  vgl. 
Gothia. 

Wiberg  civitas,  ddn.A.-Hst.  Viborg, 
230, 10.  *if.;  Wibergh  [223,  i].  Bi- 
schof:  Heribertus. 

Wichingi  piratae  238,  lo;  vgl.  Asco- 
manni. 

Widgerus,  Kdmpfer  filr  die  Bremer 
Kirche  im  Zweikampf  vor  der  Sy- 
node  zu  Trebur,  49,  5. 

Widichind  12, 15.  13, 15. 

Wieste  s.  Bicina. 

Wigcivitas  (falsch)  Nortmannorum, 
eh.  norweg.  Landschaft  Vihen,  zu 
beidenSeitendesSkager7'alc(Kristi- 
aniasundj,  267,  i'-;  Wigprovincia 
Nordmannorum  *2G7, 20. 

WigbertusepiscopusFerdensis51,i. 

Wigmodia  {Tragus), ivipr.EB.  Stade, 

14,  25.  3lt. 

Wildashusm,  Wildeshausen,  A.-ITst. 

in  Oldenbi/rg,  82, 15.  205,  20  (pre- 

positura);  Wildishusin  175, 15. 
Wildloch  lucus  Silvester,  beim  Wil- 

denlohs-Moor  im   A.  Oldenburg, 

16,  20. 
Wilini  Sclavi,   ?  im  Lande  Bellin 

bei  Fehrbellin,  pr.  RB.  Potsdam, 

Kr.   Osthamlland,  78,  i ;    Wilini 

vel  Walani  Sclavi  *78, 10. 
s.  Willebrordus  11,  i.  22, 10.  s.Wil- 

lebrordi    sepulcrum    13,  5;    Vita 

232, 1. 
s.  Willehadus  episcopus  Bremensis 

3, 15.  12.  13,  1-10.  15, 5-25.  16, 1. 

17, 10-20.  60, 10.  127, 1.  139, 10.15. 

141,1.   150,10.  277,5.   278,20.   s. 

Willehadi  capella  108, 10;  corpus 

25, 1. 5.  36,  P.  10.  150, 10;  preposi- 

tura    150,10;    Vita  13,  15.    25,  i; 

vgl.  17,  20 ;  Vita  et  miracula  36, 15. 
Willeliarius  s.  Willericus. 


Willehelmus,  Willelmus. 
Willehelmus  episcopus  Traiectensis 

177,20. 
Willelmus  episcopus Roschildensis, 

Selandensis  [222].  [223, 5].  231,  i. 

*^33,  25. 

Willelmus  Bastardus,  Wilhelm  der 
Eroberer,  115,  1;  Willehelmus 
197, 1.  198, 10;  vgl.  Bastardus. 

Willericus  episcopus  Bremensis  17, 
25.  18, 1.  19, 5.  23, 1.  5.  24,  15.  20. 
25,10—20.  26,5.  [36, 10];  genannt 
Willeharius  [17,  25[. 

Wilzi  Sclavi  75, 5.  81,  1.  241, 1.  5. 
245, 1 ;  Wilzi  Sclavi  vel  Leuticii 
*77, 10.  79, 1.  165,  5  ;  vgl  Leutici, 
Welatabi.  Wtlzi:  Chizzini,  Cir- 
cipani,  Tholosantes,  Retharii. 

Wilzi  (angehlich)  ein  Name  der 
Wizzi  *248,  15. 

Wimarcha.  nach  Hodenberg,  Die 
Diozese  Bremen  J,  42  f.  bei  Alirens- 
ivohlde,  pr.  RB.   und  Kr.  Stade, 

16,5. 

WinifridusAnglus,5owi/a^,10,20.11. 
Winland  insula,  ^meWZ:a,  275, 15. [20]. 
Winlandensis  terra,  ?  dan.  A.  Vend- 

syssel,  *110,  If";  vgl.  Wendila  in- 
sula,    dux:  Toki. 
Wintherus,  erwdhlter  Erzbischof  von 

Magdeburg,  141, 1. 
Winuli  Sclavi,   einst  Wandali  ge- 
nannt (falsch),   76,  1.  81, 1.  83, 1. 

102, 5.  *io.    109,1.   125,15.    126,5. 

133,1.     137,  10.    165,  1.    241,  20. 

Fiirsten:    Mysthvoi,    Mizzidrog, 

Gneus,  Anatrog,   Uto. 
Wirmilani  s.  Wermilani. 
Wirraha  fl.,   die  Weser,  5, 10.  14,  25. 

16, 10. 15.  93,10.   [136,1].  *238, 15. 

*239, 15.  Wirrahae  ostia  *16,  25. 

*239,  15;  ostium  [136, 1].   276, 10. 

flumen  (absolut)  123,5;  vgl.l^i- 

sara,  Wissula. 
Wirziburgensis,  ronWilrzburg,  bayr. 

RB.  JJnterfranken,  episcopus  188, 

15;  episcopatus  188,  15. 
Wisara  fl.,  die  Weser,  5, 5  (qui  nunc 

Vissula  vel  Wirraha  nuncupatur). 

10;  Wisera  |276, 10];  vgl.  Wirraha. 
Wispircon,    bei   Eichede,  pr.  RB. 

Schlesivig,  Kr.  Stormarn,  73, 15. 
Wissebroch,  ?  Moorfldche  bei  Reith, 

pr.  RB.  und  Kr.  Stade,  16, 10. 


NAMENEEGISTER.    Wendilgart  —  Zuentina. 


323 


Wissula  fl.,  die  Weser,  140,15;  vgl. 

Vissula. 
Witmariis  doctor,  Korveyer  Monch, 

22,5. 
Wizzi,  lateinisch  Alani  vel  Albani, 

die  Wes',  ein  Siamm  der  Ostfinnen, 

242, 5.  248, 1. 5. 
Wodan  deus  Sueonum  258.  259, 5. 
Wolf  dux  Angliae  114,5.    115,1.5. 

134,5;    Ulf   *154, 20.    soror   eius 

114,10.    115,5.  *154,2o.   *155, 10. 

Gem.:   Margareta   (Estred);    S.: 

Bern,     Oshern,     Suein    (Svend 

Estridsen);  Schw.:  Gythe. 
Wolf  s.  Ganuz  Wolf. 
Wolfredus  quidam  veniens  ex  An- 

glia  in  Suediam  92, 5— 15. 
Wolfridus       quidam       advocatus 

*140, 10. 
Wormacia,      Wormatia      civitas, 

Worms,   hess.  RB.  Bheinhessen, 

*33, 15.  *50, 20. 
Wuljhildis  soror  Magni  (I.)  regis 

Nortmannorum     136,  2o.     Gem.: 

Herzog  Ordulf  von  Sachsen. 


Wiimme  s.  Wemma. 

Wurm    rex   Danorum    57,  i5;    vgl. 

Hardecnudth  Worm.  S.:  Harol- 

dus  (Blauzdhn). 


Xerses  172,  i. 


X. 


Y  s,  I. 


Z. 

Zeitz  s.  Ciscia. 

Zuentifeld  orientalis  campus,  Ge- 
hiet  zwischen  der  Schwale,  der 
Tensfelder  Au,  dem  Floner  See, 
um  Bornhoved,  pr.  BB.  Schleswig, 
Kr.  Segeherg,  74,  5. 

Zuentina  fl. ,  die  Schwentine,  aus 
dem  Ploner  See,  m.  hei  Dietrichs- 
dorf  (pr.  BB.  Schleswig,  Kr.  Kiel- 
Land)  in  die  Kieler  Bucht,  74, 

5.  *15. 


21* 


WORT-  UND  SACHREGISTER. 


Die  grofieren  Zahlen  bezeichnen  die  Seiten,  die  kleineren  die  Funferreihe  der  Zeilen, 

ZuT  weiteren  ZeichenerJcldrung  vgl.  S.  289. 


abba  38,10.  42,  lo.     abbate  47,  i. 

abbatem  249,5,   abbates  *111,20. 

abbatia  151,  i.  171,  lo. 
abdicare  christianitatem  87, 5.  lO. 
absconse  *107,i5.  *130,20. 
absida  146, 15. 
absolvere,   vom  JcircJilichen  JBanne 

losen,  94,  lo.     absolutio  reconci- 

liationis  *158, 15.    absolutum  iu- 

dicium  145,  i. 
abuti  legibus  (=  uti?)  8,5.   abuti, 

mi/Shrauchen,  233, 15. 
acephalus,  eine  Art  Ketser,  156,1. 

*25. 

Actus  s.  Ansgarius.  vitae  actuum- 
que  (Willehadi)  liber  17,20. 

adiutor,  im  Bistum,  46,  lo.  50, 5. 
61,1;  vgl.  coadiutor.  adiutor  in 
oportunitatibus  253,  lo.  adiu- 
toriuin  7, 10.  24,  i.  46, 25.  58,  i. 
*65,20. 

adoptare  in  filium  26, 15 ;  in  mili- 
tem,  milites  179,15.  186,10. 

adulari  181,15.212,15.  adulatione 
carpere  143,  i.  adulationes  212, 
15.  adulator  *208, 25.  adulatores 
178,15.  181,5.  182,5.  192,15.207, 

25.   213,5. 

advocatus,  Vogt,   *132, 20.  *140,20. 

aemuli  3,5.  182,1.  190,25;  vgl.  in- 
vidi.  aemula  sceptri  Constanti- 
nopolitani  80,  lO;  Britannicae 
Lundonae  *234, 20.  aemulus  vir- 
tutis  26,  20.  aemulari  89,  10. 
aemulatio  188,20;  operis  132, 10 ; 
partium  108, 20.  aemulatione 
lassare  174, 1. 

aequinoctium  veruale  *260, 20;  vgl. 
solstitium. 


aequivocus,  gleiehnamig,  38,  10 ; 
vgl.  cognominis. 

Aestimo  faciente  ea  causa  85,  1. 
sicut  aestimo  122, 15.  ut  aestimo 
207, 20  ;  vgl.  causa,  credo. 

aestus  maris,  die  Gezeiten  [279, 1. 
5];  vgl.  fluctuatio. 

affinitas  conubii  99,10. 

affirmare  86, 10.  179,  1.  213,  15. 
Affirmant  autem  Dani  240,  5. 
cum  tamen  affirment  215,  1. 
omnes  autem  affirmant  101,  1. 
Paulus  in  Historia  Longobardo- 
rum  affirmat  *266,  10.  Sunt 
autem  qui  affirmant  88, 10 ;  vgl. 
alii,  aliqui,  asserere. 

agere :  pertinatius  agentes  35, 10. 
superbius  agentem  84, 1.  201, 5. 
fiducialiter  agebant  in  nomine 
Domini  99,1.  libera  agebant  in 
his,  quae  ad  Deum  pertinent 
163,  1.  ut  de  publicis  rebus 
absque  eius  consilio  nihil  agere- 
tur  173, 10.  extra  quorum  sen- 
tenciam  de  publicis  rebus  nihil 
agi  lex  est  245,  1 ;  s.  curam 
agere. 

agger  Bremensis  oppidi  108, 15 ; 
vgl.  murus,  vallum. 

agnus  paschalis  141,5. 

agones,  GlaubensJcdmpfe,  254,  15. 
agonia,  TodesJcampf,  212,5.  ago- 
nizare  11, 15. 

ad  aleas  ludere  182, 15. 

alii,  einipe  (=  aliqui),  211,1;  an- 
dere,  hdnflg.  et  alia  35, 10.  39, 10. 
88,15.  143,5.  201,5.  202,15.  212, 1. 
[222, 5].  254, 10.  et  alia  alibi 
70, 10.    et  alios  alibi  164,  5.     et 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    abba  —  arbitri. 


325 


alia  multa  135,  lo.  170,  20.  25. 
[187,20].  265, 10.  Et  alia  plurima 
160,10-  Item  alia  [222,5].  Et 
reliqua  *161,25,  alii  et  alii  52,20. 
quamvis  sint  et  alia,  quae  122, 15. 
Alii  dicunt  98, 5.  *274, 15.    Alii 

dicunt ,  quidam  vero . 

Sunt  alii  121, 10.  Dicunt  alii 
*266,  15.  Haec  aliqui  confir- 
mant,  a;lii  —  —  96,  15.  aliis 
criminantibus,  aliis  recte  fac- 
tum astruentibus ,  nos 

28,  5.  ab  aliis  comperi,  rex 
tacuit  99,5.  ab  aliis  traditur 
54, 1.  quern  alii  —  —  nuncu- 
pant  [17,  25].     ab   aliis   scriptis 

mutuavimus   24,  10.     alii 

scriptorum  10,  25;  vgl.  aliqui, 
affirmare,  asserere. 

alimonia  46, 1. 

aliquandiu,  eine  Zeit  lang,  273, 10; 
vgl.  diu. 

Aliqui  —  —  arbitrautur.  Nos 
vero  32,10.   Dicunt  aliqui  89, 15. 

247, 1.  Narrant  eum  aliqui , 

omnes  autem  100,20.  101,1;  vgl. 
alii,  affirmare,  asserere. 

alleluia  280, 5.  Hebreum  all.  *280, 20 . 

alpes  250,10.  251, 1.  266, 1. 

altare  26, 1.  30,5.  87,20.  42,5.  54, 10. 
60,5.  *127, 15.  140,20.  146,15. 
173,5.  184,10.  189,20.  [190, 1]. 
192,20.  193,10.  210,15.  264,20. 

alteri  (Plural)  142,5.  177, 15.  278, 1. 
altero  =  alteri  114, 10. 

ambire  beneficium  186,20;  civitati 
murum,  die  Stadt  mit  einer 
Mauer  umgeben,  *  128,20;  vgl. 
circumdare.  ambitio  bonorum 
213,1.  ambitus  gloriae  200,5. 
ambitu  circuire  263, 10. 

ambulare  caute  erga  principes 
205,10;  per  raare  172,1. 

amnis  (dbsolut)  die  Elbe,  126,5. 

amphorae,  Begrdbnisurnen,  *265, 20. 

anathematis  gladium  41,5.  94,5. 
186,5;  i^Z.excommunicatio.  ana- 
thematizare  122, 10. 

an  oil  la,   Unfreie,  8,5. 

angeli  104, 5.  141, 10.  182, 1.  209, 1. 

Annales  cesarum  41, 10 ;  vgl.  Histo- 
ria  Francorum. 

anniversarii  dies,  der  Bremer  Erz- 
Mschofe,  [217, 1]. 


annona  solita  131,5. 

annullare  precepta  49, 1. 

annunciare  publice ,  constanter 
verbum  Dei  *163,  20.  236,  25. 
237, 1 ;  vgl.  euangelizare,  predi- 
care.     annuntiatio  s.  Maria. 

antecessores  1, 10. 70,i.  71,1. 5.  ante- 
decessor,  276,  5 ;  vgl.  decessores, 
predecessores. 

Antichristus  117, 15. 

antiphona  [217, 20]. 

antiqui,  die  Bremer  zur  Zeit  Lievi- 
zos  I.,  94, 1.  antiqui  [Romani], 
die  alien  Romer,  248, 15 ;  s.  Ro- 
mani. antiqui  auctores  250, 10 ; 
sancti  44, 1.  antiquitas  6,  10. 
7,1.  86, 1.  272,  5.  antiqua  mira- 
cula  35,10. 

antistes,  Biscliof,  30,15.  34, 1. 140,15. 

anuli  inpressio  17, 1. 

apex  episcopalis,  bischofliche  WiXr- 
de,  Amt,  178, 10.  apices,  Briefe, 
273, 15. 

apologus,  Yerteidigung,  122, 1. 

apostoli  142, 5. 10.  apostolica  aucto- 
ritas  23,10.  33, 1.  64, 10.  175,5. 
[222,1.5].  [225,20];  benedictio 
*160,20.  [221,25];  sedes  11,5. 
33,5.  49,1.  66,20.  69,10.  *106,i5. 
*128,15.  143,10.  148,10.  160,5.15. 
*161,20.  175,5.  [216,15].  [221, 
20.  25].  [222,  10].  [225,  20] ;  vgl. 
Romana  sedes.  apostolicus  156, 
15.  172,  10.  [226,  5].  aposto- 
lorum  (Petri  et  Pauli)  natales 
108, 5 ;  urbs  s.  Roma,  aposto- 
lus s.  Paulus  apostolus. 

apparuit  hoc  (als  Satzanfang) 
200,20.  [225,15];  vgl.  240,1. 

apri  [185,  5. 10]. 

aquilo,  Himmelsriclitung,  Norden, 
ofter ;  das  Gebiet,  die  Lander 
des  Nordens,  [226, 5].  269,  15. 
aquilonis  gentes  252, 10 ;  insulae 
226,10;  populi  60,20.  167,15; 
reges  111,  10.  134,1.  151,15;  reg- 
na  250, 1.  aquilonales  episcopi 
[221, 15] ;  s.  arctica  plaga,  sep- 
tentrio.  aquilonales  insulae  (?) 
*230, 15. 

arbitri  212,15.  arbitror  79,5,  172,1. 
178,5.  209,5.  248,15.  264,20;  ut 
arbitror   20,5.    111,10.   *164,20; 


326 


M.  ADAM  BREMENSIS 


volupe  arbitror  79, 5.  arbitramur 
44,10.  75,10.  157,10.   arbitrautur 

272, 1.    Meo  arbitratu im- 

pium  est  59,  lo.  15. 

arbor  frugifera  8, 20;  maxima, 
beim  Tempel  in  tfpsdla,  *257, 15. 
*258, 10.  arbores,  des  Hains  zu 
Upsala,  260,  i.  arboribus  fron- 
dosis  venerationem  exhibere 
9,10.  Sirbor  nuWsi,  auf  Helgoland, 
231, 15.  ad  arborem  devincire 
mortuos  286,  lo. 

archiepiscopus  hdufig.  archiepi- 
scopalis  mos  156,  lO ;  potentia 
161,5.  [219,10.15]. 

archimandrita  107, 5. 

archipresul  [135,  lo].  186,  lO ;  s.  pre- 
sul. 

archivum  *128, 15. 

arctica  plaga  *262, 20.  arctoa  gens 
215,10;  plaga  265,5.  arctoi  po- 
puli  282,5;  vgl.  aquilo,  sep ten- 
trio. 

arcus  ecclesiae,  in  Bremen,  140, 6. 

argentum   s.  libra,  solidi. 

arma  3, 20.  63, 1.  87, 10.  102,1.  126,5. 
176, 10.  arma  patria  9, 1.  Sa- 
xonia  viris,  armis  et  frugibus 
inclita  4, 15.  Hammaburg  —  — 
olim  viris  et  armis  potens  73, 1. 

provintia armata  viris,  opu- 

lenta  frugibus  divesque  merci- 
bus  234, 10.  regio  armis,  viris 
et  frugibus  opulentissima  76,5. 
Populi  Sueonum  —  —  viribus 
et  armis  egregii   252, 15.     Saxo- 

nes et  armis  et  fide  victi 

14,15;  vgl.  vi  et  armis.  —  per 
arma  iurare  39, 10.  arma  tumu- 
lare  cum  homine  *265, 15.  arma- 
torum  multitudo  121,1.  179,20. 

aromatum  fumus  170,  20. 

ars  (historiae)  218,25;  vgl.  magica 
ars.  multarum  artium  sup- 
pellectile  144,5;  homines  178,15; 
callere  ingenio  *178, 20. 

assentiri  47, 1. 

asserere  87, 10.  52,5.  66,10.109,15. 
[190,5].  *200,25.  202,15.  262,10. 
Asserunt  alii  206,20.  Asserunt 
tamen  aliqui  212, 15.  Asserunt 
etiam  periti  locorum  242,  10. 
quamvis  alii  —  —  asserant 
10,25.  11,1.    Sunt  alii  qui  asse- 


rant 121,  10.  assertio  christia- 
nitatis  96,1;  vgl  alii,  aliqui, 
affirmare. 

assumere  in  sedem  apostolicam 
*128,15;  vgl.eMgere.  ass.deBre- 
meusi  choro  261,25;  uxores  et 
concubinas  153, 10.  assumpti  epi- 
scopi  a  rege  vel  populo  269, 10. 

atleta  22, 1.  31,20.  59, 10. 

atteudo:  non  attendens  miser,  quod 
159, 15.  Nee  attendunt  miseri, 
quam  magnum  166, 10.  somnia 
attendere  210, 15. 

attrahere  christianitati  *267, 15. 

auctoritas,  Quelle,  3, 10.  auctorita- 
tem  prebere  167,20.  230, 10 ;  vgl. 
apostolica  auctoritas,  circum- 
scriptio,  donatio. 

Auerochsen  s.  bisontes. 

augures  1 1 7, 15.  244, 5.  auguria 
101,1.  182,10. 

aula  regia,  Hof  des  Konigs,  199, 20 ; 
vgl.  curia,     aulici  147, 15. 

aurea  mediocritas  150,5;  secula 
182,5.  190,  25;  vasa  278, 10.  auri 
marcae  *127, 15;  massa  *196, 15; 
pondus  ingens  91, 5.  auro  pa- 
ratum  simulacrum  78,  5.  ex  auro 
paratum  templuai  258, 1.  aurum 
obrizum  *178,  20 ;  plurimum,  auf 
Seeland ,  233, 10 ;  in  Kurland, 
244,1;  vgl.  libra. 

auspicia  182, 15.  auspicia  et  sortes 
8, 15.     auspicium  equorum  8,  30. 

avium  prognostica  101, 1;  voces 
et  volatus  8, 25. 

axis  (feminin.)  septentrionis,  der 
Nordpol,  277,5. 

azima,  Fest  der  ungesduerten  Brote, 
Ostern,  140,15.  141,5. 


baculum    episcopale    130,5;    vgl. 

cambutta,  ferula,  virga. 
balnea  *209,20.  217, 10. 
baltei   modus,    danach   der   sinus 

Balticus  genannt,  238,5. 
baptisma  286, 15.    baptismus  14, 10. 

31,  15.     32,  1.     57,  20.     *104,  20. 

*112, 15.  236,15.  264,20.    bapti- 

zare    12,  5.    13, 15.    21, 10.   24, 15. 

63,  15.     65, 10.    97.    98.    *104, 20. 

119,5.  155,10.   n94,i5.   *232,20. 

268,5. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    arbor  -  capitolii.         327 


barbari  15,15.  21,20.  24,  i.  37,  i. 
41,  5.  53,  5.  79,  5.  85,  15.  87,  i. 
92,  5.  15.  96,  1.  103,  5.  Ill,  20. 
118, 15.  122, 15.  134, 15.  [187,  lo]. 
138,  5.  156,  10.  159,  5.  161,  lo. 
198,5.  199,15.  [224,10].  233,15. 
236,  10.  243,  5.  246,  15.  249,  i. 
*252,  20.  254,  5. 10.  264,  20.  270, 1. 
271,  5.  275,  1.  barbara  gens 
(Fresones)  184,20;  in  Sigtuna, 
(222,  20].  barbarae  gentes  58, 15. 
125,10.  174,5.  [220,10].  238,5. 
242, 10 ;  nationes  22,  25.  199,  5. 
barbari  Dani  *240, 15 ;  termini 
66,20.  barbarica  crudelitas  21, 
15;  excursio  59,  i;  incursio  35, 
15;  infestacio  18,15;  supersticio 
262,  5;  vastacio  47,  5.  51,  10. 
barbaiice  (ddnisch)  [136,  20]. 
barbarici  incursus  168, 10.  bar- 
baries  40, 10.  117, 10.  barbaro- 
rum  excursio  53,  5;  irruptio 
42,15.  barbarum  frendere  280,5. 
barbarus  233,  20.  Barbarum 
mare  s.  im  Namert register. 

barbatae  mulieres  266, 1. 

basilica  17,15.  25,15.  37,20.  46,10. 
51,15.  55,1.  108,10.  124,5.  129,5. 
132,10.  140,20.  145,  25.  146,15. 
215,1;  s.  s.  Mariae,  s.  Mykaelis, 
s.  Petri,  s.  Viti  basilica;  vgl.  ca- 
pella,  oratorium. 

benedictio,  (bischoflicher)  Segen, 
142,10.  [220,20].  [221,10].  bene- 
dictio sacrorum  ordinum  264,20; 
apostolica  *160, 20.  [221,25]. 

beneficia,  gute  Taten,  150, 1.  184, 5. 
beneficium,  Wohltat,  1,5.  109,1. 
156,  1.  161,  15.  201,  16.  bene- 
ficium, LeJien,  21,  10.  154,  5. 
186, 20.  192, 5.  benefacere  98, 10. 
178,5. 

bibliotheca  sacra,  die  Bihel,  281,5; 
vgl.  Scriptura.  bibliotheca  in 
Hammaburg  collecta  27, 5 ;  vgl. 
libri. 

bipennis  122,10. 

bisontes,  Auerochsen,  267,1. 

bizautii  *178,  25. 

boreales  gentes  20,5.  65,5;  natio- 
nes 162, 1 ;  Saxoniae  partes  12, 
10;  vgl.  aquilo,  septentrio. 

bubali,  Biiffel,  267,1. 

bubones,  Uhus,  210,15. 


caballi  187, 1. 

calamo  dulci  prosequi  36, 20.     ca- 

lamo    scribere    176,15;    pleniori 

proponere  238, 1.     calamum  diri- 

gere  81,10;  vgl.  stilus, 
calices  aurei  [187,15]. 
calumpnia    143,  20.       calumpniae 

50,10.  184,1. 
cambuta   pastoralis    127,15;    vgl. 

baculum,  ferula,  virga. 
camerae     septem     in    turri,     auf 

der  Bremer  Stadtmauer,  131,  15. 

145,  25. 

campestres  Scitae  *245,  20.  cam- 
pestria,  Heide,  freies  Feld,  137,15. 

campio,  Kdmpe,  74, 5;  vgl.  duellum. 

cancelli,  eine  netzformig  verzierte 
Wandfldche  (?),  131,10. 

cancri  signum  271,10. 

candelabra,  Leuchter,  187, 15.  [20]. 

canes,  bei  den  Amhronen,  248,  6; 
ecclesiam  violantes,  in  Bremen, 
210,10;  magnitudinem  solitam 
excedentes,  auf  der  Fabelinsel, 
278,15;  suspensi  in  luco,  bei 
TJpsala,  260,5.  inter  duos  canes 
suspendi  149,5. 10.  c^nis,  Bezeich- 
nung  fur  einen  Slaven,  *102, 15. 

canones  203, 15.  *255, 15.  canonum 
decreta  30, 10.  175, 5.  canonica 
regula  [69, 15.20].  108,5;  conver- 
satio  109, 20.  canonice  iudicare 
[222,5];  vivere  139, 10.  163, 10. 
canonici  108,5.  *123, 20.  131,1. 
*132,  20.  cauonicus  1, 1.  *89, 15. 
canonicus  habitus  35,15;  ordo 
15, 10. 

cantilena  244,10.     cantor  [217,20]. 

capella,  eine  Jcleine  Kirche,  108,10; 
vgl.  basilica,  oratorium.  capel- 
lula  53,10.  capella,  die  Hof- 
geistlichkeit  Adalberts,  [226,  6]. 
capellanus  *4, 20.  17,5.  27, 10. 
55,5.  128,10.  133,10.  177, 10.  *192, 

20.  25. 

capitalis  pena  251,15;  sententia 
*234,15.     capitalibus  *237,15. 

capitaneus  *276, 20. 

capitulum  habere,  eine  Versamm- 
lung  des  Domkapitels  halten,  *214, 
15.20.  capitulum  Rhabani,  ein 
SchriffstiicJc,  28, 10. 

capitolii  arx  190, 25.  celestis  pa- 
triae capitolium  60, 1. 


328 


M.  ADAM  BREMENSIS 


cappa,   ein  priesterliches    Gewand, 

[187,20]. 
captivi  37,  i.  38, 25.  42,  i.  44, 15. 20. 

93,  15.     169,  1.    286,  20.    247,  1. 

248, 1.    *254,  25.      captivus    9, 1. 

135,5.  190,20.    captivitas  103,5. 

195, 1.  [218, 1]. 
carbasa  240, 15 ;  vgl  classis,  naves, 

remigare,  vela, 
cassare  privilegia  49, 1. 
castorum  pelles,  Biherfelle,  251, 10. 
castella   179,25.  180,5.  187,1.     ca- 

stellum     169,5.    170,1.      castra 

185, 1.   192, 1.     castrum    169, 10. 

195, 1.    castrum  nobile,  zu  Ham- 
burg, 132,1. 
casula,    ein  priesterliches  Gewand, 

[187,20]. 

cathecismus    christiauae   fidei   21, 
5.10. 

cathedra,  Biscliofssitz,   23, 1.   31,5. 
45,20.   61,15.   66,10.  83,1.  106,5. 
116,5.    128,15.    [216,15].      cath. 
episcopaiis    14,  25 ;    pontificalis 
26,  20. 
causa:   ea  forte  causa  reor  47, 10. 
15.    credo  ea  significante   causa 
78, 5 ;  vgl.  Aestimo,  credo, 
celestes,   die  Gotter,  8,15.    celeste 
imperium  116,15;  regnum  26,20. 
celestia  meditari  2, 15.    celestia 
azima    140,  15.      celestis    gloria 
37, 10 ;  ignis  85, 10 ;  patria  60, 1 ; 
requies  138, 15 ;  rex  152, 10 ;  spon- 
sus  36,1.    celitus  1, 1.  19, 15.  47, 
15.      in    celo    reposita    premia 
164, 10 ;    scripta  nomina  *163,  25. 
celorum   pascha  141,5.     de  celo 
sonare    182,5;     vgl    capitolium, 
sponsus,  superi. 
cella  18, 15.  23, 10. 
cellariuni,    Vorratsraum,  -hammer, 
146,  5. 

cena     dominica,    Grilndonnerstaq, 

140, 10.  ^' 

cenobium,   Klosfer,   21,1.5.   29, 10. 

38,5.   45,15.   70,1.  *92,20.  126,5. 

163,10.  171,10.  188,1. 
cenodoxia,     RuJimsucht,    144,  20; 

vana  gloria  179,15.  251, 10 ;   vgl 

gloria, 
census,     Zins,     Abgahe,      14,  10 

184,20. 
cepit   (=    institit,   non   cessavit?) 


91, 1 ;  vgl  incepit.  -  ceptum,  Be- 
gmnen,  262, 10. 
cerata  tunica  96,5. 
ceruleus,  griln,  274, 10. 
cervi  [185,  5.  10]. 
cervical,    ein  KopfJcissen  (?),   eine 

Kopfbedeckung  (?),  54, 1. 
cesar,  der  Herrscher  (Konig,  Kaiser) 
von  Deutschland,  QQ,  25.  cesarum 
Annales  41, 10.  cesar:  Ludwiq 
d.  Fromme  22, 20.  23, 5. 15.  26, 15^; 
Ludwig  d.  Deutsche  30, 10. 15.  31  5' 
32,  20.  *33, 15.  38, 10. 15.  39,  \o 
40, 5.  44, 10 ;  Otto  I.  69, 15.  227, 5. 
228,5;  OUo  III  95, 10.  96,  i; 
Hemnch  11. 109, 1. 10 ;  Konrad  IL 
116,  15.  123,  5.  125,  15.  127,  15- 
Hemrich  III.  *29, 15.  134, 15.  I42' 
10.  147.  149,1.5.  161,10.  171,1! 
173,10.  174,1.10.  175,1.  189, 1. 
[200,20];  Heinrich  IV.  206,5; 
vgl  Annales. 
cessat  episcopatus  18,5;    vol  108 

20.  117,5.  *123,25. 
cete,   Walfische,  265,10. 
chaos  277,15. 
chirographum  *128, 15. 
chorus,    der   der   GeistUchkeit   vor- 
behaltene  Tell  der  Kirche,  107  5 
129,10.  215,1.   [216,25].     chorus, 
die  Gesamtheit  der  Kanoniker,  55  5 
61,5.  107,10.  128,1.  133,10.  261, 
15.    chorus  castitatis,  die  Nonnen 
eines  Klosters,  36, 1.     chonis,  eine 
Sdngerschar,  [218, 1]. 
chrismale,    Gefd/3  zur  Aufbewah- 

rung  des  Salbols,  [187,  loj. 
christiani  12, 15.  27, 15.  35,  5. 10.  40. 
42,20.   43,5.   44,20.    47, 15.  56, 1. 
83,10.    90,15.   91,1.    94,10.    95,5. 
96, 1.  103, 10.  1-26, 10.  138. 1.  159, 5. 
193,15.   244,15.   246,5.10.   253,5. 
260, 15.  286.     aliquis  christiauo- 
rum  260,5.     christian  us  adjekti- 
visch:  christianus  esse  98, 1.  100, 
20.  118,15.  [137,10].  255,5.   chri- 
stianum  reddere,  christianus  fieri 
31,10.   35,1.  121,5.  *195,20.  264, 
20.    christianus  permanere  86,5. 
christiani  captivi  38,25;  indices 
102, 1.     male   chri.stianus   126, 1. 
christianissimus   *95, 15.   [99, 10]. 
119,1.  121,1.  155,5.  197,10.  *259, 
15.  265,  5.    Christiana  fides  10, 15. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    cappa  —  commerciorum.     329 


12,15.  21,5.20.  37,5.  71,5.10.  86, 
10.  96,20.  122,5.  162,20.  *178,i5. 
199,  5.  [220,  5].  254,  lo.  262,  i; 
s.  fides ;  chr.  religio  9, 20.  10, 20. 
59,5.  75,15.  117,20.  133,5.  162, 
15.  252,  10.  christianitas  2,  5. 
27,15.  35,1.  44,20.  47,15.  53,  5. 
10.  56,1.10.  57,20.  63,15.  65, 10. 
81,5.  83,5.  85,1.  87,1.5.  88,5. 
96,1.   97,5.  98,[i].i5.   99,1.  100, 

5.20.      101,1.  5.  *20.     103,  1.  5.  *15. 

105,  1.  118,5.15.  126,10.  133,5. 
134,  5.  159,15.  161,  10.  162,  15. 
163,20.  165,20.  166,5.10.  175,5. 
193,5.  198.  236,20.  256,5.  259, 10. 
262,15.  264,10.  *267, 15.  269, 10. 
15.  273,1.  274,15.  279,20.  chri- 
stianitatis  norma  159,15;  tituius 
79,10.  243,15. 

christicolae  34,15.  84, 1. 

cimilia  b.  Remigii  [25, 10]. 

circumdare  murum  civitati  129,5; 
metropolem  muro  132, 10 ;  vgl. 
ambire. 

circumscriptionis  auctoritas  16, 25. 

cyroteca,  Handschuh,  *83, 15. 

cives  7,  25.  41, 5.  54,  20.  103, 5. 
119,  15.  *132, 20.  204,1.25.  civi- 
lis  victoria  Sillae  204, 10.  civi- 
tas  Dei  190, 25.  civitates  quas 
Europa  claudit  79,  lO;  Gothorum 
262, 15  ;  in  ludland  2'28, 5 ;  Saxo- 
niae  omnes  93,  25;  Sclavorum 
104,  5.  194, 1.  civitates  in  Bane- 
mark:  Arhusin,  Lundona,  Odan- 
sue,  Ripa,  Roscald,  Sleswicli, 
Wihergh;  in  Deuischland :  Bre- 
men, Goslar,  Hamburg,  Magad- 
hurc,  Traiectum  (Maastricht) ;  in 
England:  Rutubi;  auf  Island: 
Scaldhoh;  in  Norzcegen:  Tron- 
demnis,  Wig  (falsch) ;  auf  den  Ork- 
neyinseln:  Blascona;  in  Schtve- 
den:  Birca,  Halsingland  (falsch), 
Scarane,  Sictona;  im  Slaven- 
lande:  Aldinburg  maritima,  Di- 
mine,  lumne,  Liubice,  Magno- 
polis  (Michilinburc),  Basispurg, 
Rethre 

classis  160, 10.  134, 20.  135,  20.  *137, 
20.  152, 1 ;  vgl.  carbasa,  naves, 
remigare,  vela. 

claustrum  27,  5.  [90,  5].  *107, 15. 
*123,  25.    130,  15.    131,  5.  10.  *20. 


139,1.10.  146,1.  156,15.^20.  189, 

20.  282, 1.    claustralis  disciplina 

129, 1. 
clementer  ut  omnes  susceptus*194, 

15.     A  quo  etiam  clementissime 

susceptus  ut  omnes  198, 15. 
clerici    130,  I5.*i5.    131,20.    146,5. 

*173, 15.    192,15.   193,15.    197,5. 

199,1.204,1.213,15.231,1.    cle- 

ricus   30, 20.    173, 10.     clerus   25, 

10.    37,  25.    54,  10.   55,  5.    103,  5. 

108,1.  119,15.  123,5.  130,10.  170, 

10.  177,15.  282,20. 
clientela  [225, 10].     clyentes  128,1. 
coadiutores    predicationis    133, 10 ; 

vgl.  adiutor. 
cognatus,    Schwager,   Bruder    der 

Gattin,  137, 1 ;  Gemahl  der  Schwe- 

ster  *155, 15. 
cognomen    101,  1.    197,  1.      cogno- 

mentum  10,20.68,1.119,10.130,1. 

cognominis,  gleichnamig,  [224,5]. 

*255, 10 ;  vgl.  aequivocus. 
cognotissimus    61,  5;     vgl.   211,  30, 

N.c. 
coheredes  Christi  37, 15. 
collaudare  *29, 15. 
collega  148, 10. 
coloni   7,15.    15,1.     colonia  Saxo- 

num  57, 1.  63, 1. 
columpnae    ecclesiae,   in   Bremen, 

140, 5. 
comes,  Graf  30,  20.  41, 1.  92, 15.  *20. 

*93,25.   *111,20.    114,5.10.  138,10. 

147,1.  149,1.5.  *154,15.  186,10. 
20.  187,5.  189,15;  Begleder,  ofter ; 
vgl.  comitatus,  palatinus  comes. 

cometa  (feminin.)  d.J.  1066:  196, 1. 

comitatus,  Grafschaft,  149,1.  171, 
10.  188, 15.  20.  189,  5. 10.  192,  5 ; 
Begleitung,^l,i.  69,5.  136,15. 

commemorari  (=  commemorare) 
180,  30,  N.  q. 

commendare,  anempfehlen ,  24,  5. 
32,5.  35,5.  46,10.  58,1.  64,15. 
140,10.211,10.277,5;  se  commen- 
dare *H2, 20.  157,1.214,1;  anver- 
trauen,  iibergcben,  18,  15.  20,  1. 
23,5.  67,20.  156,1.  *268,15;  bei- 
setzen,  37, 20.  55, 1.  commenda- 
tio  scripti  281, 10. 

commerciorum  necessitates ,  in 
Birca,  58,  25 ;  vgl.  merces,  nego- 
tiatores. 


330 


M.  ADAM  BREMENSIS 


commilitones  11,  15. 

compascuus  ager  5,  i. 

compendio  historico  dicere  75, 10, 
per  compendium  dicere  238,  i. 

componere,  hil/Sen,  cum  vitae 
damno,  8,5;  voluntates  32,20. 
heilegen,  85,5.  148,5;  ordnen,  131, 
5.  omnibus  bene  compositis  107, 
5.     compositio,  Bu/3e,  *139, 20. 

compotus  s.  computus. 

comprovintiales  169, 15. 

compunctionis  lamenta  [218,15.]; 
genera  234,5. 

computus  a  Corbeia  delatus  38,  5. 
46, 15.  51, 20 ;  vgl.  55, 5.  compu- 
tare  36, 15.  180,  25. 

concambium  *29, 15. 

concedere  4,  i.  32,  i.  33,  lo.  38, 15. 
50,10.15.  64,10.  78,5.  *  148, 20. 
149, 1.  162, 15.  175, 10.  211, 5.  272, 
15.  monasterium  concessit  in 
partem  29,  i. 

concilia  patrum  33,  i.  concilium 
sacerdotum  generale  832:  22, 
20;  Wormatiae  habitum  *33, 15; 
Triburiense  895:  49,5.10;  apud 
Altheim  916:  54,5;  episcopo- 
rum  in  Italia  963:  67,20;  Mo- 
gontiae  habitum  1049:  172,15; 
aquilonalium  episcoporum  [221, 
15] ;  paganorum  (in  Rethre)  *163, 
20;  paganorum  (Sueonum)  122,  lO; 
vgl.  156, 15.  *259,  15 ;  Sueonum 
dictum  warh  252,  lo ;  rgh  syno- 
dus. 

conducere  in  adiutorium  7,10. 

conferre  episcopatum  30,  lO. 

confessio  s.  Benedicti  in  monte 
Cassino,  Grab,  13,  5.  in  con- 
fessione  Christi  migrare  87, 20. 
confessio  Christi  194,1.  [218, 20]. 
populi  sine  confessione  286, 15. 

confessor  18, 1.  25, 1.  29,10.  31,5. 
35,1.  36,20.  53,15.  57,15.  59, 1. 
127,1.  277,5.  278,20.  confesso- 
res  44,25.  104,5.  *249,20.  262, 10. 

confines  6,5.  11,10.  66,20.  76, 10. 
confinis  (adjelct.)  253,  10 ;  vgl. 
contermini.  confinia  243,  10. 
confinium  *195, 15.  232,1.  255,5. 

confingere,  hilden,  verfcrtigen,  150, 
15;  erdichten,  181,25, 

confirmare,  hestdtigen,  46, 30.  47, 1. 
206,  20.    252,  20.   253, 1 ;    sichern, 


83,5;    beJcrdftigen,    161, 10 ;    ver- 

sichern,  96,15.     confirmatio,  i^ir- 

melung,  264,  20 ;    conf.  more  epi- 

scopali  facta  44, 1. 
cougregatio    36,  i.    70,  5,    169,  10. 

congregationes  35, 15.  67, 20,  90, 

10.  108,5.  109,20.  163,15.170,10. 

171,  5.     180,  1.    202,  25.    203,  5. 

208, 1. 
coniugia  8,  l ;  coniugia  sacerdotum 

172,15. 
coniurare,   sich  durch  Eid  verbin- 

den,  211, 1, 
connubia    114,10;     conn,   aliarum 

gentium  7,25;    clericorum  *130, 

25.   *131,20. 

consecrare  8, 15.  15, 10.  23, 5.  24, 5. 
38. 10.  47,  5,  50, 15.  71, 10.  89, 10. 
133,10.  146,15.  156,5.  *161,20. 
[222,15].  [223,5.10].  [224,5.10]. 
230,10.  269,5,     cons,  ad  regnum 

*164,25. 

consensus  populi  32,1.  consentire 
23,5,  80,15.  33,1.  49,1.  51, 10, 
175,10.  [220,15].  262,15. 

consiliarii  regis  47,  1.  consilio 
regum  proximi  145.10;  consilio- 
rum  princeps  186,15;  summa 
68, 10.  consilium,  JBeirat,  15,  5 ; 
Beirat,  Ziistimmung,  65, 20.  173, 
10.  176,15;  Rat,  hdufig,  vgl  SI, 
15.  66,  20.  87,  5.  *102, 10.  109, 10. 
145,25.  147,15.20.  173,15.  174, 
15.  206,10.  207,15.  213,20.  [222, 
1.  5].     consilia  128,  5.  208,  20.  25. 

conspiratio  28.5,  87,5.  155,1.  [177, 
5],  195, 10.  206,  5.  [225, 25].  con- 
spirare  191, 1.  262, 1. 

constituere,  (einen  BiscJiof)  ein- 
setzen,  164, 1.  [222,25].  [226,  i\; 
einsetzen,  einrichten,  43, 10 ;  ali- 
quem  heredem  136, 10 ;  ducem 
108,15;  ecclesiam  et  christiani- 
tatem  118, 15 ;  episcopatum  228, 
5;  episcopatus  [226,5];  legatos 
et  vicarios  33,  5 ;  leges  et  iura 
88,25;  patriarchatum  175,1; 
placitum  cum  rege  118,  10 ;  pre- 
posituram  169,10;  regem  87,  lO; 
sedem  suam  41,5.  237,5;  fest- 
setzen,  anordnen,  215, 10,  [222, 10. 
15].  273,  5.  constitutae  ecclesiae, 
gelegen,  vorhanden,  38, 25,  39, 1. 
constitutes    habere    presbyteros 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    commilitones  -  decessit.     331 


38,20.25,  47,10;  psalmos  200,10. 
in  periculo  constitutus  66,5. 

oonstriiigere  65,  lo.  176,5.  198,10. 
202, 15.  252, 20.  264, 25. 

consul  205,  lo.  consules  176,  15. 
consulatus  190,  20.  25.  206, 5. 

contemplativa  vita  13,  lo. 

eontermini  *81,10. 

contractus  189,  20. 

convenire  20, 10.  28, 10.  175, 5.  con- 
venienter  263,  5. 

conventus  ecclesiae,  hier  der 
Chor  der  Kir  die  (vgl.  216,25^?, 
216,15. 

conversio,  Bekehrung,  217,5;  genti- 
lium  166,  10;  gentis  Saxonum 
18,5;  gentis  (Sueonum)  262,5; 
(Winulorum)  138,  5 ;  gentium 
3,  25.  66, 15.  Ill,  15 ;  paganorutn 
€2,  15.  151,  20.  161,  10.  164, 10. 
236, 10 ;  plurimorum  13, 1.  con- 
vertere,  hthehren^  11, 10.  43,15. 
71,  J5.  75, 15.  81, 10.  *83, 10. 15. 
86,  10.  96,  20.  98,  15.  *104,  i5. 
105,5.  110,1.  118,10.15.  122,10. 
125, 1.  162, 15.  163, 5. 10.  166, 5. 15. 
*178, 15.  193,  5.  199,  5.  210, 1. 
[219,15].  [220,5.10].  231,5.  236, 
10.  256, 5.  268,  5.  273,  [5].  10.  279, 
20.  conversus  ad  lacrimas  236, 
10. 15 ;  ad  fabulas  et  somnia  207, 
25.  convertere  articulos,  wenden, 
249,  10.  conversus,  sich  wen- 
dend,  gewandt,  [216,  20].  conver- 
sus a  bono  incepto,  abgewandt, 
151, 10. 

convivae  182,  15.  [217,  15],  con- 
vivia  161,5.10;  canonicis  data 
123,5.10.  131,1;  fratribus  atque 
pauperibus  data  [217,1.5].  con- 
vivium  *133, 15.  217, 10.  *234, 15. 

copula  mulierum  251, 10.  copu- 
lare  8,  1.  33,  1.  5 ;  Christo  et 
ecclesiae  11,10;  christianae  fidei 
71,10;  vgl.  114,10.  *154,20.  co- 
pulatio  37, 15. 

coronare  68,1.5.  148,15;  mit  der 
MdrtyrerJcrone ,  *193,  20 ;  coro- 
nare martyrio  11, 10.  27,10.  177, 
15.  199,5.  *200,  25.  246,5;  nobili 
fine  60, 15.  coronae  multae  de 
salute  singulorum  164,  10. 

corrodere  (=  corradere),  zusammen- 
raffen,  159,20.  177, 10. 


cortis  108,1.  138,15.  149,1.  150,15. 
[188,10].  192,15.  [217,5];  vgl 
Curtis. 

Credo    etiam    secutus    exemplum 

111,15.    credo  non  inscius 

accessit  140,  10.  ad  nostram, 
credo,  dampnationem  245,  15; 
vgl.  Aestimo,  causa. 

cripta  146,  20. 

Cuius,  als  Satzanfang,  14,1.  43,1. 
54,15.  58,1.  62,10.  71,15.  80, 10. 
89,10.  *105,i5.  *107,io.  *113,i5. 
116,20.  118,10.  132,  10.  149,10. 
152,1.  154,1.  180,10.  186,10.  187, 
6.  188,20.  189,15.  191,1.  199,5. 
[216,  6].  237,  10.  238,  1.  258,  10. 
[275,  20] ;   vgl.  novitas. 

cultura  creatoris  8,  10 ;  deorum 
118,15;  veri  Dei  12,5;  vgl.  idola. 
cultura,  AcJcerbau,  *245,  20.  cul- 
turae  tocius  decimae  14,15.20. 

cultus  deorum  58, 10 ;  divinus  3,  20. 
11,5;  aeternus  Olaph  regis  122, 
15;  vgl.  demones,  idola. 

cum  presertira  s.  presertim. 

cuprum  *178,  20. 

cura  Hammaburgensis  parrochiae 
89,  15.  90,  5 ;  pastoralis  40,  15. 
46,25.  141,10.  143,15;  pauperum 
36, 1 ;  rei  domesticae  190,  20. 
curam  agere  35, 15.  45,  20.  90, 
5.  [10].  126,5;  habere  7,25.44,15. 
71,1.  167,5;  legationis  post- 
habere  62, 10.  curas  agere  om- 
nium 271,  5.  cura  singularis 
super  130,15;  vgl.  sollicitudinem 
gerere. 

curia,  Hof  des  Konigs,  55,5.  61, 10. 
90,5.  147,20.  176,5.  177,10.  179. 
180,5.  182,1.  186,10.  187,5.  190, 
20.  191,  5.  199,  15.  20.  200,  1.  5. 
203,20.  205,5.15.  [209,15].  217, 
10;  vgl.  aula,  curia,  erzbischof- 
licher  Hof,  179, 1. 

Curtis  188,5;  vgl.  cortis. 

dalmatica,    ein  priesterliches    Ge- 

wand,  [187,20]. 
decanus  *132,20.  156,15.  *214,20. 
decernere  s.  decreta. 
decessit    30,  5.    50,  1.    54,  5.   82,  5. 

134,10.  *141,20   *214,15.    disces- 

sit  (=  decessit)  [82, 25,  N.  1].  176. 

1.  210,20. 


332 


M.  ADAM  BREMENSIS 


decessor,  Vor ganger,    1,5.  38,5.20. 

45,15.  122,20.  131,io.*20.  146,25. 

173, 1.     decessores    3,  25.    47,  lo. 

50,10.   62,5.    64,5.   90,15.  129,  i. 

142,  6.     150,  5.    *200,  25.    215,  i. 

[216,  20.  30].    [219,  10].    [220,  i]. 

282,5;   vgl.  antecessores,   prede- 

cessores. 
decima  *192, 20.  decimae  14, 15. 20. 

15,  1.    131,  1.     192,  15.    [221,  10]. 

231.10.  264,20.25. 
decreta  49, 1.  deer,  canonum  30, 10. 

175,5.     decretum,  des  Konigs  hei 

den  ScJnveden,  253, 1.   deer,  apo- 

stolicae  sedis  *106, 15.    decernere 

21,10.  117,15. 
dedicationes  altarium  264,20. 
defensorem  bonum  habere  aliquem 

92, 1 ;  implorare  aliquem  2, 15. 
dehabere    aliquem,    niclit    haben, 

enthehren,  vermissen,  173, 10. 
dehortatus,    Abmahnen,    Abraten, 

[220, 10]. 
dei  Sueonum  253,5.  258.  259.  260, 

15.   deos  sanguine  plaeare  260,  i; 

vgl.  eultura,  cultus,  ydola. 
demolita  est,  passivisch,  bS,  15 . 
demones  78,1.  117,15.  245,1.  *259, 

15.  260, 10.     demonum  arae  280, 

15;     cultus    9,10.    10,10.    245,1; 

responsa  *253, 15  ;  vgl.  idola.    de- 
mon ium  44,  5. 
denarii  *  178, 25.     denarius    180,25. 
deponere,    absetzen,    28,  5.    44,  10. 

68,1.  69,5.  148,10.  176,10.  203, 1. 

*214,  20;    herabnehmen,    189,20; 

beisetzen,    52, 15  (?).   55, 1.     dep. 

fessi   corporis  tabernaeulum  59, 

25.  60, 1.     depositio,  Beisetzung, 

37,20.  46,10.  53,15.  141,5. 
depopulatus,     passivisch,      41,  ]. 

280,  5. 
depredari  93, 10. 15.  169, 10.    depre- 

data  est  (passivisch)  154, 10.   de- 

predavit     159,  10.      depredasse 

191,1. 
depulsio    99,  5;    vgl.    expulsio,    re- 

pulsio.     depulsus  *103, 15.  *104, 

15.    120,5.  *10. 

deserta  s.  Gethae. 

designare,     bezeichnen,    ernennen, 

18, 15.   256,  1.    269,  10  ;    zuweisen 

85,1. 
desponsare  136, 20. 


desudare  expeditiones,  mit  Miihe 
vollbringen,  147,  20. 

detractio  (=  detrectatio),Ferfc/eine- 
rung,  Eerabsetzung,  142,20. 143,1. 
detreetare  14,15. 

diaconem  26,5.  46,20.  66,5.  dia- 
conus  37,25.  203,1. 

dicere  ex  aliqua  re  (=  de  aliqua 
re)  199,15.  246,1;  vgl.  loqui  ex 
aliqua  re.     dicere  de,  hdufig. 

didiscerim  54, 25,  N.  g.  didiscimus 
26,5.  46,15.  didici  199,5.  didi- 
cimus  200,  15.  [222,  25].  didi- 
cerunt  264, 10. 

dignus  1 ,  10.  2, 1. 15.  66, 5.  79, 5.  89, 10. 
115,5.  142,15.  149,1.  150,5.  160, 
15.  *259,i5.  271,10.  281,5.  282, 
10.  dignus  apostolicae  sedi  69, 10 ; 
sonst  stets  mit  dem  Ablativ,  vgl. 
2,1.  19,10.  91,15.  122,10.  130,1. 
255,  1.  282,  10.  dignum  vitae 
finem  invenit  100, 15.  ut  digna 
fuit  [100,  20].  ut  dignus  fuit 
*104, 15.  sicut  dignum  fuit  149, 1. 

dimisit  [224, 1. 15] ;  abire  donatum 
*160,  20;  a  se  donates  269,  5; 
honorifice  dimissos  125,5;  vgl. 
permisit. 

dioeesis,  dyocesis  16,5.  23,5.  24,15. 
52,5.  57,10.  72,5.  108,10.  162,20. 
167,  20.  188,  20.  200,  20.  230,  5. 
235,10.  239,1.  241,15. 

dirimit  [5,15].  *16,25.  68,6.  72, 10. 
81,1.  226,15.  229,1.  230,1.  *239, 
15.    dirimuntur  7,20. 

discedere,  fortgehen,  67,  20.  dis- 
cessit  s.  decessit. 

disciplina  claustralis  129,  i;  eccle- 
siastica  52,5.  *160, 20;  fratrum 
*156, 25. 

displicere  129,  10.  219,  5.  Quod 
domno  arcbiepiscopo  valde  dis- 
plicuit  152, 10.  158, 1.  quod  ta- 
men  non  parum  displicuit  arcbi- 
episcopo [217,15. 20].  Quodnostro 
arcbiepiscopo  non  bene  placuit 
*255, 15,  vgl.  K  f. 

disponere  18,15.  20,5.  22, 10.  50,5. 
59,20.  82,15.  131,5.  *132, 15.  134, 
10.  140,1.  146,15.  161,10.  162,15. 
164,1.  169,10.  175,10.  198,15. 
213, 20.  [220, 1].    dispositio  89, 10. 

dissintheriae  morbus  210,25. 

districtum  habere  147,1. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    decessor  —  epistola.       333 


ditio  64,5.  112,10.  115,5.  134,10. 
155,5.  159,10.  176,10.  188,5.  203, 
1.  210,  20.  242,  15.  269,  20.  ditio 
Danorura  48,10.  84,  lO;  episco- 
palis  18,5. 

diu,  lange  (seitUch;  sfets  so),   1,5. 

3,20.   30,15.   [93,20].    103,5.   111,5. 

138,10.  180,15.  182,1.  188,1.199, 
10.  tandiul4,io.  quam diu  141,10. 
diutina  contentio  191,  25.  diu- 
tius  consistens  124, 1 ;  expectari 
[221,15];  vitam  habere  205,20. 
diuturna  absentia  68,15;  tem- 
pora  carceris  283, 1.  diuturnum 
servitium  211, 10;  vgl.  aliquan- 
diu,  longus. 

divellere  62, 10.  68,10.  82, 10. 186, 10. 

divina  gratia  21, 1.  24,  5.  35, 1 ; 
pietas  279, 15  ;  religio  10, 15.  20. 
87,1.  *120, 10.  193,5;  vgl  reli- 
gio. div.  providentia  14, 1 ;  ser- 
vitus  170,10;  ultio  157,10.  [185, 
10] ;  volumina  281,  5.  divinae 
ammonitiones  *160, 25;  servitu- 
tis  officia  170, 10.  divina  mer- 
cede  nou  carere  182, 20.  div.  mi- 
nisteria  143, 10.  divina  et  hu- 
mana  9, 10.  144,5.  170,20.  178,1. 
div.  humanaque  213,  20.  divina 
et  humana  gloria  167, 10.  di- 
vini  amoris  instinctu  122,  6. 
divino  auxilio  fultus  62, 20 ;  spi- 
ritu  accensus  21, 15;  afflatus  55, 5. 
divinus  cultus  3,20.  11,5;  timor 
185,  15.  divinum  obsequium 
197, 10;  s.  iudicium. 

divini,  heidnische  Seher,  Priester, 
Zauherer,  117,15.  209,1.  244,1. 
divinare,  prophemen,  182, 1. 

divisionis  exemplar  14, 1, 

doctrina  oris  26, 10.  sana  doctrina 
fidei  nostrae  156, 10.  doctrina 
et  miracula  61,5.10;  et  veritate 
2,15.  doctrina  et  virtutes  11,5. 
30,5.  83,1.  118,1.  virtutis  meri- 
tum  et  doctrinae  magisterium 
82, 10.  doctrinae  exhortatio  27, 
15.  doctrinae  et  adhortaciones 
42,20.  monitu  et  doctrina  117, 
20.   vita  et  doctrina  141, 10. 

dominicales  cortes  [188, 10] ;  vgl. 
cortis. 

domus,  Doni,  Hauptlcirche  an  einem 
Bischofssitz,   24, 20.   26, 1.  123, 1. 


139,1.  146,10.     domus  ducis,   in 

Hainburg,    132,  10 ;     vgl.   preto- 

rium. 
donationis    auctoritas    16,  20,     in 

donatione  percipere  *239,  20. 
dormitorium  146,  5. 
dorsalia.    Tucker  zur  WandbeJdei- 

dung   (in   der  Kirche),  *127, 20. 

[187,  20]. 
dracones  244, 15.  20. 
ducatus,  Herzogtum,   67, 15.  154,  5. 

188, 20.  206, 10. 
duello  se  purgare  149,  5.    duellum 

facere  74,  5 ;  vgl.  campio. 
dux,  Herzog,  Jiduflg. 


ebdomada  183,  10.  ebdomadae 
165, 15. 

eculeus  286, 10. 

edictum  35, 1.  101,  io.*20. 

elaces,  Elclie,  267, 1. 

electrum  270,  5. 

elementa  182, 10. 

elemosina  25,  10.  203,  20.  elem. 
verbi  46, 5.  elemosinae  paupe- 
rum  44,15.  203,10;  in  pauperes 
207,  25.  elemosinis  vacare  *124, 
15.  157,5. 

eligere,  vorzieJien,  lieber  wollen,  2, 
10.  152,  5 ;  ausivdhlen,  109,  20 ; 
wdhlen,  38, 10.  109,20.  135,20. 136, 
5.  *197,  15;  in  papara  148,  10. 
electio  47, 1.  55, 10.  90, 1.  282, 10. 
electus  (episcopus)  a  clero  et  po- 
pulo  37,25.  55,5;  ab  (aus)  Hal- 
verstatensi  choro  128,1;  de 
fratribus  (aus)  110,  1.  electus 
celitus  1, 1 ;  Deo,  von  Gott,  282, 
10;  in  principem  112,15;  per 
tumultum  69, 10.  electus,  aus- 
erivcihlt,  52,  5.  el.  de,  ausgeioahlt 
aus,  110, 1.  quos  vellet  electos 
[226,  5]. 

episcopale  nomen  122,  20.  255, 1 ; 
officium  60, 10.  130,  i;  palleum 
61, 10,  episcopalis  cathedra  14, 
25;  ditio  18,5;  sedes  118,20; 
virga89,5.    episcopaliter  126, 15. 

episcopatus  oft.  episcopium  24, 
15.  68,15.  148,1.  179,1.  191,10. 
200, 5.  201, 10.  202, 15.  203,  20. 

epistola  A.mazonarura  ad  Alexan- 
drum  Magnum  *247, 15—25.    epi- 


334 


M.  ADAM  BREMENSIS 


stolae  37,5.  46,5.  151,15.  *161, 

20;  vgl.  litterae. 

eques,  Ititter,  [93, 25].  equites  Scla- 
vorum  *102, 10;  vgl  miles. 

equi  optimi,  in  KurJand,  244,  i; 
der  Schiveden,  252, 15  ;  -suspensi 
in  luco,  mi  Upsala,  260,  5.  equi- 
nus  sanguis  *253. 20.  equorum  pre- 
sagia  ac  motus  8,  25.  equo  redi- 
mere  captivos  44, 20 ;  vgl.  iumenta. 

Et  .  .  quidem:  Et  primo  quidem 
150,5.  157,10.  186,1;  vgl  109,1. 
123,15  (Et  primo  omnium).  128, 
10. 15.  176, 10.  Et  de  aliis  qui- 
dem 199,  20,  Et  de  nocentibus 
quidem  204,  l.  Et  de  Ungarica 
quidem  148,  5.    Et  haec  quidem 

initia  65,  i.   Et  haec  quidem 

dampna  139,5.  Et  haec  quidem 
182, 5.  Et  haec  quidem  insula 
244,  20.  Et  illi  quidem  pyratae 
93,10.  Et  ille  quidem  122,10; 
255, 1.  Et  illi  quidem  156, 15. 
194, 10.  245, 15.  Et  Bremensis 
quidem  [177,  i].  Et  corrupti 
quidem  mores  179, 15.  Et  multa 
quidem  alia  233,  20.  Et  prima 
quidem  pars  227,  i.  Et  quidem 
vir  193, 5.  Et  res  quidem  do- 
mesticae  151,  lO.  Et  Rikardus 
quidem  comes  114,  lo.  Et  tunc 
quidem  203,  lo.  Quapropter  ab 
initio  quidem  188,20;  ?^^Z.  25,5. 
35,15.  38,20.  57,15.  60,1.  *81, 
20.  84,15.  108,5.  109,1.  113,1. 
125,10.  128,15.  *163, 25.  175,10. 
188,20.  201,1.  [226,1]. 

euangelista  32,5.  54,  i.  59,20.  [220,  i]. 
euangelizare  (absolut)  98,  5.  101, 
10.*20.  159,1.  279,20;  in  aliqua 
terra  101,  lo.  *20 ;  populos  ad 
culturam  veri  Dei  12,5;  bar- 
baris  37,  i,  vgl  Z.  30,  N.  k;  ver- 
bum  Dei  gentilibus  58,1.5;  bar- 
baris  verbum  Dei  118,1.  euan- 
gelicum  preceptum  13,  i. 

exactiones,  Steuern,  179, 20.  204, 
25  (exactio). 

excessus,  Tod,  89,  i.  269,1.  exces- 
sit  (=  decessit)  237,  lO. 

excommunicare  *158, 15.  169,15.  ex- 
communicationis  gladium  153,  i ; 
vgl  anathema. 

exemplar     benivolentium    130,10; 


divisionis  14,  i.  exemplum  no- 
bile  174,5;  unum  184,15.  [216,5]; 
s.  Ansgarii  111,15;  Beueventa- 
nae  domus  146,  lO;  virtu tis  *110, 
15.  exemplum  dare  60,15;  ha- 
bere [216,5]. 

exercere  ecclesiam,  besteUen,  pfle- 
gen,  26,  lo ;  terram  7, 15.  exerc. 
odium  149,15.  185,25;  persecu- 
tionem  90,15;  predam  233,15; 
sacrificia  *258, 10. 

exilium  88,5.  99,5.  149, 10.  187,5. 
204,10.  exul  94,15.  95, 1.  153, 15. 
exulare  95,  5.  *115, 10.  exulatus, 
verhannt,  *178, 15. 

expeditio,  Feldzug,  75, 5.  147,"20, 
148,1.5.  180,5.  186,15.  in  ex- 
peditionem  proficisci  47, 1. 

expugnare  43, 10 ;   vgl  oppugnare. 

expulsio  archiepiscopi  19o,i5.  post 
diem  expulsionis  suae  205,  1. 
post  triennium  exp.  suae  205,5. 
post  diem  exp.  suae  vel  deva- 
stationis  parrochiae  207,15.  post 
vastationem  ecclesiae  vel  diem 
expulsionis  suae  217,5.  usque 
ad  diem  expulsionis  suae  189,5; 
vgl  depulsio,  repulsio. 

extinctus  19, 15.  ext.  veneno  *49, 
15.  114, 15,  iV.  h.  extinxit  veneno 
*164,  20. 


faber,  Goldschmied,  [190, 1]. 
fabulae  104, 10.  182, 10.  183,1.  207, 

25.     fabulosa  preteriens  274,  5. 

non  fabulosa  opinione,  sed  certa 

—  —  relatione  275, 20. 
facere:    quod  et  fecit  167,15.  174, 

20.    quod  et  statim  fecit  [221, 1]. 
faldones  indumenta  lanea  246, 1. 
famelicus,  Bedeutung  unsicher,  = 

satt  ?  263, 1. 
fames  [JOO,  10].  259,5.    famis  tem- 

pus  urn  1066-1072:  203,20. 
familia,  Zugehorige  und  Untergebene, 

52,  10.     fam.    ecclesiae    149,  10. 

186,  1.    201,  1.  5.     familia    ducis 

191, 15.  familia,  der  engere  Haus- 

stand,  137,  5.     familiae  (Plural), 

148,1.     familiaris    55,15.    82, 10. 

110,  5.    116,  5.     144,20.    162,  10. 

210,  10.      res   familiaris   264,  5. 

familiaritas  62, 10.  67,5.  178,15. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    eques  —  gloria. 


335 


181,  [lo].  15.  245, 1.     familiariter 

210, 15. 
febribus  tangi  140,  lO. 
federa    40,  lO.     fedus   7,  20.   39, 10. 

114,5.   161,15.   206,5.    f.  amici- 

tiae  117,1.     fedus    inire  *95, 10  ; 

iniungere  126, 10 ;  pangere  192, 5 ; 

vgl.  pactum, 
feminarum    patria    157, 10 ;     terra 

242, 5.   244,  20.   246, 15.  *247,  10 ; 

vgl.  Amazonae  im  Nanienregister. 
ferula,   Bischofsstah,  52, 1.  107, 10. 

123, 1.  fer.  pastoralis  38, 15.  47, 5. 

61,  10;    vgl.    baculus,    cambuta, 

virga. 
ferrum    candens    et    ignitum    *83, 

10. 15.   ferrum  ignitum  96, 1. 
fideles,  CJiristen,  41, 10.  58,5.  91,5. 

159,20.   236,20.     fideles   Christi 

14,5;  Christo  57,20;  domino  lesu 

Christo  158,5;  in  Christo  24,15. 

fidelis,  christlich,  *103, 15.  282, 15. 

fidelis,  treu,  ergehen,  67, 15.  70, 10. 

71,5.   89,1.  114,10.  154,5.  209,5. 

[220,15].    fidelitas  108,20.  116,1. 

[225, 15].      fidelitatis    sacramen- 

tum   *151,25.     154,5.   *  160,  15.20; 

vgl.  infidelitas.    fideliter  122,15. 

151,20. 

fides,  der  christliche  Glauben,  11, 10. 
24,1.  27,15.  30,1.  59,5.15.  *83, 
10.  *104,i5.  119,10.  126,5.  156, 
10  (f.  nostra).  *160,  20.  166,  20. 
195,  10.  252,  10.15  (nostra  f.). 
261,10.  [273,5].  286, 10  (?).  fides 
Christi  246, 1.  vera  fides  9, 5. 
fides,  Treue,  Zuverldssigkeit,  13, 
15.  61,5.  67,5;  vgl.  [225,25].  110, 
5.  148,20.  157,15.  174,10.  [177, 1]. 
185,1.  211,5.  fidem  habere  8, 
30.  151,10.  210,5;  tribuere  3,15. 
ad  fidem  venire  13, 15. 

fidicines  183, 1. 

firmare  31,1.5;  vgl.  confirmare. 

flebotomi  (=  phlebotomiae),  Ader- 
Idsse,  210,  25. 

fluctuatio  crescens  277,15. 

fons,  heim  Tempel  zu  Upsala,  *258, 
10.  fontes,  die  Tiei^en  Quellen 
auf  Island,  272,  15.  fontibus 
venenum  inmiscere  157,  10.  15; 
venerationem  exhibere  9,  10. 
fontium  accessus  246,5;  s.  sacer 
fons. 


forum,  in  Bremen,  131,15.  204,25; 

in  DdnemarJc  *234, 10. 
fraternitatis  Liber  s.  Bremensis. 
fratres,     BegularJcanoniker    (allge- 

mein),    26,15.    109,20.   237,5;    s. 

Brema,  Hammaburg  im  Namen- 

register, 
fretum  s.  Belt,  Nortmannia. 
frugum  sterilitas  157,15. 
furtum  67, 10. 


geuerationis  series  11.5,5. 
genitrix  Dei  127,1.  173,5. 
gentes,    Heiden,    2,5.    3,25.    11,5. 

20,  15.    21,  20.    22,  10.  20.    30,  1. 

38,20.   47,10.    51,5.    57,5.   62, 1. 

64,  5.   65,  5.  66, 15.  85, 10.  90, 15. 

97,5.  106,5.  111,15.  119,1.  1-20,1. 

123, 15.    125, 1.    133,  10.    143,  10. 

151, 10.  166,  20.  *25.  167, 5.  168, 5. 

195,  5.     [219,  10.  15].     [220,  15]. 

[222,25].     gentiles    12,5.   24, 15. 

27,10.  29,10.  31,10.  35,10.  38,25. 

58,5.   65,10.   66,1.   96,5.   105,10. 

166,10.    2.')4,io.   260,1.    *265, 20. 

gentilitas  *112, 15. 
germanus    38, 10.    44, 10.    [135, 10]. 

149,10.    153,15.    159.15.    177,15. 

208,15.      germanus   frater   23,5. 

200, 15.     germani  fratres   134,  1. 

germana  114,5. 
Gesta  s.  Ansgarius,  Anglia,  Boni- 

facius,  Einhardus,  Franci,  Longo- 

bardi,  Rimbertus;   vgl.  Historia, 

Vita. 
Gezeiten  s.  aestus  maris, 
girovagus,  umherirrend,  156, 10. 
gygantes   278,  20;     vgl.   Cyclopes. 

giganteus  sanguis  [84, 1]. 
glacies  incensa  ardens,  hrennendes 

Eis,  272, 5.  286, 15. 
gloria    2,15;    celestis    37,15;    Dei 

165,  1;     divina    pariter    et    hu- 

mana  167,10;    exterior    170,15; 

futura  39,  5 ;  mundi  178, 10.  180, 

15.  183, 20.   189, 10.   199, 20.   213, 

5;    mundana    145, 1;    nobilitatis 

suae    [2 1 6,  10] ;    presulis    206,  5 ; 

secuU    215,25;    sponsae    281,15; 

terrena  178,5;  vana  179, 15.  251, 

10;  vgl.  cenodoxia.     cum  ingenti 

gloria  130,  5.   cum  magna  gloria 

215, 5.     nostri    pulveris     gloria 


336 


M.  ADAM  BREMENSIS 


212,  20.  213, 1.  omnis  rerum  glo- 
ria 188, 15.  summa  rerum  gloria 
206, 15.  ambitus  gloriae  200, 5. 
gloriae  breves  deliciae  60,  lo. 
gloria  est  damnatum  laetum 
esse  234,  5.  gloriam  habere 
143,  5;     sequitur     invidia    190, 

25.  in  gloriam  preceps  190,  20. 
gloriosa  omnia  in  divinis  et 
humanis  170,  20.  gloriosi  prin- 
cipes  49,  1.  gloriosissimus  rex 
(Chnud)  119,20.  gloriosus  archi- 
episcopus  122,20.  [222,  lo];  me- 
tropolitanus  212,  5.  gloriosis- 
simi    reges   46, 25.      se    gloriari 

26,  5. 10.  gloriari  14,  5.  89, 15. 
146,5.  150,15.  167,1.  174,1.  175, 
20.189,20.191,20.  [219,20].  [225, 
15].     glorificare  122, 1.  *166,  25. 

gnathones,  Schmarotzer,  181,  25. 

gratia  s.  divina,  sanitates. 

grex  1,1.  26,30,  iV.  k.  29,  lo.  41,  lo. 

54,20.  57,10.  68,15.  141,5.  158,1. 

grex  dominicus  37,  5. 
grifes  *256,  20. 


heremita  80,  i.  heremitae,  auf 
Helgoland,  231,  lo. 

heres  dignitatis  38,15;  imperii 
20,1;  regni  152,5;  sceptri  [84,5]. 
heredem  constituere  aliquem 
136,  20 ;  suscipere  82, 15.  here- 
ditas  67,  15.  *104,  15.  *107,  lO. 
134,20.  n39,20.  185,20.  195,5. 
216,1.  [218,5]. 

heresis  symoniaca  172,  i5.  here- 
tici  190, 15. 

beros  52,  5. 

historia  (hystoria)  borealium  gen- 
tium 20,  5 ;  ecclesiastica  (tripar- 
tita) 111,15;  pontificum  loci 
1,  10.  hystoriae  et  privilegia 
Romanorum  3,  lO.  historiae  ordo 
112,1;  iigl.  ars,  hystoria.e  regum 
182,  25.  ipse  hystoriae  textus 
145, 15.  historiae  veteres  *212, 
25 ;  vgl.  Bremensis,  Einhardus, 
Longobardi,  Romani;  vgl.  Gesta, 
Vita,  historici  28,  i.  historico 
compendio  aliquid  dicere  75, 
10.  historicus  3,15;  vgl.  ¥i'B>nci, 
Romani. 

histriones  179,  5. 


homines  suspensi,  als  Opfer  im 
Hain  zu  Upsala,  *258,  lO  ;  vivos 
litare  244, 15.  homo  vivus  in- 
mergitur  *258, 10;  unus  offertur 
*260,  20.  humanis  hostiis  litare 
8,  10  ;  carnibus  delectari  257,  i ; 
vesci  *80,  20.  248, 5. 

homo,  LeJievsmann,  *151,25;  vgl. 
miles,  homines  ecclesiae,  die 
Hintersassen,  186,  i.  187,1;  vgl. 
familia. 

honos  14H,  15.  170,25.  173,5.  237,  i 
261,1.  279,15;  mundi  181, 5.  lo. 
seculi  145, 5.  cam  honore  135,  5. 
cum  decenti  honore  [25,  lo].  121, 
15.  cum  ingenti  honore  157,  5. 
273, 10.  magno  cum  honore  69, 
10.  decenti  honore  60, 5.  [224,  lo]. 
magno  honore  *111, 20.  honorum 
ambitio  213,  i. 

hospitale  71,5.  [90,  lo].  150,15. 
203, 15.  208, 1.  hospitalia  36,  5  ; 
vgl.  xenodochium.  hospitalis, 
gastfrei,  167,  lo.  [220, 25].  hospi- 
talitas  79,15.  157,5.  182,20.  252, 
1.  hospites  71,  5.  182,  20.  25.  ho- 
spitium  252,  i;  peregrinorum 
*192,20. 

humana  habitacio  228,  5.  269, 15. 
humanis  hostiis  litare  s.  homines, 
humane  87,20.  humanitatis  iura 
252,  5. 


iam   tunc,    etwa:     damals    (nicht: 
sclion  damals),  26, 15.   56, 5.   121 
5.    137,10.    170,25.   205,10;    vgl 
128, 10. 

idola  12,5.  78,10.  91,  lo.  236,15. 
262.15..  idoli  responsum  32,1. 
idolorum  cultura  260, 15 ;  cultus 
10,  20.  236, 10.  260,  15.  280,  lo ; 
templum  in  Ubsola  118,  lo.  ydo- 
lum  gentis  Sueonum  nomine 
Thor  122,10.  259,5.  ydolatrae 
120,10.  ydolatria  78,1.  *83,15. 
101,5.*20.  110,1.  199,25.  244,1. 

ieiunia  [90,5].  *r24, 15. 

ignavia,nie<iri9e  Gesinnung,  *102,15. 

ignobilis  183,"  15.  20.  [216,  lo].  269, 
20.  282,  1.  286,  5.  ignobilitas 
183, 15 ;  vgl.  nobilis. 

ille,  mit  Betonung  nachgestellt,  6,5^ 
vgl.  N.  c.  56,  5,   vgl  N.  d.  64,  5^ 


WORT-  UND  SAOHREGISTER.    gnathones  -  iter. 


337 


71,15,  vglN.h.  117,20,  vglN.d. 
(182, 20,  vgl  N.  i).  188,  lo.  252, 15, 
vgl  N.  f. 

illuc  58,  5.  167, 15.  198,  i.  [220,  3o]. 
[222,  20].  [224,  i].  *229,  5.  illo 
94, 10.  illic  42,  i5.  249,  i.  252,  5. 
267, 10. 

immunitas  62,  i.  259,  lO.  immunis 
204, 15.    immunis  et  liber  209,  i. 

imperatoria  maiestas  225,  20.  im- 
peratrix  123,  i.     imperitare  59,5. 

imperium  (=  imp.  Romanum)  18, 
10.  20,1.  48,5.  65,5,  82,5.  93,5, 
116,15.  148,10.  176,5.  183,15.  im- 
perii magnates  148,10;  s.  Roma. 

inaccessus:  inviis  inaccessa  palu- 
dibus  6, 15.  *15,  20.  *239,  lo.  in- 
accessi  paludibus  246,  lo.  aspe- 
ritate  montium  et  frigoris  in- 
accessa *274,  20.     patria 

inaccessa  propter  cultum  ydo- 
lorum  280,  lO. 

incantationes  265,  5.  incantatores 
117,15;  vgl.  divini,  magi. 

incardinare  (=  ordinare)  235, 10. 

incepit  (=  institit  [?])  207,1;  vgl 
cepit.  incipere,  anfangen,  rich- 
tig  gebraucht,  2,  lo.  3,25.  20,5. 
24,10.  *106, 15.  145,25.  146,10. 
150,  20.  151,  10.  164,  5.  182,  i5. 
203,10.  226,15.  241,10.  263,  lO. 
279, 20. 

infidelitas  144,15.  183,15;  vgl  Me- 
litas. 

infirmi  36,5.  [90,io].  *192,20.  265,1. 
infirmus  *255,  lO.  infirmiores  177, 
15.  infirmitas  31, 15.  44,15.  46, 
30.  209,10.  211,5.  213,10.  215,20. 

infra  (=  intra)  111,10.  272,  lO; 
innerhalh,  hinnen,  210,  i;  Gegen- 
satz  supra,  4,15;  zwischen,  170,1. 

ingenita  saevitia  57, 15.  ingenito 
furore  34, 15. 

inhonorare,  entehren,  208,5. 

insignis  106,10.  148,5.  208,15;  ca- 
stitate  236,  5 ;  conversatione  46, 
20 ;  bospitalitate  252,  i ;  iusticia 
et  sanctitate  116,15;  miraculis 
et  virtutibus  22, 5 ;  monachis  ^29, 
15;  religione  ac  fortitudine  83,5. 
insignis  vir  46,  25.  insignia  mo- 
rum  265,1;  in  moribus  273,1; 
operis  131,15;  virtutum  2o7,  i. 
insigniores  insulae  244,  20. 

Adam  Bremensis. 


insudare  plantationi  26,  lo ;  tanto 
oneri  [220,  i] ;  vgl  desudare. 

insulae  32,  lO;  aquilonis  226,10; 
aquilonales  (?)  *230,  15;  maris 
168, 1.  [221,  i] ;  occeani  *268, 15. 
274.  275 ;  vgl  Balticus,  Britannia, 
Cyclopes,  Dani,  Fune,  Nortman- 
nia,  Saxones,  Suedia. 

intercedere  apud  Deum  37,  lo. 

interius  vadere  71, 20.  241,1.  243,10. 

intronizare  66, 10.  84, 15.  *107, 10. 
145,20.  167,20.  177,20. 

invidi  3,5.  n39, 25.  184,15;  vgl 
aemuli.  invidere  80,  5.  87,  1. 
98,  10.  127,  1.  138,  10.  169,  15. 
188, 15.  272,  15.  20.  invidia  80, 
15.  98,10.  142,20.  144,20.  177,15. 
184,1.5.  190,25.  200,5.  202,5. 
264,  5.  269, 15.  invidiae  scopuli 
142,20. 

iocunda  ubique  —  —  amnium  co- 
pia  5, 5.  urbs  ilia  —  —  nihil 
non  babet  iocundi  aut  rari  79, 
15.  iocundo  vultu  96, 10.  iocun- 
dus Adalbertus  *167,  20. 

Iste  mox  ut  34, 15.  Iste  est,  qui 
61, 1.  Iste  Odinkar  *97, 15.  Iste 
Tiadricus  *105,  30,  N.  0.  Iste 
Suidger  *128, 15.  Iste  cum  esset 
134,  15.  Iste  Thiadmarus  [136, 
15].  Iste  accepit  *197, 15.  Isti 
erant  *198,20.  Iste  liber  281,20. 
Vir  iste  67, 1.  Otto  iste  *89, 15. 
lohannes  iste  *194, 15;  vgl  87,25. 

istorici  s.  historici. 

itemque  10, 1.  19, 15.  22,  30,  N.  q. 
2-2,  25.  56, 10.  58,  25.  101, 15.  153, 
10.  170,10.  184,1.  187,15.  [217, 
15].  243, 10.  270, 10. 

iter  diei,  itinera  dierum,  als  JEnt- 
fernunqsangaben  ;  Landreisen : 
diei  unius  *76,  20.  *103, 15.  261, 
15.  bidui  longitudo  233, 1.  iter 
tridui  69,1.  227,5;  quatuor  die- 
rum  79,1;  quinque  dierum  *249, 
15;  quinque  aut  septem  dierum 
227,  5.*i5;  septem  dierum  80,  5. 
254, 1 ;  octo  dierum  4, 15.  244, 1 ; 
mensis  unius  250, 5;  duorum  men- 
sium  250,  5.  261,  20.  Scereisen: 
iter,  navigatio  unius  diei  80, 10. 
*229,  5.15.  240,15.  267,15.  270, 
10.  271,1.  *272.20.  276,1;  bidui 
*229,  5.  10 ;  tridui  113,  5.  *229, 
22 


338 


M.  ADAM  BREMENSIS 


10.20.  *238, 15;  quatuor  dierum 
*229,  10.  15;  quinque  dierum 
*249, 15.  261,  20.  268,  i ;  quinque 
aut  septem  dierum  274,  lO;  sex 
dierum  272,  5 ;  novem  dierum 
*272, 20;  quatuordecim  dierum 
80, 10.  *229,  20 ;  triginta  dierum 
*272,  25;  mensis  uuius  240,  5. 
iudex  2,15.  105,5.  167,5.  [218,5]. 
281,  5.  iudices  christiani  102,  i. 
iudicialis  persooa  147,1.  iudicia- 
ria  manus  61,15.  62,1.  iudicia 
Dei  vere  occulta  105,  5.  iad.Dei 
abyssus  multa  [279,  lo].  iudicio 
divino  42.15;  iusto  Dei  92,1.  113, 
10.  166,15;  occulto  Dei  6.  i.  *73, 
15 ;  palatii  187,  5.  iudicio  et 
iusticia  67,15.  117,10.  iudicium 
absolutum  non  debet  esse  145,  i ; 
subterfugere  68,  i.  in  iudicium 
deferre  67,  lo.  pro  iudicio  ha- 
bere 9,1.  iusticiam  et  iudicium 
facere  62,20.  iudicare  145,  i. 
150,1.  209,1.  [222,5]. 
iumentorum  carnes  202,1.  246,10; 
decimae  14, 15;  lac  *253,  20;  vgl. 
equi. 
iurisdictio    108,  20.      iurisditionem 

habere  188,20;  vgl.  districtus. 
ius  famulicii  233, 15 ;  gubernandi 
Eamsolan  monasterium  *105, 15; 
ordinandi  episcopos  64, 10.  ius 
transfundere  [226, 1.  5].  in  ius 
vocare  149,  5.  iura  humanitatis 
exhibere  252.5.  iure  172,5.  [279, 
10].  iure  successionis  38,20.  a  iure 

alienare  29, 1.    iuri  eccle- 

siae  defendere  189,  15;  vendi- 
care  atque  defendere  192,  10. 
iuri  suo  subicere  152,1.5;  te- 
nere  118, 15.  iuris  legitima  re- 
poscere  [21, 15]. 
iusticia  Celebris  121,1.5;  regnare 
152,5;  tua  manet  141,15.  iusti- 
ciam facere  66,  20.  125,  5. 10. 
iust.  et  iudicium  facere  62, 20. 
iusticia  et  sanctitate  116,  15. 
sanctitate  et  iusticia  83,  5.  pro 
iusticia  et  fortitudine  cams  137,5. 
iuxta,  gleichma/3ig,  *95, 15.  252, 15. 
269,1;  heieinander,  261,20;  ge- 
md/3,  7,10  280,1;  neben,  bei,  7, 
25,  N.  b.  *76, 15.  77,  5.  *1(  3, 10. 


Kugelgcstalt  der  Erde   s.  rotundi- 
tas  orbis  terrarum. 


lacus  s.  Plunie. 

laici  *130,20.  160,5.  183,5.  192,15. 

193, 15.  [217,  20]. 
lana  in  vestes  uti  264, 1 ;   vgl.  fal- 

dones. 
lapis  politus  146,  i;  positus  in 
memoriam  74,  5 ;  quadrus  132,  5. 
lapidare  193,  15.  *20.  lapidea 
domus,  des  Erzbischofs  Alebrand 
in  Hamburg,  132,5;  in  Aspice 
151,5;  s.  Petri  (Dom),  in  Bre- 
men, 24,  20.  lapides  muri,  von 
Bremen,  145,  25;  preciosi  [190, 1]. 
lapideum  claustrum  131, 10. 
laudare,  geloben,  festsetzen,  206,15. 
laudare  arma  206, 5.  laudare  in 
commune,  allgemein  billigen,  252, 
20.  laudator  181,5.  laude  sum- 
ma  predicare  135,  5.  laudem 
comparare  180,15;  habere  182, 
20.25;  quaerere  282, 1.  in  laude 
habere  201,25.  laudibus  extol- 
lere  241,  10.  *250,  20  ;  mulceri 
181,  15.  laudum  genus  omne 
143,  1.  laus  Bescelini  130,  5; 
Saxonum  perennis  [93, 20].  laus 
ecclesiae  vera  281, 15  ;  humana 
*170,  25.  laudes  Dei  280,5.*20. 
laurea  martyrii  122, 10.     laureatus 

spiritus  celum  petiit  254, 15. 
lectica  206, 15. 

legatio,  legationis  ministerium, 
negotium,  officium,  gentium,  ad 
gentes,  in  gentes,  in  gentibus, 
verbi  Dei,  borealium  nationum, 
der  Hamburger  Kirche,  21, 1.  22, 
5. 10.  23, 15.  26, 10.  29,  5.  30, 1. 
37,  5.  10  (witer  Ansgar).  38,  20 
(Bimbert)  .47,5  (Ada  Igai').  69, 1.20. 
60,20  (Unni).  62, 1. 10.  89, 1  (Adal- 
dag).  90,15.  106,5  (Libentius  L). 
111,10.  119,1.20  (Unwan).  123.15. 
(Libentius  II.).  133,  15  (Bescelin- 
AJebrand).  143, 10.  151, 10.  162, 1. 
166,  20.  167,  5.  [218,  20J.  [219, 10. 
15].  [220,  25].  274, 1  (Adalbert). 
legatio  Hammaburgensis  eccle- 
siae 2,5.  57,5.  73,5.  279,20. 
280,1;    ecclesiae    112,1.     lega- 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    iudex  —  ludibrio. 


339 


tio  hereditaria  predicandi  3,25. 
legationis  officium  quasi  heredi- 
tarium  38,  20.  legatio  ad  gen- 
tes,  des  Bonifaz  11,5;  des  Ebo 
20,  15;  Odinkari  in  Sueoniara 
85,10;  Turgot  episcopi  in  Suedia 
119,1.  legatns  apostolicae  se- 
dis,  pdpstUcher  Legat  (Titel),  33, 5. 
*161,i5.  [222, 10].  [225,10.20];  vgl 
vicarius.  legati,  Gesandte,  7, 5. 30, 
20.58,1.61,10.  63,1.  90,20.  95,io. 
*106,  15.  116,  5.  142,  5.  151, 15. 
153,1.  15B.  157,5.  15.  160,1.5, 
167, 15.  183, 1. 10.  186, 1.  215,  lo. 
[220,  15.  30].  [221,  25].  261,  15. 
268,  5.  legatio,  Gesandtschaft, 
255,1. 

legio  *169,  20. 

legitima  (suhst.),  die  E7iefrau,*llB, 
10.  119,10.  legitima  regina  *164, 
20.  (neutr.  Pluralis),  die  recht- 
md/3igen  EinMnfte,  208,1.  legi- 
tima iuris  reposcere  [21 ,  15]. 
legitima  temp  or  a,  fiir  die  pro- 
motiones  ecclesiasticorum  ordi- 
num,  215,  5.  legitimos  habere 
filios,  von  Nehenfrauen,  251, 15. 

lepores  [185, 5.  lo].   lep.  nigri  267,  i. 

leprae  morbus  124,  l.  leprosi 
286,  20. 

levare  mensam  [218,  i];  oculos 
261,10;  plausum  cum  voce  [217, 
15];  in  regem  52,15;  in  regnum 
158,5.  *197,i5. 

leviter  (=  facile)  [93,  20].  levior 
introitus  161, 1. 

lex  naturae  8,5.  naturali  quadam 
lege  [273,5].  non  rex  nisi  tan- 
tum  lex  *273,  15.  legem  parem 
accipere  79,  10.  leges,  bei  den 
Sachsen,  8,  5.  leges  et  iura  ab 
Haroldo  constituta  88,  25.  leges 
et  mores,  der  Ddnen,  233, 10—20. 
pro  lege  habere  273,  5.  legibus 
firmare  8, 1.    legaliter  14,  20, 

libelli  huius  materia  199, 1.  libri 
huius  tenor  142,  15.  libellum 
repudii  dare  153,  5.     libellulus 

3,20. 

Liber  (=  Vita)  46,  25. 

liberalitas  109,10.  111,5.  135, 5.  [10]. 
libeialissimus  199,  1.  liberi, 
Freie,  hei  den  Sachsen,  8, 1.  li- 
berti  8, 1.  5.     libertas   7, 10.    14, 


10.   62,1.    102,1.    117,5.    176,10. 

184,  25. 

libra  argenti  180,25.  181,1.  189; 
auri  [187,  is].  188,  [1].  5. 

libri,  in  Bremen  im  Nachla/3  Adal- 
berts, 214,5;  der  Asa,  *124,  20; 
als  GeschenJc  der  Grdfin  Emma 
*127,  20;  in  Bremen  139,5;  anti- 
quiores  ecclesiae,  von  Bremen, 
52, 1.  librorum  agri  281, 15;  vgl. 
Bremensis,  fraternitatis,  libelli, 
psalterium. 

lignea  domus  (Dom)  24,  20.  lig- 
neum  claustrum  131, 10.  ligneus 
pons  78,  5.  lignorum  copia  mi- 
nima, auf  Island,  272, 10. 

limes  4, 10.  14,  20.  16, 5.  73.  74. 
240,  15.  241,  15.  242,  1.  263,  15. 
269,  10. 

lyrica  Horatii  *245, 20. 

litare  s.  homines. 

litterae  1, 15.  126,5.  236,5.  261,15. 
litterarum  scientia  199,1;  inscii 
*178,  20.  litteris  eruditus  *97, 15. 
litterae,  Briefe,  37,  5.  68,  15. 
160, 10.  [221,  20.  25].  litterae  pa- 
pae  153,5.  160,  lO;  vgl.  apices, 
epistola.  litteralia  studia  126,  5. 
litteratissimus  vir  89, 10.  litte- 
ratus  69, 10. 

longior  vita  *128,20.  140,1.  162,15. 
longum  tempus  10, 1.  22, 10.  61, 
15.  93,  5,  vgl.  N.  i.  longe  ante 
26,  20.  *124,  5.  multum  tempus 
112,5.  126,15;  temporis  201, 10; 
vgl.  diutinus.  longa  spatia  80, 
15.  242,  1.  5;  vgl.  169, 1,  longae 
viae  *160,  25.  longe  lateque 
198,10.  [219,15].  longe,  tveit  ent- 
fernt,  5, 15.  39, 1.  *105, 15.  271,5. 
278,1.  longe  precurrere  176,20. 
longiturnus  168,  10. 

loqui  ex  aliqua  re  (=  de  aliqua  re) 
[279,5];  vgl.  dicere. 

luci  consecrati  et  deorum  nomini- 
bus  appellati  8, 15;  quos  paludi- 
colae  frequentabant  108, 10.  lu- 
corum  accessus  246,  5.  lucus 
sacer,  zu  Upsala,  260,1.5;  s. 
Wildloch. 

ludibrio  habere  43, 10.  54,15.  117, 
15.  ad  ludibrium  ducere  194,1; 
exponere  121,10;  habere  93, 1 ; 
servare  103, 10.    post  multa  lu- 

22* 


340 


M.  ADAM  BREMENSIS 


dibria  122, 15.    pro  ludo  habere 

201,  20. 
luna  continue  lucet  in  Norwegbe, 

Halilande  286,  i. 
lupi  203,  20.  [218,  5]. 
uxuria,  Sinnlichheit,   144,  15.   198, 

15;     Weichlielikeit ,    Schwelgerei, 

264, 1.     luxuriose  236,  5. 


macrobii  homines  248,  5. 

magi,  Zaulierer,  heidnische  Priester, 

117,  15.    121,  5. 10.     magica    ars 

101, 1.     magicae    artes    208,  25. 

209, 1.  265, 5.     magus,  Erzhischof 

Adalbert,  191,  5. 
magister   scolarum,    in   Havihurg, 

*132,  20.  magister  51,15.  m.  regis 

186, 15.     magisterium  66, 15.  82, 

10.  89,10. 
magnates  13, 15,   22, 20.  92, 5.  148, 

10. 167, 5.  magnatium  (Gen.plur.) 

167,5.  178,5.  183,25. 
magnopere  164,  5.     m.  curavit,  ne 

182,20;  providit,  ne  167,1;  stu- 

duit,  ut  161, 1. 
maiestas  Domini  170,20;    impera- 

toria  [225,20];    regia  179,5;    s. 

reus, 
maior  domus  179, 10.  [226, 1]. 
maleficae  artes   159, 15.     malefici, 

Zauberer,   101,5.   117, 10.    209, 1. 

265,10.      maleficia    120,5.    20^, 

20.     264,  10.      maleficus    196,  5. 

*208,  25 ;  vgl.  divini. 
malle,  gerne  icollen,  wollen,  21,  20. 

25,5.  88,1.  116,10.  147,20.  149,5. 

167,10.   182,1.  [218,20].  [220,25]. 

[224,15].  261,1.  274,5;   vgl  207, 

1;  Heber  wollen,  234,1.  263,1. 
mammona  184,  20. 
mandare,  befehlen,  *50,  20.  [222, 1] ; 

auftragen,   201, 1 ;    mitteilen,  56, 

15.  *211,20.   mand.  alicui,  brief- 

lich  auffordern,  37,  5.     mandare 

per  edictum.  35, 1.  5.     mandata 

legare  174,  20. 
manentes,  Hintersassen,  67, 1.10. 
mangones ,     Handler ,     Kaufleute, 

204, 1. 
mansi    15, 1.    25, 15.    67,  i.    187, 10. 

188,  5.  192,5.  216,1. 
manus    imperatoris    109,  5;    iudi- 

ciaria  62, 1.     manibus  suis  bap- 


tizare  97, 1. 5 ;  regis  commendare 
46,10;  se  tradere  154,5;  in  ce- 
lum  tensis  96,  10;  post  terga 
ligatis  104,  1.  5  ;  vinctis  92,  15. 
manum  imponere,  beim  Segen, 
142, 10.  manus  impositio  61, 10. 
15.  manum  vertere  131,5.  ma- 
nus dare,  sich  ergeben,  109, 10. 15 ; 
mittere  in  regem,  Hand  legen 
an,  191,1;  truncare  193,1.  manu 
fortis  134,1;  percutere  180,20. 
208,  5 ;  plenaria  edere  11,  10 ; 
propria  subscribere  17, 1.  ma- 
nuum  labore  vivere  265,  5; 
opus  26,10.  ad  manum  esse  51, 
1;  offerre  *262,  20.  ad  manus 
esse  146,  5 ;  venire  54,  5.  186,  25. 
in  manus  concludere  54,20;  tra- 
dere 91, 5;  in  manibus  habere 
205,  20. 

marca  argenti  184,  20.  *262, 20. 
marcae  auri  *127,  15.  [190,  1]; 
vgl.  aurum,  libra. 

marcha  quae  trans  Egdoram  est 
117, 1.  marchio,  3Iarkgraf,  57, 1. 
63, 1.  92, 15.  93, 1. 10.  *102, 10. 15. 
*104, 15.  [13.%  15]. 

mare  congelatum  *272, 20 ;  magnum, 
die  Nordsee,  42, 15 ;  orientale,  die 
Ostsee,  74,10.  *237,  20;  vgl.  oc- 
ceanus. 

maritima,  die  Kilsten,  Gestade,  4, 
10.  92,  5.  135,  1.  154,  5.  mari- 
tima regio  *15,20.  *239, 10.  ma- 
ritimae  regiones  58, 25.  159,  10. 
188,5;  Saxoniae  partes  12, 10. 
maritimi  Sclavorum  populi 
241,  15. 

martures,  Marder,  246,  1.  251, 10. 
martures  albi  267, 1.  marturina 
vestis  245, 15.  246, 1. 

martyr  36,  20.  121, 15.  135,  20.  153, 
15.  267,  10.  martyres  104,  10. 
martyrum  patrocinia  25,  5;  reli- 
quiae [27,  5].  70, 1.  martyrium 
11, 10.  12, 1. 10.  17, 10.  21, 15.  27, 
10.  104,1.  113,10.  120,i.*20.  177, 
15.  199,  5.  *200,  25.  246,  5.  mar- 
tyrii  laurea  122, 10 ;  palma  88,5. 
199,  5.  10.  martyrizare  *40,  20. 
*85, 15. 

mater,  die  Hamburger  KircJie,  l,io. 
215,  TO.  mater  Hammaburg  67, 
15.  90,  15.  109, 15.  168,  5.     mater 


WORT-  UND  SACHREGISTER.   luna -- morte. 


341 


Hammaburgensis  ecclesia  98,  lo. 
ecclesia  mater  72,  lo. 

mater  Dei  132,  5.  170,  lo ;  vgl.  ge- 
nitrix. 

matricularius,  (Jch'chlicher)  JDiener, 
Mer  =  Kanoniker,  146,  20.  ma- 
trix ecclesia  36, 10 ;  vgl.  metro- 
polis. 

matrimonii  vinculum  (clericorum) 
*173,  2C. 

mausolea*265,io.  mausoleum  141,1. 

mediastinus,  GehiJfe,  163, 1. 

mediatores  39, 10.  mediante  archi- 
episcopo  116,  20;  papa  Sergio 
28,10;  gratia  largitatis  161,5. 

medici  179,5.  183,5.  209, 10.  210, 1. 
211,15.213,5.  medicamina  209, 
10.  medicus:  Adamatus  Salerni- 
tanus. 

medioximus  [177,  5]. 

mellita,  cms  Honig  hereitetes  Ge- 
fran^,  131,5.  melle  opimus  ager, 
in  Schweden,  251,  5. 

melodia  correcta  a  Guidone  mu- 
sico  129, 1. 

memorabilis  18,  10.  36,  15.  92, 10. 
122,5.  134,1.  143,1.  193,5.  196, 1. 
200,  20.  217,  15.  232,  5.  254, 15. 
260,  10.  272,  5.  memoriale  31, 
10. 15.  45, 15.  141, 15.  *265, 15. 

mensa  canonicorum  131,1.5;  vgl. 
penus  episcopi. 

Menscheno'pfer  s.  homines. 

mercatores,  in  JEstkland,  244,  15. 
merces,  in  Bremen,  204,  25.  mer- 
ces  omnium  septentrionalium 
nationum,  m  Jwm^e,  79,15;  pere- 
grinae  in  Sueonia  251, 5.  merci- 
bus  dives  Sconia  234,  10;  vgl. 
negotiatores,  mangones. 

mergitur  5, 15.  *72, 15.  *74,  15. 

metropolis  19,1.5.  22,20.  71,10. 
73,1.5.  119,15.  125,15.  132,10. 
168,5.  194,5.  206,1.  215,1.249,5. 
279, 15.  metropolis  civitas  80, 
10.  *234,  20.  267,5;  sedes  170,5; 
urbs  130,5.  metropolita  119,5. 
metropolitanus  109,  15.  150,  1. 
151,15.  164,10.  166,20.  167,20. 
*169,  20.  172,  1.  175,  1.  178,  5. 
190,25.  198,1.  202,5.  205,5.  210, 
20.  212,5.  214,5.  [220,15].  [222, 
25].  237,10.  249,5.  254,5.  261, 10. 
269, 1.  [273, 5]. 


miles,  Lchensmann,  Bitter,   135, 1. 

153,15.    *154, 15.    160,1.    179,15. 

186,  10.    189,  1.    191,  25.    192,  5. 

204, 1.  *276,  20;  vgl.  homo,    mili- 

tes,    Krieger,    264,  1.      militare 

15,20.  26,15.  133,1.  134,5.  250,5. 
miliaria  231,  5. 
ministeria    divina    143,  10.      mini- 

sterium    71,  5.    166,  20.    [218, 15]. 

ministri,   Ottos  I.,  67,  5 ;    altaris 

103,1.  192,20;    vgl.  170,10.    mi- 

nistrare  [90, 10].  258,  5. 
miracula    25, 1.   27, 15.    35, 10.    36, 

10. 15.  44, 1.  61, 10.  *85, 15.  86, 1. 

159,20.  261,10.  *266,i5.  *270,io. 

miracula    in    Sanctis    43,  15.  20; 

et  sanitates   121,15;    sanitatum 

199,10.  267,10;   virtutum  158,1. 

254,  10;     vgl.    virtutes.     presti- 

gia  et  miracula   117, 15.     mira- 

culum     42,  10.     43,  1. 15.    44,  20. 

54,10.    *92, 15.    96,5.10.   275, 10. 

[279, 1]. 
missa  127,5.  *141,  20.  170,15.  [216, 

20].  *262,  20.  264,  20. 
mysteria   ecclesiastica   obire    170, 

15;    quae  ad  missas  fieri  solent 

[216,  20j.    mystice  163,  5. 
modema  tempora  42, 10.     moderni 

170,25.  263,5. 
molendinum  171,  5. 
molestus  (=  maestus)  208, 20.  [224, 

15].      molestia    [222,  15].     mol. 

corporis  206,  15.     moleste   ferre 

269,  5. 
moneta  s.  publica. 
monachi  21, 1.   *29, 15.  108,  5.  163, 

10.  *20.   197,  5.     monachica   per- 

fectio  46,  25.     monachicus  vesti- 

tus    [244,  5].      monachus    37,  1. 

46,25.    164,1.    193,15.    [218,15]. 

[223,  1.  5].      *230,  20.     *231,  20. 

monasterium    26,  10.    29,  [1].  *15. 

47,1.   50,5.  52,5.   126,1.5.  *139, 

20.   231,  5.     monasteria   virorum 

ac  mulierum  in  Sclavania  86,  5; 

vgl.  cella,  cenobium,   claustrum. 

monasterialis     competentia    15, 

10.    monastica  professio,  regula 

s.  professio,  regula. 
monstra  117, 10. 159, 15.  247, 1. 248, 5. 

*256, 20.      monstruosi    hominum 

greges  256, 15. 
morte  preventus  occubuit  112,10; 


342 


M.  ADAM  BREMENSIS 


inmatura  m.  prev.  occ.  102,  i. 
morte  preventus  134,  20. 

mos  est  barbaris  134,  15;  inter 
barbaros  161,  5.  10,  vgl.  96,  1; 
placari  deos  260, 1.  morem  ge- 
rere  [180, 10];  insuescere  182, 10. 
mores  hominum  167,10.  [220,25]. 
morum  damna  139,5;  perturba- 
tio  209,5.10;  probitas  61,5.  89, 
10.261,15.  moribus  imitari  174, 
15.  more  antiquorum  Romano- 
rum  *265, 15 ;  explanationis  uti 
238,1;  luporum  2U8, 20;  pecudum 
103,  10;  prisco  patrum  282,  10 ; 
Latino  170,15;  solito  169,25.  ex 
more  215, 10.  pro  more  127,  5. 
mores  Adalberti  142,5.  144, 1.  207, 
10.  209,10.  213,  20.  mores  Ad.  cor- 
rupti  179,  15.  mores,  von  Vol- 
Tcern:  der  barbarae  gentes  [220, 
10] ;  christianorum  in  Scotia 
286,5.10;  Danorum  23'{,  20;  der 
Islander  272.  273 ;  der  Bewohner 
von  lumne  79,15;  der  Norweger 
264.  265, 1 ;  Saxonum  9, 15 ;  der 
Sembi  vel  Pruzzi  246, 1;  Sueo- 
num  251.  252. 

Moxque  20, 10 ;  vgl.  109,  30,  N.  t. 
205,  25,  N.  d. 

mulieres  canonicis  coniunctae  *123, 
20.  mulierum  consortia  *107, 15; 
vincula  *173,  20;  incontinentia, 
Genit.  obiectivus,  *164,  20.  De 
mulieribus  sententia  173, 1 ;  vgl. 
coniugia,  connubia.  mulieres 
Danorum  venditae  234, 1.  mu- 
lierum copula,  bei  den  Schwe- 
den,  250, 10.  muliebris  potestas 
176,  5. 

mundus,  mundanus  s.  gloria,  mun- 
danae  prudentiae  stadium  2, 15. 

murus  civitatis,  von  Bremen,  *128, 
20.  129,5.  131,10.  145,25;  von 
Hmnburg,  132,  io.*i5;  vgl.  vallus. 

musicus  128, 15. 


natura,  von  Gegenden  und  der 
Sehopfung  dllgemein:  n.  concedit 
272,  15.  n.  non  erant  dii  8,  10. 
n.  Baltic!  maris  237, 10 ;  freti 
Baltici  74, 10.  mare  natura  tem- 
pestuosum  232,  15.  Neptunus 
triplicis   naturae   79,  20.     n.  pa- 


triae (SacJisen)  180, 10;  regionum 
[226,10];  Saxoniae  4,5.  131,5; 
Sclavaniae  75, 10 ;  septentriona- 
lium  regionum  279, 15.  natura, 
von  Menschen:  naturam  exce- 
dentes  immunditiae  202, 1.  na- 
tura feroces  9, 10.  Ill,  10.  na- 
turalis  furor  280, 10 ;   s.  lex. 

naufragium  perferre  39, 1.  nau- 
fragio  perire  231, 10.  naufragus 
231,  1.  nautae  113,  5.  232,  1. 
*270, 10.  277,  10.  nauta  *276,20. 
naves  63, 10.  92,5.15.  135,1.  [136, 
1].  152, 1.  228, 10.  242, 10.  243,  5. 
252, 15.  *266, 15.  *270, 15.  [276, 1]. 
278.  naves  magnae  113, 1.  *196, 
15.  _  navis  80,  5.  87, 15.  267, 15. 
navis,  bildlich,  209,  10.  navium 
fragmenta  231, 10.  navali  bello 
confligere  100, 10.  navalia  bella 
91, 10.  navigantes  246, 15.  248, 
10.  *249, 15.  navigare  7,1.  230,1. 
270,  10 ;  n.  per  terram  172,  1. 
navigatio  272,5.  *20.  276,1.  na- 
vigium  140,5.  230,1.  *247, 10 ;  vgl. 
carbasa,  classis,  remigantes,  vela. 

negotiator  quidam,  in  Kurland, 
244, 10.  negociatores,  in  der  terra 
feminarum,  247,  1.  negotiatores 
Bremam  frequentantes  204,  20; 
vgl.  mercatores. 

neniae,  beim  Gotterdienst  zu  Up- 
sala,  260,  5. 

neopbitus,  neubekehrt,  156, 10. 

neptis,  iSiclite?,  *102,  lo. 

nigromantici,  Zavberer,  244,5;  vgl. 
magi. 

nobilis  60, 15.  66, 1.  *70,  20.  85, 10. 
93,5.  97,1.  110,5.  111,5.  119,1. 
128,5.  132,10.  143,5.20.  166,1. 
[216,25].  276,5.  286,10.  nobi- 
liores  73,  1.  Nobilissimus,  ah 
Kapitelanfang,  5, 5.  257, 15 ;  nobi- 
lissimus 4,  1.  *29, 15.  70,  5.  79,  5. 
*89, 15.  111,5.  *133, 15.  138,10. 
144, 1.  265,  5.  nobile  castrum 
132,1;  contubernium  26, 15 ;  ex- 
emplum  174,  5;  verbum  46,  1. 
nobiles,  bei  den  Sachsen,  8,  1. 
nobilitatis  curam  habere  7,25; 
indicium  183, 20.  nobilitas  7,  25. 
147,5.  150,5.  165,5.  178,5.  213,5. 
[216, 10].  nobiliter  45,  20.  89, 1. 
141,10.  237,5. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.   mos  —  pantomimi.         34^ 


Nordpol  s.  axis  septentrionis. 

uotare  avaritiae  177,  5  ;  in  aliquo 
aliquid  183,  iO.  notandum  est 
282, 10.  notis  quibusdam  discer- 
nere  surculos  8, 20. 

no  vitas:  Cuius  novitate  facinoris 
67, 10.  Cuius  novitate  miraculi 
96, 10.  Cuius  rei  novitate  per- 
vestiganda  277, 1.  noviter,  neuer- 
dings,  273, 10. 

nuper,  ehemals,  vor  Zeiten,  60, 15. 
250,5;  vgl.  204,20.  230,5.  235, 
15.  240,1.  *263,20.  [276,1].  nuper, 
kiirzlich,  unldngst,  1, 1.  *259, 15. 
260, 10.  262, 15.  274, 15. 

nuptias  celebrare  259, 5;  (ecclesiae) 
peragere  145, 20;  vgl.  sponsus. 

oblatio,  Gabe  bei  der  Messe,  [216, 
25];  vgl.  *262,  20.  264,20. 

oblicus  sanguis  197, 1. 

obrizum  aurum  *178,  20. 

occeanus,  die  Nordsee,  5,  i5.  6, 15. 
7, 1.  16,  5.  20.  72, 10.  *81, 15.  229, 
1.  231,  5.  *238, 15.  239,  5.  240, 10. 
251, 1.  occ.  caligans  239,5.  *269, 
35(?).  *273, 20;  occidentalis  75, 1. 
238.  239,  1.5;  septentrionalis 
122, 1.  [276, 1].  occeanum  mare 
*16,  25.  *239, 15;  vgl.  Britannia, 
insula.  —  Das  europdische  Nord- 
meer  (an  der  Kuste  Norivegens), 
263,10.  265,5.  *266,io.  *268,i5(?). 
272,5.  274,5.  275,15.20.  277,5. 
occ.  infinitus  270,  5.  276,  15 ;  qui 
totum  mundum  amplectitur  269, 
15.  270. 

officinae  (claustri)  139, 1.  146,  5. 

olographa  manu  172, 15.  20. 

opipare  179, 1. 

oppidum  22, 5.  58, 10.  60, 5.  108, 
10.  15.  131,  15.  170,  5.  272,  15. 
278,5.  oppida:  Birea,  Brema, 
Ilammaburg. 

oppugno  (=  expugno)  6,  20  (?) ;  rich- 
tig  113,  5. 

opus  Italicum  131, 15. 

oratorium  25,1.  [36, 10].  129,  i.*i5. 
[218,5];  vgl.  basilica,  capella. 

ordinare,  weihen,  hduflg.  ordinatio, 
Weihe,  Bischofsweihe,  11, 15.  17, 
10.15.  34,1.  36,10.  51,5.  71,15. 
139,  10.  142, 10.  145,  20.  156, 1. 
168,1.  [222,15].    [226,5].  230, 10; 


Abtiveihe  *105, 15.  ius  ordinandi 
episcopos  s.  ius.  ordo,  Stand, 
163,  5.  181,  10  (0.  sacerdotalis). 
191,  10.  204, 15.  sacrorum  ordi- 
num  benedictio  264,  20.  ordines 
ecclesiastici  s.  promotiones.  ordo, 
Reihenfolge,  26,  1.  142,5;  ex  or- 
dine  *128, 15.  [216,  20].  278,20; 
Ordnung,  Vorschrift,  35,  5.  ordo 
cancellorum  varius,  Anordnung, 
131,  10.  in  ordinem  diffinire 
143,  20. 

orientales  reges  [220, 15.  20] ;  vgl. 
mare,  pelagus. 

ostrum,  Furpur,  78,  5. 


pactum  100,5.  112,15.  136,10;  p. 
federis  161, 10. 

pagani,  Heiden,  12, 5.  27, 15.  38, 
25.  40,  15.  41,  5. 10.  42, 1.  47, 15. 
53,5.  54,15.20.  57,5.  62,15.  81, 1. 
87,  20.  94, 15.  95,  5.  118, 10.  122, 
5.10.  126,1.  137,15.  138,1.  143, 
25.  151,  20.  161, 10.  162, 15.  *163, 
20.  164,10.  165,15.  168,10.  193,5. 

*20.   194,5.*15.    195,  1.15.  *20.  201, 

20.  210,  20.  226, 15.  236, 10.  *255, 
15.  *258,  10.  261,  10.  262,  1.  15. 
*265, 10.  275,10.  283,5.  paga- 
nici  ritus  79, 10.  108,  5.  paga- 
nicus  ritus  9, 15.  paganismus 
59,15.  96,5.  99,1.  105,5.  109,1. 
195, 10.  262, 10.  paganitas  162, 
15 ;  vgl.  gentes,  gentiles. 

pagus,  Gau,  14,25.  15,i.*25.  42,15. 
86, 10.  *239, 10. 15. 

palatium  47, 1.  61,  5.  67,  5. 15.  147, 
15.  179,5.  [181,10].  187,5.  199,25. 
[226, 1].  pal.  sacrum  17,  5.  pal. 
Aquisgrani  41,  5.  *15;  Goslariae 
171,5.  213,5;  Nemetense  17,  10. 
palatinus  comes  200,  15.  208, 
15.  Pfalzgrafen  s.  Dedus,  Fri- 
dericus. 

palleum  23, 10.  38, 15.  47,  5.  54, 1. 
55,10.  61,10.  89,5.  107,10.  123,1. 
127,15.  130,5.  142,5.  pallium 
52,  1.     pallia  centum  187,  10. 

palma  s.  martyrium. 

paludicolae,  in  der  Diozese  Bremen, 
108, 10. 

panis  albus  131,  5. 

pantomimi  183, 1.  5. 


344 


M.  ADAM  BREMENSIS 


papilio  *120,  lO.  15. 

paramenta ,  (Jcirchliche)  SchmucJc- 
gegenstdnde  (?),  *127,  20. 

parasiti  181,  25. 

parentes  *107, 15.  151, 1.  177,  10. 
191,  20.  199,  20.  *245,  20. 

pares  67, 5.  pares  esse  gaudent 
(Sueones)  253,  1.  sui  pares, 
seinesgleichen,  208,  20. 

parrochia  14,  25.  15,  1.  15.  16,  1. 
33, 10.  53, 10.  62, 10.  70, 1.  76, 10. 
77,5.  81,5.  89,15.  90,5.  94,5. 
128,  5.  143.  150,  5.  20.  153,  1. 
*162,  25.  168,5.  170,5.  175,10. 
179,  20.  188, 15.  20.  189,  5. 15.  193, 
1.5.  207,15.  231,1.  235,15.  237,5. 
241, 15.  270, 1.  parrocliiani  200, 
15.  *25 ;  vgl.  toparchia. 

partes  ambae  149,15.  partes  cesa- 
ris  expostulare  96, 1.  partium 
aemulatio  108,  20 ;   studia  32,  20. 

pascha  *139,  25.  p.  celorum  141,5. 
paschae  dies  *14i,  20.  196,  i; 
festivitas  *111,  20;  sollempnita- 
tes  170, 10.  paschalis  festivitas 
140,5.10;  sollempnitas  206,15; 
vgl.  agnus,  azyma. 

passio  12,1.  54,15.  *103, 15.  [122,1]. 
193, 15.  *20.  passiones  huius  tem- 
poris  39,5.  pati,  den  Mdrlyrcr- 
tod  erleiden,  13,1.  193, 10;  ab 
aliquo  *96,  20 ;   vgl.  martyrium. 

pastor  1, 1.  38, 1.  127, 5.  158, 1. 176,  5. 
185, 15.  191,  15.  20.  200, 15.  203, 
20.  210,  25.  [218,  5].  236,  20.  282, 
10.  pastores  pecudum  265,  5. 
pastoralis  cambuta  127, 15 ;  ferula 
38, 15.  47,  5;  virga  55, 10.  142, 1; 
vgl.  cura.  pastorale  officium 
50,15.  167,1;  verbum  et  exem- 
plum  2,20.    pastoraliter  126,15. 

paterfamilias  8,  20. 

pater  patriae  130, 10. 

patres  2,5.  69,5.  111,15.  149,15. 
203, 10.  patres  nostri,  hihlisdi, 
69,5.  sanctorum  patrum  auctori- 
tas  43, 15.  patrum  concilia  33, 1 ; 
priscus  mos  282, 10 ;  lelatio  106, 
10;  volumina  281,5;  vgl.  regula. 

patria  (=  terra),  Land,  101,5.  157, 
10.  180,10.  [220,5].  248,5.  262, 10. 
267,5.  280,10;  vgl.  81,5.  155,1. 
patria  haec  (—  Saxonia)  109,  5. 
200, 10.    patria,  Vaterland,  87,  20. 


*103, 15.  *114,io.    153,15.   154,1, 

159,5.  239,5. 
patriarcha  182, 1.    patriarchae  142^ 

15.     patriarcharum   ritus   265, 5. 

patriarchatus  175.  206,  1. 
patrimonium     36,  1.     70,  5.     97,  u 

*110,i5. 
patrocinia,    Reliquien,    martyrum 

25,5.    29,10;     sanctorum   68,15. 

*169,  20.      patrocinium,    Schutz, 

[136,  20].  214, 1. 
patrueiis,     Neffe     (Bruderssohn), 

19,20. 

pauperes  14,20.  36,1.  44.15.  45,20. 
46,1.  71,5.  *107, 15.  138,15.  144, 
10.  189, 10.  *192,  25.  202,  25.  208, 
10-20.  207,25.  215,25.  [217,5]. 
264, 5.  pauperes  esse  189,  10. 
pauperes  natales  67, 1.  pauper 
seculi  60,  15.  paupertas  29, 1. 
272,15.   paup.  spontanea  [69, 15]. 

pelagus  orientale,  die  Ostsee,  230, 1. 

pensio  166,  5.  189, 1. 

penthecosten  sollempnitates  170, 10. 

penus  episcopi,  Vorratskammer  des 
Bischofs,  die  mensa  episcopalis, 
[217,  25,  N.  f.]. 

peregrinatio,  Pdqerschaft ,  68,  10. 
99,  5.  194, 15.  [225,  5].  peregri- 
nari  201,  10.  peregrin!  36,  5. 
144,10.  183,5.10.  *192,20.  213, 
10. 15.  peregrinus  *139, 15.  199,5. 
peregrinae  merces,  fremd,  aus- 
Idndisch,  251,5;  pelles  245,10. 

permisit  abire  regie  donatum  135,5; 
abire  donatos  [181, 10] ;  abire 
illaesum  201,  i;  vgl.  dimisit. 

persecutio  27,  15.  30,  1.  15.  41,  1. 
42,5.  45,5.  47,15.  50,1.  53, 10. 
58,  10.  90,  15.  106,  10,  110,  10. 
198,1.  *200,25.  236,20.  perse- 
qui  117,15.  145,10.  184,10.  185, 
5.  191,25.  [218,15].  246,5. 

pertinxerit,  zu  pertingere,  9,  20. 

pestis  259, 5;  simoniaca  *107,  10. 

phase  (=  pascha)  140, 15. 

philosophiae  divinae  studium  2,15. 
philosophi  *178,  20.  philosophi 
nomen  *97,  15.  philosophorum 
sententiae  182,  25.  philosophi- 
cum  ocium  199,25.  philosophus 
2,20.  197,5.  philosophus  Christi 
10, 20.  21,5.  philosophi:  Lan- 
francus,  Odinkar. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.   papilio  -  prepositura.      345 


phisici  [279,1]. 

piratae,  pyratae,  21,  lo.  25,  i.  41,5. 
58,15.  92,1.  93.  94,5.  100,15. 
[136,1].  228.1.  231,5.10.  232,  i. 
15.  233, 10.  240,  5.  245,  5.  lo.  pi- 
ratica  *158, 15.  piraticam  exer- 
cere  20, 15.  piraticae  excursio- 
nes  27,1.  39, 15;  vgl58,io.  piratici 
raptus  233,  lo.  264,  5.  piraticus 
mos  135,1;  populus  280,5;  rap- 
tus 233,  10.  274, 15 ;  vgl  Asco- 
manni,  predones,  Wichingi. 

placita  46,30.  placitum  generale 
Sueonum  32,  i;  Sueonum  cum 
rege  Olaph  ll8,io.  is;  vgl.  warh. 

plebs  8,  30  (Gegensatz  proceresj. 
docta  plebs,  die  Bremer  Kano- 
niker  282,5.(20?). 

plenaria  copulatio  37,15.  plenaria 
manu  11,10.  plenarius  ordo  mi- 
nistrorum  170,  lo.  plenarium, 
em  Behdlter  fur  Tcirchliche  Gegen- 
stdnde  (Reliquien),  [187,  2o], 

pollicita  fides  *152,  lo;  mulier  *102, 
10.    pollicitae  sedes  7.  lo. 

pontifex,  hdufig.  pontificalis  ca- 
thedra 26,20.  pontificale  pal- 
leum  38, 15.  pontificatus  71,  lo. 
15.  142,  20.  *168,  20.  pontifices 
ecclesiae  nostrae  fvmi  Bremen) 
*29, 15  ;  Romani  *18,  20.  ponti- 
ficium  146,  20. 

populares  9, 1.  169, 10.  286,  5. 

populosissima  civitas  de  christia- 
nis,  von  Christen  strn'Tc  hevolJcert, 
103,  10.  populosissima  civitas 
*195, 15 ;  vgl  Solin  52, 10 :  populo- 
sissima insula. 

porta  grandis,  in  der  Bremer  Stadt- 
mauer,  131, 15. 

posteri  2, 1.  25, 1.  46, 1.  54, 10.  60, 
15.  66,5.  88,1.  130,5.  165,1.  219,1. 

posthabere  62, 10.  [220,  20]. 

potentium  (Gen.plur.)  130, 10.  204, 
10.  213, 15. 

potestates  61, 15.  [225, 15]. 

potiones,  als  Heihniftel,  210,  25. 

prebenda  *124, 15.  *130,  20.  131,1. 
prebendarius  *104, 15. 

precariae  nomen,  189,  5. 

precepta,  Konigs-  und  Kaiser- 
urhmden,  facere  82,  15 ;  Karls 
d.  Gr.  14—17;  Ludwigs  d.  Yrom- 
men  23, 10 ;  Ludwigs  d.  Deutsclien 


33,  10;  Ottos  I.  62,  1.  64,  1; 
Ottos  III.  82, 15 ;  precepta  im- 
peratorum  (der  Ottonen)  82, 10. 
15 ;  Konrads  II.  *127, 20.  *128, 15 ; 
Heinrichs  IV.  188, 1.  precepta 
ecclesiae,  die  Bremer  Konigs- 
nrkunden,  214,  10;  principum 
49, 1;  vgl.  archivum,  privilegia. 
preceptum  Adriani  papae  15,5. 
preceptum,  Befehl,  14, 1.  204, 15. 

predecessores  55, 1.  61, 15.  123, 10. 
133,10.  170,5;  vgl.  antecessores, 
decessores. 

predestinare  12,  10. 

predia,  predium,  29,  5.  70, 10.  *92, 
20.  129,10.  150,15.  157,1.  170,15. 
171, 10. 15.  192, 1;  s.  Dispargum, 
Groningon,  Hiddiurode,  Lasti- 
mona,  Lismona,  Loctuna,  Plisna, 
Ramsolau,   Ripesholt,  Sincicum. 

predicare,  predigen,  absolut,  13, 6. 
24,1.  50,15.  71,15.  98,10.  110,5. 
predicare  mit  dem  Akkusativ  12, 
15.  17,10.  19,5.  45,1.  61,10.  86,1. 
199,5.  *254,2o.  *268,io.  269, 1. 
pred.euangelium  261,25.262,1;  in 
Suedia  96,  20 ;  nomen  lesu  omni- 
bus 254,15;  verbum  Dei  274,1; 
verbum  Dei  alicui  38, 20.  85, 1. 5. 
122,  5.  [224,  10].  verb.  Dei  in 
aliqua  terra  11, 1.  verb.  Dei  per 
Sueoniam  59, 10.  verb.  Dei  pu- 
blice  22.  5.  verb.  Dei  gentibus 
38,  20.  [220, 15].  pred.  mit  dem 
Dativ  *266, 15,  vgl.  N.  e.  pre- 
dicare, laut  beJcennen,  66,  l; 
raten,  betreiben,  *126,20;  preisen, 
5,10.  135,5.  162,5.  254,5.  271, 10. 
predicatio  11,  1.  24,  1.  35,  10. 
38,15.  57,20.  66,10.  122,5.  124,1. 
1^25,  5.  133,  10.  236,  10.  256,  1. 
279,15.20.  predicator  58,5.  pre- 
dicatores  9,  20.  10,15.  30,i.  88,5. 
98,20.  125,1.  167,15.  199,1.  [220, 
30].  246,  5.  252,  5.  10.  280,  10. 
predicatoris  officium  peragere 
24,  15 ;  vgl.  euangelizare. 

predoues,  Seerduber,  58,  20 ;  vgl. 
piratae. 

pretectorum  vices,  Grafendmter^ 
67, 10.   prefectus  22,  5.  27, 15. 

prepositura  94,3.  123, 10. 15.  *139, 
20.  140,  15.  150,  10-20.  151,  1. 
169,10.     180,5.    202,25.    203,1. 


346 


M.  ADAM  BREMENSIS 


205,20.   208,1.   237,5.     preposi- 

tus   55,5.  [69,15].   104,1.   108,1. 

123,  1.    128,1.   *132,2o.   *139,20. 

144,1.  151,5.  180,25.  203,5.    pre- 

positi  operum,  in  Bremen,  (151,5). 

202,  20. 
presagia     equorum     8,  25;     reram 

182,10.   presagium  rerum  211,15. 
presbyter  32,5.  35,5.  45,15.  103,10. 

*110, 20.    193,10.    200,20.    201,1, 

presbyteri    38,25.   47,  lo.    51,  lo. 

98,5.  103,10.  117,20.  151,15.  163, 

5.  15.  204,  15. 

presertim:  cum  presertim  32, 15. 
204,  25.  presertim  cum  28,  lo. 
209, 1.  presertim  si  76,  i.  pre- 
sertim quod  51,10.  172,5. 

presul,  Bischof,  2,  5.  lo.  61,  15. 
112,1.  133,1.  140,5.  142,15.  144, 
20.  146,1.  151,10.  [177,1].  188,20. 
206,  5. 10.  211, 10.  281, 1. 

pretorium  ducis,  herzogliches  Schlo/S, 
Burg,  in  Hamburg,  132,  lo. 

primas  271,  i.  primatus  curiae 
187,5;  regni  20,  lo;  rei  publicae 
190,  20. 

princeps,  der  Herzog  von  Sacfisen, 
109,10.  princ.  latronum  126,10; 
quidam  Danorum  136,  i;  s.  Go- 
teschalcus.  principes,  deutsche 
Konige  oder  Kaiser,  49,  i.  55, 15 ; 
deutsche  Reichsfilrsten,  142,  lo. 
176,5.10.  205,10.  206,20.  [225, 
25] ;  die  sdcJisischen  Herzoge  (imd 
Graf  en)  126,15.  133,5.  147,5. 
principes  regni  191,  i;  seculi 
144,  15.  principes,  allgemein, 
181,  10.  *212,  20;  in  England 
196,  5 ;  in  Noricegen  120,  5 ;  hei 
den  Schweden  2;")!,  i5;  hei  den 
Slaven  86,  lo.  *102,  lo.  125, 15. 
132,  15.  [137,  lo].  principatus 
*84, 15. 

pristinae  libertati  donare  14,  lo ; 
reddere  68,  lo.  147,1.  in  pristi- 
nam  libertatem  se  vindicare  176, 
10.  a  pristina  virtute  pessum- 
datus  208,10.  in  pristinum  gra- 
dum  restituere  205,  5. 

privilegia,  Papsturhunden,  38, 15. 
47,  10.  priv.  Romana  *161, 20. 
175,  10;  Romauae  sedis  64,5; 
Romanorum  27,5;  Romauorum 
pontificum  *18, 20;  sedis  aposto- 


licae  49, 1 ;    Bremensis  ecclesiae 

50,  10;  ecclesiae  nostrae  (von 
Bremen)  163, 1.  privilegium  *33, 
15.  55, 10 ;  privilegium  Hogeri,  fiir 
Hoger  (?),  b4, 10.  Zitierte  Papst- 
urhunden:  Gregors  IV.  23,  10; 
NikoJaus'  I.  83, 5.10;  Sergius'  III. 

51,  5;  Johanns  X.  55,  10;  Ser- 
gius'  IV.  *106, 15 ;  Clemens'  II. 
*148,20;  Leos  IX.  [226, 1].  anti- 
qui  honoris  privilegium  1, 5; 
privilegia  [225,  20]. 

proceres,  bei  den  Sachsen,  8,  30. 
professio   et  vestis  monastica  38, 

10.  46, 15. 
prognostica  mortis  207,  5. 
promotiones  ecclesiasticorum  ordi- 

num  215,  5. 
promunctorium    233,  10.    240,  lO; 

*272,  25. 
pronepos,  JJrenJcel,  88, 1. 
propheta,    der    Psalmist,    [279,  5]. 

prophetae  32, 15.    prophetia  32, 

5.15.  *124,io.   195,5.   prophetice 

195,  5.       propheticus      spiritus 

26, 15. 
propter  (=  prope)  5,  5. 
propugnacula,Zmwen,  131, 10.132,5. 
proscribere  ad  iugulandum  12, 10. 
proselitus  1,  5. 
prosper  ventus  232, 15.  succedenti- 

bus    prosperis    67,  10.    152,  5.  10. 

205,  5.     ruentibus     in    occasum 

prosperis    190, 15.     prosperis   in- 

crementis    aucta   legatio    162,1. 

279,  20.  280, 1.    prosperitas  14,  5. 

23, 10.  62, 10.  138, 10.  162, 1.  180, 

15.  210, 10.  212, 1. 
protus  (=  protoscriniarius)  68, 1. 
provincia  4,5.  6,1.  11,5.  12,5.  13, 

15.  14,  30.  20, 1.  67, 15.  75, 15. 

76,1.  92,5.15.  104,10.  *111,20. 

*  161, 20.  163,1.  168,15.  172,10. 

188,20.  195,1.  210,20.  226,15. 

231,10.  241,20.  *2r)0, 15.  253,10. 

259,  5.  260, 10.  263,  5.  269,  5.  15. 

278,  5.    280,  5.       in    provintiam 

redigere  14,  20. 
provisor    167,  5.    [222,  10].     prov. 

ecclesiae   16, 1.     provisio   168,  5. 

providentia  Dei  22,  lO.  26,  20. 
psalmi  spetiales  200, 10;    vgl.  218. 

psalterium     127,  5.     ps.    aureis 

scriptum  litteris  [187,  15.  20]. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.  presagia  -  rumigeruli.      347 


pseudochristiani  143,  25. 

pseudoprophetae  210,  5. 

publica  consultatio  8,20;  moneta 
*178, 20.25;  gaudia  283,  i;  nego- 
tia206,i5;  res  143, 10. 147, 20;  se- 
curis  *234, 10;  via  16, 15;  villa 
(Bremen)  25, 15 ;  vox  210, 1.  publi- 
cae  causae  *252, 25;  res  173, 10. 
245, 1.  res  publica  61, 1.  151, 
3.5.  176,1.20.  182,1.  190,20. 
211, 1.  in  publicum  procedere 
217, 10.  publicare  titulum  chri- 
stianitatis  79, 10.  publice  annun- 
ciare  verbum  Dei  *163, 20;  di- 
vinare  182,  i;  habere  christia- 
nitatem  57,  20;  moliri  [220, 5. 10]; 
predicare  22,5;  verberare  186,5. 


iq[uadragesima  201,  25.  quadra- 
gesimale  tempus  *110, 15. 

quadrangula  forma  claustri  131,10. 
quadrus  lapis  182,  5. 

quaestor  204, 15. 

quanti  (=  quot)  269,15.  282,15; 
vgl.  9,  5.  125, 1 ;  vgl.  tanti. 

quidem  s.  Et quidem. 


rasta,  Meile,  29,  5. 

rebellare  [63, 15,  N.  c].  102,  5.  108, 
15.  109,1.  *152,io.  154,5.  166, 
10.  rebellio  154, 10.  rebellis  14, 
30.  91,1.  109,10.  191,20.  [221,20]. 

reclusi  13, 10. 

recognoscere  17, 5. 

recolere,  sich  erinnern,  gedenTcen, 
257, 5.  282, 15. 

reditus;  fructus  redituum  201,10. 

redivit  66, 1 ;  vgl.  transivit. 

refectorium  146,  5. 

regnum,  oft ;  das  frdnkischeBeich,  10, 
1. 28, 1. 10.  [29, 1] ;  das  ostfrdnkische 
Reich,  32,  15.  20;  das  deutsche 
Reich,  57, 1.  82,  5.  102, 1.  132, 15. 
171,1.  174,1.  176,5.  177,10.  184, 
15.  191,1.  207,1.  214,15.  [225, 
25];  vgl.  im-pei'ium.  regna  Euro- 
pae  19, 10.  regnum  lesu  Christi 
4,1.  regnum  accipere  99, 15  ;  in- 
trare  110, 10 ;  optinere  48, 10.  a 
regno  depellere  *259, 15.  262, 10. 
ad  regnum  consecrare  *164,25.  in 
regno  restituere  186, 15.    in  reg- 


num levare  158,5.  *197, 15 ;  ponere 
20,10.  *113,i5;  restituere  21, 10. 
100, 1.  121,  5 ;  substituere  82,  5. 
regales  diviciae  161,5.  rega- 
lis  muuificentia  31,  5 ;  stirps 
187, 1.  regia  potestas  [225,  25] ; 
stjrps  84, 10 ;  vgl.  reus. 

regula  districtissima  congregatio- 
nes  custodire  90,  10 ;  canonica 
[69, 20 J ;  fratrum,  der  Bremer  Ka- 
noniJcer,  *156,  20  ;  monastica  vi- 
vere  35,  15;  salutaris  26,  15; 
sanctorum  patrum  139, 10.  abs- 
que regula  vivere  197,  5.  regu- 
lariter  vivere  237,  5. 

relicta,   Witwe,  99,  5.  *157, 15. 

religio  (absolut  =  Christiana  rel._^ 
118,  5.  rel.  nostra  85, 15.  155, 10. 
[273,  5.  10] ;  paterna  109, 1 ;  vera 
9, 10 ;  vgl,  divina  rel.,  Christi- 
ana rel. 

reliquiae  s.  Adalbert!  *96,  25;  s. 
Mauritii  70, 10 ;  sanctorum  70, 10. 
214,  5;  sanctorum  confessorum 
Sixti  et  Sinuicii  29, 10;  sancto- 
rum martyrum  70, 1 ;  sanctorum 
[martyrum]  27,  5. 

remigantes  274,15.  remigatio  *238, 
15.  remiges  278,  10.  remigium 
80,1.  remorum  nisus  278,  i;  vgl. 
carbasa,  classis,  naves,  vela. 

renovare  privilegia  50, 10.  *148, 20. 

repulsio  112,  5 ;  vgl.  depulsio,  ex- 
pulsio. 

res  publica  s.  publica  res. 

restituere  203, 1 ;  in  gradum  pri- 
stinum  205,5;  in  regnum  21,10. 
100,1.  121,5;  in  regno  186,15; 
in  sua  282,  25. 

resurrectio  carnis  *265, 15. 

reus  regiae  maiestatis  234, 1.  re- 
giae  maiestati  obnoxius  179,  5. 

ritus  gentis  39,10;  gentilium  anti- 
quus  *265,  20;  ydolatriae  101,5. 
*20;  libationis  260,  5;  nationis 
[220,10];  paganici  79, 10.  108,5; 
])aganicus  9, 15;  patriarcharum 
265,5  ;  s.  Arabum  ritus  im  Namen- 
register.  ritu  oppidi  munita  in- 
sula 278,5. 

rotunditas  orbis  terrarum  275,  5. 

rumigeruli  181,  25. 


348 


[  M.  ADAM  BREMENSIS 


sacellarius,  Schatzmeisfer,  236.1. 

sacer  fons,  die  Taufe,  21,  lo.  63, 15; 
sacra  bibliotheca  281,5.  sacri- 
ficia  Sueonum,  zu  Upsala,  *258, 
10.  259.  *260, 20.  sacrificii  exami- 
natio  172, 15.  sacrilegium  *139,20. 
[189,  25].  [190,  5].  203, 15.  sacro- 
sanctus  25, 15.  sacrum  palatium 
s.  palatium. 

sacerdos  Christ!  60,  15 ;  Dei  [216, 
2o];  populi  (Saxonum)  8,  20. 
sacerdotes  14, 15.  22, 20.  37,15.  54, 
10.  58,1.  103,1.  133,5.  153,5.  162, 
10.  163,1.10.  172,15.  264,15.20. 
265,  1.  269,  1.  sacerdotes  Dei 
34, 15.  56,  5.  202, 10  ;  deorum,  in 
Schweden,  259,  5.  260, 10 ;  lesu 
Christi  14,  15;  provintiarum  = 
Erzbisclwfe,  172, 15.  sacerdotium 
89, 1.  184,  5.  237, 5.  sacerdotalis 
presentia  27,  10;  ordo  181,10. 

sacramenta  christianae  fidei  9, 15. 
sacramentum  baptismi  57,  20 ; 
fidelitatis   *151,25.   154,5.   *160, 

15.  20. 

saltus,  Waldgebirge,  5, 10.  [15].  *74, 
15.  80, 10.  226,15;  im  Plural,  76,5. 
*163,20.  228,1.235,5;  Sprung, 
Satz,  240, 15. 

sancti  Dei,  die  Heiligen  Goites,  15, 
10. 15.  140, 10.  sanctus  Dei  29,  5. 
58,1.  96,5.  sancti  martyres  [27, 
5];  omnes  209,1.  214, 1.  sancto- 
rum corpora  25,  5;  omnium 
festivitas  88, 10 ;  reliquiae  70, 
10.  214,5;  sollempnitates  201,25. 

sanctimoniales  163, 10.  204,1. 

sanctuarium  107,5.  146,15.  191,15. 
[218, 10]. 

sanitates,  Wtmderheilungen,  121,15. 
sanitatum  gratia  36,  20;  gratiae 
88, 15 ;  miracula  267, 10,  s.  mira- 
cula. 

satelles,  Ministeriale  (?),  149,  5. 
satellites  Antichristi  117, 15.  sa- 
tellicium,  Vasallendienst ,  186, 
10. 15. 

satrapa  119,20.  198,5.  240, 1. 

scandala  117,  15.  193,  5.  197,  5. 
scandalizare  30, 15.  252, 15. 

scedulae  3,  5. 

sceptrum  20,10.  80, 10.  82, 10.  84,5. 
113,  10.  116,  15.  186,  5.  137,5. 
152, 1.  19G,  5.  258, 10. 


scindulae  54,  20. 
scismatici  *128,  20.  148, 10. 
scolae,    in   Bremen,   [69, 20].    97, 1, 

156,  1;     in   Hamburg,    *132,  20^ 

scolis_  melioribus   imbuti   Nort- 

manni  264, 10. 
scrinia  ecclesiae,  von  Bremen,  65, 

15 ;  vgl.  archivum. 
Scriptura,   die   heilige   Schrift,   13, 

10.  *166,  25.  215, 10.  265, 10. 
scutum      argenteum      deauratum 

[187, 15]. 
seculum,    Weltkhen,    Weltliclikeit, 

14,  5.  24, 5.  45, 10.  60, 15.  85, 10. 
141,  15.  144,  15.  145,  5.  155,  5. 
167,  20.  183, 10.  199,  25.  215,  25. 
[225,  15];  vgl.  aurea. 

secum  (=  cum  eo)  126, 10.  135,5; 
richtig  gebr audit  22,  1.  71,  5. 
111,1. *20.  117,20.  155,10.  [224,1]. 
secumque  (=  et  cum  eo)  57, 15. 
sibi  (=  ei)  14,25.  62,5.  171, 10. 
196,10;    richtig   gebraucht    11,5. 

*111,20.    117,20.   *133,15.    147,15. 

155,  10.    [171,5].    175,  10.    179,1. 

182,  1.    192,  15.    202,5.    208,  10. 

[216, 10].  243, 10. 
securis,    HenJcerheil,    284,  1.     sec. 

publica  *234, 10. 
sedere  annos  usw.,   mit  AJcJcusativ, 

17, 10.  25.    26, 1.    31,  5.    37, 15.  20. 

88,  5.  46, 15.  *50, 15.  51,  20.  54,  5. 

55,  1.   61, 1.   89,  5,    vgl  25,  N.  b. 

107, 10,   vgl  25,  N.  c.  123, 1.  127, 

15.  130, 1,  vgl  25,  N.  d.  142, 1, 
vgl  25,  N.  b. 

senatorum  ordo  191, 10.  senatrix 
*126,  20.  138, 10. 

seniores  3, 10. 

septem  viri  dormientes,  quasi  dor- 
mientes  *250, 15.  *266, 10. 

septentrio,  die  Lander  des  Nor- 
dens,  88,  5.  *266, 10.  septentrio- 
nis  axis  277,5;  fulmen  159,10; 
latitudo  3,25.  73,5.  [220,5];  na- 
tiones  82,  1;  plaga  263,  10;  po- 
puli 64, 10.  septentrionales  gen- 
tes  *250,  15;  nationes  14,  15. 
170,5.  [220,10];  populi  [220,  3o]; 
regiones  279, 15.  septentrionalis 
occeanus  122,  1.  [276,  1];  vgl 
aquilo,  Saxonia. 

sepulcrum  12,  5.  13,  5.  *49_,  15.  88, 
15.    159,  20;    vgl    confessio.     se- 


WORT- UND  SACHREGISTER.   sacellarius  —  stagnum.     349 


pultura  mortuorum  265,  i ;  paga- 
norum  *265, 10—20. 

sequi :  Secuta  est  ulfcio  divina  91,1. 

157,  10.     secutum   est in- 

crementum  65, 1.  Sequitur  irrup- 
tio  Uugrorum  50,  i;  vindicta  Dei 
*155, 15.  gravis  vindicta  secuta 
est  190, 15.  vindicta  peccatores 
seqiiens  185, 15. 

serenitas  nostra,  Titel,  15, 15. 

sermo  37,25.  151, 10.  158, 10.  202,5. 
216,5.  252,10.  280,15.  sermo  est 
[88,  20].  94,  5.  *102,  5.  106,  10. 
*107, 10.  122,5.  281,10.  274,15. 
sermonem  facere  *214, 20.  ser- 
mones  omare  281,  5.  sermonum 
loqiielae  182, 10.  de  christiani- 
tate  nuUus  sermo  165,20.  sermo 
exhortacionis  in  ecclesia  163,  5. 
sermocinari  166,  5. 

servare  ad  ludibrium  188, 10 ;  ad 
triumphum  194, 1. 

servi,  hei  den  alien  Sachsen,  8, 1.5; 
Dei  48,  1.  150,  1 ;  ducis  205,  1 ; 
JErzh.  Adalberts  201, 10 ;  proprii 
153,  10.  servientes  Deo  163, 15. 
169, 10.  servitium,  Zins,  Abgabe, 
[188,10].  192,  1.  *20;  Leistung, 
Lieferimg,  Dienst,  108, 1.  178, 10. 
193, 1.  203, 1.  211, 10.  in  servi- 
cium  donare  *92, 20.  in  servitio 
habere  189,  10.  servitus,  in 
DdnemarJc,  234,5.  servitutis  iu- 
gum,  der  Slaven,  102,  1.  servus 
202,25.  281,1.20.  servus  servo- 
rum  Dei  25, 15  (mcht  Papsttitel). 
♦160,20.  [221,20]. 

seu  =  et,  s.  sive. 

si-,  sy-. 

sibi  s.  secum. 

siccitas  157, 15. 

Siebenschldfer  s.  septem  viri! 

sigillum  Horici  regis  31, 20.  sy- 
gillum  apostolici  156, 10. 

signum  cancri  271, 10. 

symouiaca  heresis  172, 15.  sim. 
pestis  *107, 10. 

simulacra  261,  l.  simulacrum  Fric- 
conis  237, 1.  258,  10 ;  Redigast 
78,5;  Thor  122,10;  vgl  idola. 

synagoga  173, 1. 

singularis  43,  1.  123,  5.  130,  15. 
144,  5. 

synodus  47, 5 ;  zu  Worms  891 :  *50, 


20;  zu  Tribur  895:  49,1.5;  zii 
Mainz  1049:  172.  173;  in  Dania 
celebranda  apud  Sleswich:  [221. 
222] ;  vgl.  concilium. 

sive  (=  et)  151,  i5.  240, 1.  249, 10. 
seu  (=  et)_96,i(?). 

solere :  amplifico  sermone,  ut  sole- 
bat,  —  —  describens  158,  10. 
cum  ingenti,  ut  solebat,  multi- 
tudine  armatorum  179, 20.  magni- 
ficum  prorsus,  ut  semper  sole- 
bat,  concilium  [221, 15]. 

Soli   diutius   expectabantur  —  — 

[221, 15].  sola  expectabatur 

175,  5. 

solidi  argenti  *130,  20. 

solis  accessus  et  recessus  275. 
solstitium  271,  10.  272,  1.  275, 
1—10.  sol  continue  lucet  in  Nor- 
weghe  et  Halilande  286, 1. 

solium,  Thron,  142,  5.  258, 1. 

sollicitudinem  gerere  71,1.  150,5; 
habere  45, 20.  123, 10 ;  vgl  cu- 
ram  agere.  sollicitudo  omnium 
ecclesiarum  167,  1. 

somnia  182, 10.  183,1.  207,  25.  210, 
15.  sompnium  videre  *120,  15; 
per  sompnium  videre  [185,  5]. 

sonipedes  regii  251, 10. 

sorte  di videre  terram  7,  10 ;  varia 
gesta  sunt  138,5.  pro  sua  sorte 
exercere  terram  7, 15.  sortiendo 
facere  omnia  in  privatis  rebus 
*252,  20. 25.  sortes  et  auspicia 
8, 15.  20.  sortis  iactu  32, 1.  pro- 
priae  sortis  termini  8, 1.  sor- 
tium  servator  101,  1.  sortiri 
5, 10.  6,  5.  29,  1.  80, 10.  *97,  15. 
111,5.  *132,20.  134,15.20.  231,1. 
*251,  20. 

spiritus  divinus  55,5;  immundus 
44,5;  malignus  *92,  20 ;  prophe- 
ticus  26,  15 ;  sanctus  280,  20. 
282,  15.  spiritum  victorem  ex- 
halare  104,  6. 

sponsus,  der  Bischof,  vermahlt  mit 
seiner  Kirche,  281 ,  15 ;  vgl.  nuptias. 
sp.  celestis,  Christus,  36, 1.  52, 10. 

stadia  58,  20.  stadium  medii  cur- 
sus  104,  5;  mundanae  prudentiae 
2,15. 

stagnum,  Landsee,  74, 5.  stagnum 
Danorum,  quod  Slia  dicitur, 
*226, 15. 


350 


M.  ADAM  BREMENSIS 


statuae  trium  deorum,  im  Tempel 
zu  Upsala,  258,  i. 

stilo  fideli  exarare  17,  20;  vgl.  ca- 
lamus. 

stipatores,  Gefolgsleute ,  *262,  15. 
20.  stipatus  cum  60, 1.  186, 1. 
[224, 10].  stipatus  magna  classe 
*137,  20. 

stipendia  15,  20.  165, 15. 

stipulare,  verlange^i,  fragen,  for- 
schen,  48,  5. 

stolae  aureae  *127,  20. 

studia  150, 1.  166,  20.  studium  di- 
vinae  philosopbiae  2,  15 ;  plan- 
tandae  christianitatis  85, 1 ;  pre- 
dicandi  24, 1.  stud,  et  necessitas 
quaerendarum  sedium  7, 1.  stu- 
dia litteralia  126,  5 ;  partium 
32, 20.  studium  Adaldagi  totura 
fuit  in  conversione  gentium  66, 
10;  eius  ad  conversionem  paga- 
norum  incitare  62, 15 ;  eius  to- 
tum  erat  pro  salute  animarum 
35,  10 ;  eius  totum  exarsit  in 
conversione  paganorum  236,  5 ; 
legationis  non  omittere  47, 10. 
totumque  st.  vertens  ad  lucrum 
animarum  90, 5.  studio  Adal- 
dagi recipere  sutfraganeos  61, 15 ; 
Sclavi  conversi  75,  10. 15;  artis 
magicae  deditus  101,  5  ;  floren- 
tissimo  scolas  regere  [69,  20] ; 
magno  laborare  ut  118, 10;  multo 
laborare  175,  i;  magno  legatio- 
nem  exequi  90,  15;  religionis 
fervere  20,  15 ;  ardere  163,5; 
sacerdotum  convaluisset  Chri- 
stiana religio  133,  5  ;  tanto  im- 
plore legationis  officium  60,  20. 
suae  voluntati  et  studio  erat 
ad  martyrium  12, 10.  studium, 
vgl  11,1.  '^7,5.  85,1.  144,5.  149, 
5.  150,1.  164,10.  178,1.  180.1. 
[5].  197,5.  [225,10].  252,5.  stu- 
diose  139, 10.  studiosus  66, 10. 
67, 15. 

subdiaconus  128,10. 

sublegales,  Unterworfene,  14, 15. 

subrogare  123,  20.  *124, 10.  231, 1. 
263,1. 

subscriptio  49,  5. 

substituere  in  regnum  82,5. 

subtilis,  eine  Art  Mrchliches  Ge- 
wand,  [187,25]. 


suburbana  210, 15. 

succedere  26,20.  48,5.  82,5.  106, 
10.  122,  20.  134, 1.  155,  5.  203, 10. 
268,5.  succ.  in  cathedram  83, 1; 
in  regnum  134, 10 ;  in  sceptrum 
116,  15.  successionis  dignitas 
46,20;  ius  38,20.  successor  54, 5; 
succ.  confirmari  47,  i;  regni 
134,5.  successorem  accipere  44, 
10 ;  ponere  123,  20.  successores 
33,5.  [226,5]. 

sufFraganei  61,  15.  65,  15.  89,  10. 
130,5.  175,  10.  [220,1].  [221,5]. 
[225, 10].  suffraganei  episcopa- 
tus  71,20.  suffraganea  (Brema) 
32,  20.  49, 10. 

supeii  20, 1. 

supersticio  108,5.  183,25;  sup.  bar- 
barica  262,5;  Saxonum  9, 15; 
Sueonum  257,  10.  supersticio- 
num  genera  9, 5.  supersticiose 
260, 15. 

suscipere,  empfangen,  erhalten,  chri- 
stianitatem  35,  1,  83,  5.  [98, 1]. 
99,  1 ;  ferulam  pastoralem  47,  5. 
52,1.  61,10;  fidem  [273,5];  filium 
114,1.  115,1.  *164,25.  194,10; 
filios  136,10;  heredem  82,15; 
legationem  20, 15.  38, 20 ;  pasto- 
rem  38, 1 ;  regnum  34, 10.  63,  10 ; 
virgam  pastoralem  142, 1 ;  vgL 
25,5.  27,5.  38,10.  46,15.  50,5. 
158,1.  160,15.  *169,  20.  *263,  20. 
2<Sl,  1.  suscipere,  aufnehmen,  bel- 
lum91,i;  hospites  71,5;  a  sacra 
fonte  63,15;  vgl.  ^l,b.  *194, 15. 
198, 15.  *254,  20.  277, 15.  278, 15. 
20 ;   aiif  sich  nelimen,  262,  5. 

suspendi  inter  duos  canes  149, 5. 
10 ;  als  Offer  im  Hain  zu  Up- 
sala, 260, 1.  5.  suspensus  ab  of- 
ficio *237, 15. 


talenta  165,  20. 

tanti  (=  tot)  53,5.  104,10.  142,15, 
(147,20?);  vgl.  192,20;  s.  quanti. 

tempestas  (=  tempus)  81, 10. 171, 1. 
tempestas,  Sturm,  44, 1.  80,  i» 
*270,  15;  maritima  *135,  25; 
seculi  199,  25.  tempestuosus 
232,  15. 

tempi  um,  der  Tempel  in  Jerusa- 
lem, [195, 5].    templa  sacra,  die 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    statuae  — vel. 


351 


KircJien  in  Bremen,  282,  25. 
templis  includere  deos  8,  15 ; 
vgl.  Bremensis,  Rethre,  Ubsola. 
termini  8,1.  t.  barbari  66,20;  Da- 
norum  63,5.  terminis  fluminum 
claudi  76,5.  terminos  circumscri- 
bere  16,5.  20;  regni  ponere  57,  i; 
vastare  12,15.  terminum  acci- 
pere  19,20.  terminus  77, 5.  *162, 25. 
241,20.  terminus,  JEnde,  Schlu/S, 
207,10.  279,20.  terminare,  enden 
(intrans.) ,  239,5;  contentionem 
*  106, 15;  trennen,  abgrenzen,  *16, 

25.  *239,15. 

terrefacere,  erschrecken,  207,5. 

thalamus  188,5. 

theologus  110,5. 

tbuiibula,    turibula,     Weihrauch- 

fasser,  187, 15.  [20]. 
tibia :  per  tybiara  suspendere  inter 

duos  canes  149,  5. 10. 
toparchia  (=  parrochia?)  168, 10. 

[241,35,  iV.  fj. 
tyrannus  35, 1.  39,15.  53,5.  136, 10. 

153,5.   159,5.   160,5.  192,5.  283, 

5.       tyrannicae     presumptiones 

160, 1. 
totae,     alle,    provinciae     163,  10. 

280,  5;    regiones    261,  5;     vires 

257, 10.    tota  regio  63,  5.    totum 

studium  s.  studium. 
tragoedia  49, 5.  204, 1.    tragoedico 

planctu  41, 10. 
transivit    113,  1.    140,  15.    204,  20; 

vgl.  redivit. 
transmarinae     ecclesiae     110,  10. 

ecclesiae,  quae  trans  mare  sunt 

64,  15.    65,  1.      transmarini    epi- 

scopi  [221,15].    transmarina  [hoc 

est   Sueonia    vel    (=  et)    Nord- 

wegia]  86, 1. 
tribunal,  der  CTior  der  KirchCf  129,5. 

173,  5  ;  vgl.  chorus, 
tributarius    10,  1.    14,  15.    40,  10. 

tributum   7, 15.   19, 15.   27, 1.  56, 

10.  65,10.  86,15.  109,15.  116,20. 

133,1.  152,5.  162,5.  184,15.  228,5. 

23:^,10.  244,5. 
triclinium  258, 1. 
trinitas  sancta  87, 25. 
triumphare,  mit  dem  AlcJcusativ,  56, 

5.  10.      ad    triumphum    servare 

194,1.    cum  triumpho  redire  165, 

20 ;  regredi  22, 10. 


turris  firmissima,  auf  der  Bremer 
Stadtmauer,  131,  15 ;  spetiosa 
14f),  25.     turres  132,  5. 15. 


ulcisci  63, 1 ;  aliquem  (=  in  ali- 
quem)  41,  5  ;  in  aliquem  43,  5. 
151,5.  200,10;  mortem  137, 10 ; 
patrem  ulcisci  [137, 10];  veteres 
iniurias  112,  5.  ultio  121,  5. 
*164,20.  ultio  Dei  197,5;  divina 
91, 1.  157, 10.  [185, 10].  ultionem 
repetere  185,  25.  tempus  ultio- 
nis  191, 10.  Deus  ultionum  129, 10. 

undecim  milia  virgines  s,  virgines. 

urbes  41,  5.  urbes  singulae,  im 
Slavenhnde,  163,  lo.  urbibus 
ceteris  similis  150,  10.  urbis 
decus  73,  5.  urbium  immunitas 
62 ,  1.  urbes  in  Deutschland: 
Brema,  Hammaburg,  Magedhurg, 
Traiectum  (Maastricht):  in  Ita- 
lien:  JRoma;  in  Faldstina:  Jeru- 
salem; im  Slavenlande:  Aldin- 
hurg,  Dimine,  Leuhice,  Lontium, 
Razzispurg;  vgl.  civitates. 

uri,  Aueroclisen,  267,1.5;  vgl.  bu- 
bali. 

ursi  [185,  5. 10].    ursi  albi  267, 1. 

usurpare  potestatem  16,  5. 

uti,  gehrauclien,  mit  dem  Akkusativ, 
202, 1. 5.  *209,  20,  N.  b ;  mit  dem 
Ablativ,  35,15.  55,5.  62, 10.  171, 1. 
183,20.  217,10.  [220,15].  [225,10]. 
231,  10.  238,  1.  246,  10.  264,  1. 
266,1.281,25.    utillimus  111,15. 

utrique  34,  10.  51,  5.  63, 10.  92, 10. 
[225, 20].  233, 15.  utraeque  eccle- 
siae 235, 15. 


Tadus  (statt  vadum^,  Fart,  74, 1. 
vallo     munire     firmissimo     93,  25. 

94,  1 ;  vgl.  murus. 
vana  gloria  s.  cenodoxia. 
vasa  altaris  42, 5 ;  argentea  187, 15. 

vas  chrismale  s.  chrismale. 
vectigalium     pensio     166,5;     vgl. 

exactio. 
vel  (=  et)  10,1.  45,1.  58,25.  (76,5?). 

86,1.     [90,5].     (99,5?).     104,10. 

108,5.   (110,1?).   110,10.   116,20. 

118,20.    130,10.    (188,5?).    (145, 

15?).     147,25.    148,1.    *158,  20. 


352 


M.  ADAM  BREMENSIS 


162,  20.  168,  1.  170,  1.  171,  lo. 
175, 1.  (183,  5,  vgl  N.  1).  206,  20. 
[221,10].  (226,5(?).io).  *234,i5(?). 
237,  5.  *238, 15.  245,  5.  246, 10. 
250,1.  251,10.  *254,  15.  255,5. 
263,5.  265,1.  vel  maxime  19, 
15.  179,25.  [225,20].  et  maxime 
87, 10. 

vela  pandere  113,  5.  *229,  20.  *238, 
20.  274, 10 ;  tendere  80,  5.  276, 10 ; 
torquere  229, 1.  267, 15.  velifi- 
care  *228,  15.  *229,  5.  261,  20; 
vgl.  carbasa,  classis,  naves,  remi- 
gare. 

vellere  pecorum  tegi  272,  lo. 

vendicare  iuri  ecclesiae  192,  10; 
vgl.  vindicare. 

vera  dicere  181,20;  dicere  rustice 
59,20;  esse  contestari  *247, 10 ; 
predicere  210, 10.  vera  ecclesiae 
laus  281,  15.  verane  an  ficta 
siut  in  medio  relinquere  49, 10. 
magis  verum  esse  non  diffidimus 
121,  10.  veraci  et  dulcissima 
narratione  199, 5.  veracia  281, 
25.  veracissimus  48,  1.  166,  1. 
veraciter  44, 10.  54, 1.  57, 1.  122, 
15.  *163,  25.  166, 1.  213, 15.  [216, 
15].  219, 1.  274,  5.  veridico  ser- 
mone  37,  25. 

verbum  Dei  audire  38,25;  euan- 
gelizare  58,5.  118,1;  lucratur 
animas  269, 5 ;  publice  annun- 
ciare  *163,  20 ;  vgl.  predicare. 

vestes  sacrae,  in  Bremen,  127, 15. 
vestimenta  sacra,  in  Bremen  im 
Nachla/3  Adalberts,  214,  5. 

Vetus  testamentum  170,  20.  vete- 
rum  lectio  multa  6, 1 ;  traditio 
52,  5.  veterem  querelam  instau- 
rare  65, 15 ;  querimoniam  reno- 
vare  *133,  15.  vetus  amicitia 
172,  5 ;  querela  *2f>,  15.  vete- 
res,  die  alien  Bremer,  190,  5. 

vi  et  armis  48,5.  58,20.  121,  i;  vgl. 
arma, 

via  publica  16, 15. 

vicarii,  die  bischoflichen  Beamten 
(prepositi)  in  Bremen,  203,  5.  20. 
vicarius,  Stellvertrefer,  24,5.  vi- 
carius  potestatis,  Ottos  I.,  66, 20; 
sedis  apostolicae  33,5.  160, 10.15. 
*161, 15.25.  [221,  25];  vgl.  legatus. 

vicedomnus   89, 15.   128,  5.   203, 10. 


204,  25.  vicedomiuus  *89,  15. 
vicedomnatus  205,5. 

vicem  committere  *50,  20.  66,  25. 
67,10;  suam  committere  202,20; 
commendare  *268, 15.     vice  sua 

commendare  [90,  io];  con- 

cedere  ius  64, 10.  vices  commit- 
tere 67, 10  ;  commendare  67,  20. 
vicissim  161,  10. 

victor  et  victus  41, 10.  82,  5. 

viduata  ecclesia,  durch  den  Tod 
des  Bischofs,  30,  5.  viduitatis 
damna  73,  5;  vgl.  nuptiae, 
sponsus, 

vigiliae  matutinae  52, 10;  sancto- 
rum 201,  20. 

villa  17,  15.  *92,  20.  villae  proxi- 
mae,  bei  Bremen,  *123,  25.  villi- 
catio  208,  1.  villici  201,  10. 
villae  in  Deutscliland:  Bremen, 
Pleccazze. 

vindicta  185,  15.  190,  15.  193,  5 ; 
v.  Dei  *155, 15;  magna  Dei  v. 
*49, 15.  vind.  malefactorum  8,5; 
peccatorum  73,  1 ;  scelerum  94. 
10.  in  patris  vindictam  126, 10. 
vindicare  48, 1.  93, 10;  se  in  pri- 
stinam  libertatem  176, 10 ;  vgl. 
vendicare. 

vineae,  in  Sachsen,  [180, 5].  vi- 
num  5,  1.  131,  5. 

virga  episcopalis  89,5;  pastoralis 
55, 10.  142, 1 ;  vgl.  baculum,  cam- 
butta,  ferula. 

virgines,  Nonnen,  46,5.  70,5.  vir^. 
sanctae  36,  i;  undecim  milia 
*266, 15.  virgo,  die  Jmujfrau  Ma- 
ria, 260.15.  261,1.  virgo  Christi 
70,5. 

virtus,  Tuqend,  10,20.  26,20.  130, 
10.  143, 15.  182,  20.  [185, 10].  208, 
10.  *245,  20.  virtutes,  Ttigenden, 
2,20.  11,5.  88,10.  90,5.  117,10. 
118, 1.  144,  15.  156,  20.  173,  10. 
183,25.  198,15.  virtutis  exem- 
plum  *110, 15.  virtutum  opera 
117,10;  insignia  237, 1 ;  s.  doc- 
trina.  virtus.  Tapfei'lceit,  6, 15. 
81,5.  166,1.  198,10;  Mannschaft, 
92,10.  virtutes,  Wnndertaten,[S%, 
20].  158,1.5.  *254,20.  virtus  mira- 
culorum  25, 1.  virtutes  et  mira- 
cula  22, 5.  virtutum  miracula 
254.10.  miracula  virtutum  158,1. 


WORT-  UND  SACHREGISTER.    vela  — xenodochium.       353 


virtus,  Tuclitigkeit,  57,  lO.  125,15. 

166,  1.    167,  10;    Macht,    Starke, 

14,10.   65,10.   84,1.   116,20.  125, 

15.   166,  i.*25.    [185,  10].    198,10. 

258, 5. 
visio  *120,  20.  158.  lo.j^is.  [216,15]. 

in  visu  apparere  45, 15. 
vita  contemplativa  13,  lo ;  solitaria 

199,  25. 
Vita,     Biografjhie,    s.    Ansgarius, 

Liudgerus,     Rimbertus,     Wille- 

brordus,  Willehadus;  vgl.  Gesta, 

Historia. 
vivens   *49, 15.   69.  15.  133,  lo.  153, 

15.  231,10.  *265,i5.  280,10.    vivus 

151,1.  186,1.  210,20. 
vocatio   gentium   22,  lo.    vocatio, 

Alibertifung,  Tod,  140,  lo.    voca- 

tionis  dies  124,  i;  hora  215,  20. 


volucres    adorare    244,  15.     volu- 

crum  ditissima  insula.  Helgoland, 

231,15. 
votum,    vota,   Wiinscli,   22, 20.   31, 

15.   62,10.   121,5.   132,15.   201,1. 

*258,  15.   281,  20.    282,  15.     voti 

compos    effectus    89,  1.    169,  10. 

205,5.     vota,    Geluhde,    solvere, 

162,  io._ 
vulpes  nigri  267, 1. 

irarh  concilium  Sueonum  252, 10. 

xenia  157,  5. 

xenodochium  45, 20.  71, 1.  5.  [90, 10]. 
123, 10.  203,  5. 10 ;   vgl.  hospitale. 

J  s.  i. 


LETZTE  NACHTRAGE  UND  BERICBTIGUNGEN. 

S.  79,  N.  1.  Zur  Vinetafrage  vgl.  neiiestens:  J.F.  Leutz-Spitta,  Neues 
Material  zur  Vineta-Frage.  Mannus,  Zeitschrift  fiir  Vorgeschichte 
Bd.  VIII  (1917),  S.  270—279. 

S.  89,  Z.  47  in  N.  4  lies:  vom  8.  Nov.  989  staU  988. 

aS'.  248,  Z.  18  lies:   BZ^-^'-^  statt  53a-a'.c. 

S.  263,  Z.  22  lies:   im  Text  nur  A  1.2  staU  J.  1—3. 


Adam  Bremeasis, 


23 


Weimar.  —  Hof-Bachdruckerei. 


^  S  UO  Q 

•  CO   a 
rv)  ro 


Adamus  B. 


Adam  von  Bremen 


DD 

.M82 
V.2 


.Ov-.T 


S^  '^     <r,   CANADA 
TORONTO  -J.